Critical Edition
वैशंपायन उवाच कस्यचित्त्वथ कालस्य धर्मराजो युधिष्ठिरः संस्मृत्य मुनिसंदेशमिदं वचनमब्रवीत्
AI Translation: Vaishampayana said: At some point in time, Dharmaraja Yudhishthira Recalling the message of the sages, spoke these words:
विविक्ते विदितप्रज्ञमर्जुनं भरतर्षभम् सान्त्वपूर्वं स्मितं कृत्वा पाणिना परिसंस्पृशन्
AI Translation: In a secluded place, he addressed Arjuna, the bull among the Bharatas, who was learned and wise, with a smile and words of comfort, touching him with his hand.
स मुहूर्तमिव ध्यात्वा वनवासमरिंदमः धनंजयं धर्मराजो रहसीदमुवाच ह
AI Translation: Having meditated for a moment, the enemy-tamer, the lord of the forest, The king of righteousness spoke in private to Dhananjaya.
भीष्मे द्रोणे कृपे कर्णे द्रोणपुत्रे च भारत धनुर्वेदश्चतुष्पाद एतेष्वद्य प्रतिष्ठितः
M. N. Dutt: Yudhishthira said: O descendant of Bharata, the four divisions of the science of arms always dwell in Bhishma, Drona, Kripa, Karna and the son of Drona (Ashvathama).
ब्राह्मं दैवमासुरं च सप्रयोगचिकित्सितम् सर्वास्त्राणां प्रयोगं च तेऽभिजानन्ति कृत्स्नशः
M. N. Dutt: They fully know all sorts of Brahma, celestials, human, Vayavya weapons, together with the mode of using them and warding them off.
ते सर्वे धृतराष्ट्रस्य पुत्रेण परिसान्त्विताः संविभक्ताश्च तुष्टाश्च गुरुवत्तेषु वर्तते
M. N. Dutt: They are all conciliated honoured and gratified by the son of Dhritarashtra (Duryodhana) who behaves to them as one does towards his preceptor.
Supplementary Passages:
3.38.6 After 6, K4 D2 ins.: *140 ऐकात्म्यं च गताः सर्वे धार्तराष्ट्रेण भारत
सर्वयोधेषु चैवास्य सदा वृत्तिरनुत्तमा शक्तिं न हापयिष्यन्ति ते काले प्रतिपूजिताः
AI Translation: And his conduct towards all warriors is always excellent. They, being honored at the proper time, will not lose their power.
Supplementary Passages:
3.38.7 After 7ab, K1.2 B D (except D1-3) ins.: *141 आचार्या मानितास्तुष्टाः शान्तिं व्यवहरन्त्युत
अद्य चेयं मही कृत्स्ना दुर्योधनवशानुगा त्वयि व्यपाश्रयोऽस्माकं त्वयि भारः समाहितः तत्र कृत्यं प्रपश्यामि प्राप्तकालमरिंदम
AI Translation: And now this whole earth is under the sway of Duryódhana. You are our refuge, and our burden is placed in you. I see a task for you, O destroyer of
Supplementary Passages:
3.38.8 After 8ab, K2 Dc2 Dn ins.: *142 सग्रामनगरा पार्थ ससागरवनाकरा
कृष्णद्वैपायनात्तात गृहीतोपनिषन्मया तया प्रयुक्तया सम्यग्जगत्सर्वं प्रकाशते तेन त्वं ब्रह्मणा तात संयुक्तः सुसमाहितः
AI Translation: From Krishna Dvaipayana, O son, I have received the Upanishad. By applying it properly, the entire world shines. O son, you are united with that Brahman, well concentrated.
देवतानां यथाकालं प्रसादं प्रतिपालय तपसा योजयात्मानमुग्रेण भरतर्षभ
AI Translation: Protect the favor of the gods in due time. O bull of the Bharata lineage, apply yourself to austerity with fierce austerity.
