Critical Edition
वैशंपायन उवाच ततोऽमृतसमैर्वाक्यैर्ह्लादयन्पुरुषर्षभम् वैचित्रवीर्यं विदुरो यदुवाच निबोध तत्
M. N. Dutt: Vaishampayana said Listen, O Janamejaya, to the nectar like words that Vidura said to the son of Vichitravirya and by which be pleased that foremost of men.
विदुर उवाच उत्तिष्ठ राजन्किं शेषे धारयात्मानमात्मना स्थिरजङ्गममर्त्यानां सर्वेषामेष निर्णयः
M. N. Dutt: Vidura said Rise, O king! Why are you lying on the Earth. Cheer yourself up. O king, this is the final end of all living creatures.
Supplementary Passages:
11.2.2 For 2cd, Ñ1 B D (except D2; D8 missing) S subst.: *6 एषा वै सर्वसत्त्वानां लोकेश्वर परा गतिः
सर्वे क्षयान्ता निचयाः पतनान्ताः समुच्छ्रयाः संयोगा विप्रयोगान्ता मरणान्तं हि जीवितम्
M. N. Dutt: Everything is liable to destruction; everything that is high is sure to fall down. Union is sure to end in separation; life is sure to end in death.
यदा शूरं च भीरुं च यमः कर्षति भारत तत्किं न योत्स्यन्ति हि ते क्षत्रियाः क्षत्रियर्षभ
M. N. Dutt: The Destroyer, O Bharata, takes both the hero and the coward. Why then, O foremost of Kshatriyas, should not Kshatriyas engage themselves in battle.
अयुध्यमानो म्रियते युध्यमानश्च जीवति कालं प्राप्य महाराज न कश्चिदतिवर्तते
M. N. Dutt: He, who never fights has been seen to die, while he who engaged himself in battle has been seen to escape alive.
Supplementary Passages:
11.2.5 After 5, K3 Ñ1 B D (except D2; D8 missing) ins.: *7 अभावादीनि भूतानि भावमध्यानि भारत अभावनिधनान्येव तत्र का परिदेवना न शोचन्मृतमन्वेति न शोचन्म्रियते नरः एवं सांसिद्धिके लोके किमर्थमनुशोचसि कालः कर्षति भूतानि सर्वाणि विविधान्युत न कालस्य प्रियः कश्चिन्न द्वेष्यः कुरुसत्तम यथा वायुस्तृणाग्राणि संवर्तयति सर्वशः तथा कालवशं यान्ति भूतानि भरतर्षभ एकसार्थप्रयातानां सर्वेषां तत्र गामिनाम् यस्य कालः प्रयात्यग्रे तत्र का परिदेवना
न चाप्येतान्हतान्युद्धे राजञ्शोचितुमर्हसि प्रमाणं यदि शास्त्राणि गतास्ते परमां गतिम्
M. N. Dutt: O king, you should not grieve for those who have been killed in battle. If the scriptures are authoritative all of them must have obtained the highest end.
सर्वे स्वाध्यायवन्तो हि सर्वे च चरितव्रताः सर्वे चाभिमुखाः क्षीणास्तत्र का परिदेवना
M. N. Dutt: All of them were well read in the Vedas; all of them had practised vows. All of them have met with death after fighting with the enemy. What is there to be sorry in this.
अदर्शनादापतिताः पुनश्चादर्शनं गताः न ते तव न तेषां त्वं तत्र का परिदेवना
M. N. Dutt: They had been invisible before birth. Having come from that unknown region, they have again become invisible. They are not yours, nor are you theirs. Why should you grieve then for such disappearance?
हतोऽपि लभते स्वर्गं हत्वा च लभते यशः उभयं नो बहुगुणं नास्ति निष्फलता रणे
M. N. Dutt: If killed, one acquires heaven. By killing, fame is acquired. Both of these, produce great merit. Battle, therefore, is not unproductive of good.
तेषां कामदुघाँल्लोकानिन्द्रः संकल्पयिष्यति इन्द्रस्यातिथयो ह्येते भवन्ति पुरुषर्षभ
M. N. Dutt: forsooth, Indra will give them regions capable of granting every wish. These, O foremost of men, become the guests of Indra.
न यज्ञैर्दक्षिणावद्भिर्न तपोभिर्न विद्यया स्वर्गं यान्ति तथा मर्त्या यथा शूरा रणे हताः
M. N. Dutt: By celebrating sacrifice with profuse gifts, by ascetic penances and by learning, men cannot, go so quickly to heaven as heroes killed in battle.