धनुष्मान्कवची खड्गी मुनिः सारसमन्वितः न कस्यचिद्ददन्मार्गं गच्छ तातोत्तरां दिशम् इन्द्रे ह्यस्त्राणि दिव्यानि समस्तानि धनंजय
AI Translation: Armed with a bow, a shield, and a sword, the sage, accompanied by the swan, did not give way to anyone. Go to the northern direction, O father. For Indra has all the divine weapons, O Dhananjaya,
वृत्राद्भीतैस्तदा देवैर्बलमिन्द्रे समर्पितम् तान्येकस्थानि सर्वाणि ततस्त्वं प्रतिपत्स्यसे
AI Translation: Then the gods, frightened by Vritra, entrusted their strength to Indra. Those (powers) will be in one place, and then you will obtain them.
Supplementary Passages:
3.38.12 After 12, S ins.: *143 अनेन ब्रह्मणा तात सर्वं संप्रतिपद्यते
शक्रमेव प्रपद्यस्व स तेऽस्त्राणि प्रदास्यति दीक्षितोऽद्यैव गच्छ त्वं द्रष्टुं देवं पुरंदरम्
M. N. Dutt: They are all collected together in one place. And he will (surely) give you all his weapons. Go to Shakra (Indra); he will give you all his weapons. Be initiated and go this very day to the god Purandara (Indra).
एवमुक्त्वा धर्मराजस्तमध्यापयत प्रभुः दीक्षितं विधिना तेन यतवाक्कायमानसम् अनुजज्ञे ततो वीरं भ्राता भ्रातरमग्रजः
M. N. Dutt: Vaishampayana said : Having said this, the lord Dharmaraja (Yudhishthira) imparted to him (Arjuna) the knowledge. The elder brother communicated with due rites the knowledge to his heroic brother whose speech, body and mind were all under complete control. He then commanded him to go.
निदेशाद्धर्मराजस्य द्रष्टुं देवं पुरंदरम् धनुर्गाण्डीवमादाय तथाक्षय्यौ महेषुधी
AI Translation: By the command of the king of Dharma, to see the god Purandara, Taking up the bow Gandiva and the inexhaustible great arrows,
कवची सतलत्राणो बद्धगोधाङ्गुलित्रवान् हुत्वाग्निं ब्राह्मणान्निष्कैः स्वस्ति वाच्य महाभुजः
AI Translation: Wearing armor, with a shield, with a bow and arrows, Having offered fire, having spoken auspicious words with gold coins to the Brahmins, the mighty-armed one,
प्रातिष्ठत महाबाहुः प्रगृहीतशरासनः वधाय धार्तराष्ट्राणां निःश्वस्योर्ध्वमुदीक्ष्य च
AI Translation: The mighty-armed one took up his bow and arrow and set out, sighing and looking up to kill the sons of Dhritarashtra.
तं दृष्ट्वा तत्र कौन्तेयं प्रगृहीतशरासनम् अब्रुवन्ब्राह्मणाः सिद्धा भूतान्यन्तर्हितानि च क्षिप्रं प्राप्नुहि कौन्तेय मनसा यद्यदिच्छसि
M. N. Dutt: Seeing the son of Kunti, about to start, thus armed with bow and arrows, the Brahmanas, the Siddhas and the invisible spirits said.
Supplementary Passages:
3.38.18 After 18, N (except Dc) ins.: *144 अब्रुवन्ब्राह्मणाः पार्थमिति कृत्वा जयाशिषः K1.2 B Dn D4-6 cont.: *145 संसाधयस्व कौन्तेय ध्रुवोऽस्तु विजयस्तव
तं सिंहमिव गच्छन्तं शालस्कन्धोरुमर्जुनम् मनांस्यादाय सर्वेषां कृष्णा वचनमब्रवीत्
M. N. Dutt: Then when the heroic Arjuna of thighs like the trunks of the Sala tree was about to start, taking away the hearts of all, Krishna (Draupadi) thus spoke.
यत्ते कुन्ती महाबाहो जातस्यैच्छद्धनंजय तत्तेऽस्तु सर्वं कौन्तेय यथा च स्वयमिच्छसि
M. N. Dutt: Draupadi said : O mighty-armed Dhananjaya, O son of Kunti, let all that Kunti desired at your birth and all that you yourself (always) desire be accomplished.