Supplementary Passages:
11.2.11 After 11, N (Ś2 K4 D8 missing) ins.: *8 शरीराग्निषु शूराणां जुहुवुस्ते शराहुतीः हूयमानाञ्शरांश्चैव सेहुस्तेजस्विनो मिथः एवं राजंस्तवाचक्षे स्वर्ग्यं पन्थानमुत्तमम् न युद्धादधिकं किंचित्क्षत्रियस्येह विद्यते क्षत्रियास्ते महात्मानः शूराः समितिशोभनाः आशिषः परमाः प्राप्ता न शोच्याः सर्व एव हि आत्मानमात्मनाश्वास्य मा शुचः पुरुषर्षभ नाद्य शोकाभिभूतस्त्वं कार्यमुत्स्रष्टुमर्हसि
मातापितृसहस्राणि पुत्रदारशतानि च संसारेष्वनुभूतानि कस्य ते कस्य वा वयम्
M. N. Dutt: There are thousands of mothers and fathers and sons and wives in this world. Whose are they and whose are we?
शोकस्थानसहस्राणि भयस्थानशतानि च दिवसे दिवसे मूढमाविशन्ति न पण्डितम्
M. N. Dutt: Thousands of causes spring up daily for sorrow and thousands for fear. These, however, affect the ignorant and not the wise.
न कालस्य प्रियः कश्चिन्न द्वेष्यः कुरुसत्तम न मध्यस्थः क्वचित्कालः सर्वं कालः प्रकर्षति
M. N. Dutt: There is none dear of hateful to Time, O Kuru chief. Time is indifferent to none. All are equally dragged by time. give up
Supplementary Passages:
11.2.14 After 14, N (Ś2 K4 D8 missing) ins.: *9 कालः पचति भूतानि कालः संहरते प्रजाः कालः सुप्तेषु जागर्ति कालो हि दुरतिक्रमः
अनित्यं जीवितं रूपं यौवनं द्रव्यसंचयः आरोग्यं प्रियसंवासो गृध्येदेषु न पण्डितः
M. N. Dutt: Youth, beauty, life, wealth, health, and friends, are all unstable. The wise will never seek any of these.
न जानपदिकं दुःखमेकः शोचितुमर्हसि अप्यभावेन युज्येत तच्चास्य न निवर्तते
M. N. Dutt: You should not grieve for what is universal. By indulging in grief a person may himself die, but grief itself by being indulged in, never becomes light.
अशोचन्प्रतिकुर्वीत यदि पश्येत्पराक्रमम् भैषज्यमेतद्दुःखस्य यदेतन्नानुचिन्तयेत् चिन्त्यमानं हि न व्येति भूयश्चापि विवर्धते
M. N. Dutt: If you feel any grief heavily, it should be overcome by not indulging in it. This is the only remedy for grief, viz., that one should not indulge in it.
अनिष्टसंप्रयोगाच्च विप्रयोगात्प्रियस्य च मनुष्या मानसैर्दुःखैर्युज्यन्ते येऽल्पबुद्धयः
AI Translation: And from the union with the undesirable and the separation from the desirable, Men of little wisdom are afflicted by mental sorrows.
Supplementary Passages:
11.2.18 After 18ab, B1.4 S ins.: *10 अलब्धलाभाः क्लिश्यन्ते लब्धलाभानुपातिनः
नार्थो न धर्मो न सुखं यदेतदनुशोचसि न च नापैति कार्यार्थात्त्रिवर्गाच्चैव भ्रश्यते
M. N. Dutt: This is neither Profit, nor Religion, nor Happiness, of which you are thinking.
अन्यामन्यां धनावस्थां प्राप्य वैशेषिकीं नराः असंतुष्टाः प्रमुह्यन्ति संतोषं यान्ति पण्डिताः
AI Translation: Having attained one or another state of wealth, men are not satisfied and become confused, but the wise attain satisfaction.
प्रज्ञया मानसं दुःखं हन्याच्छारीरमौषधैः एतज्ज्ञानस्य सामर्थ्यं न बालैः समतामियात्
AI Translation: By wisdom one should destroy mental suffering, by medicine physical suffering. This is the power of knowledge, not to be equal to the childish.
शयानं चानुशयति तिष्ठन्तं चानुतिष्ठति अनुधावति धावन्तं कर्म पूर्वकृतं नरम्
M. N. Dutt: Pristine actions closely follow a man, so much so that they lie by him when he lies down, stand by him when he stands, and run with him when he runs.
यस्यां यस्यामवस्थायां यत्करोति शुभाशुभम् तस्यां तस्यामवस्थायां तत्तत्फलमुपाश्नुते
M. N. Dutt: As a man acts well or ill, so he enjoys or suffers the fruit thereof.
Supplementary Passages:
11.2.23 After 23, N (Ś2 K4 D8 missing) ins.: *11 येन येन शरीरेण यद्यत्कर्म करोति यः तेन तेन शरीरेण तत्तत्फलमुपाश्नुते आत्मैव ह्यात्मनो मित्रमात्मैव रिपुरात्मनः आत्मैव ह्यात्मनः साक्षी कृतस्यापकृतस्य च शुभेन कर्मणा सौख्यं दुःखं पापेन कर्मणा कृतं भवति सर्वत्र नाकृतं भुज्यते क्वचित् न हि ज्ञानविरुद्धेषु बह्वपायेषु कर्मसु मूलघातिषु सज्जन्ते बुद्धिमन्तो भवद्विधाः