मास्माकं क्षत्रियकुले जन्म कश्चिदवाप्नुयात् ब्राह्मणेभ्यो नमो नित्यं येषां युद्धे न जीविका
M. N. Dutt: Let none of us again be born in the order of Kshatriya. Daily salutation to the Brahmanas whose mode of life is mendicancy.
Supplementary Passages:
3.38.21 After 21, N (K1 om. lines 2-4) ins.: *146 इदं च मे परं दुःखं यत्त्वां पार्थ सुयोधनः दृष्ट्वा मां गौरिति प्राह प्रहसन्राजसंसदि तस्माद्दुःखादिदं दुःखं गरीय इति मे मतिः यदस्मान्प्रति सभ्येषु बह्वयुक्तमभाषत
नूनं ते भ्रातरः सर्वे त्वत्कथाभिः प्रजागरे रंस्यन्ते वीरकर्माणि कीर्तयन्तः पुनः पुनः
AI Translation: Surely all your brothers will be awake at night with your stories, and will rejoice again and again, recounting your heroic deeds.
नैव नः पार्थ भोगेषु न धने नोत जीविते तुष्टिर्बुद्धिर्भवित्री वा त्वयि दीर्घप्रवासिनि
AI Translation: O Partha, neither in our pleasures, nor in our wealth, nor in our lives, will there be satisfaction or intelligence, when you are away for a long time.
त्वयि नः पार्थ सर्वेषां सुखदुःखे समाहिते जीवितं मरणं चैव राज्यमैश्वर्यमेव च आपृष्टो मेऽसि कौन्तेय स्वस्ति प्राप्नुहि पाण्डव
AI Translation: O Partha, all our happiness and sorrow are in you. Life, death, kingdom, and sovereignty are in you. O son of Kunti, I have asked you. O Pandava, may you attain well-being.
Supplementary Passages:
3.38.24 After 24, N (Ś1 K1.3.4 D1-3 om. line 2) ins.: *147 बलवद्भिर्विरुद्धेन कार्यमेतत्त्वयानघ प्रयाह्यविघ्नेनैवाशु विजयाय महाबल
नमो धात्रे विधात्रे च स्वस्ति गच्छ ह्यनामयम् स्वस्ति तेऽस्त्वान्तरिक्षेभ्यः पार्थिवेभ्यश्च भारत दिव्येभ्यश्चैव भूतेभ्यो ये चान्ये परिपन्थिनः
AI Translation: Salutations to the creator and the sustainer. May you go in peace and without disease. May you have peace from those in the sky, those on the earth, and those in the heavens, and from those who are your adversaries.
Supplementary Passages:
3.38.25 After 25ab, K4 D2 ins.: *148 धर्मस्त्वां द्विषतः पातु भास्करश्च विभावसुः K4 D2 cont.: K2 B (B1 om. line 2) Dc Dn D4-6 ins. after 25ab: *149 ह्रीः श्रीः कीर्तिर्धृतिः पुष्टिरुमा लक्ष्मीः सरस्वती इमा वै तव पान्थस्य पालयन्तु धनंजय K2.4 B (B1 om. line 1) D (except D1.3) cont. after 149*: *150 ज्येष्ठापचायी ज्येष्ठस्य भ्रातुर्वचनकारकः प्रपद्येऽहं वसून्रुद्रानादित्यान्समरुद्गणान् विश्वेदेवांस्तथा साध्याञ्शान्त्यर्थं भरतर्षभ After 25, K2 B Dc Dn D4-6 ins.: *151 एवमुक्त्वाशिषः कृष्णा विरराम यशस्विनी while G4 ins. after 25ef (transposed): *152 अवरोधाद्वने वासात्सर्वस्वहरणादपि इदं दुःखतरं मन्ये पुत्रेभ्यश्च विवासनम् For stanzas 20-25, S subst. the foll. passage of 33 lines (with some v.l. which have been ignored): *153 प्राञ्जलिः पाण्डवं कृष्णा देवानां कुर्वती नमः वाग्भिः परमशक्ताभिर्मङ्गलाभिरभाषत (25ab) नमो धात्रे विधात्रे च स्वस्ति गच्छ वनाद्वनम् धर्मस्त्वां जुषतां पार्थ भास्करश्च विभावसुः ब्रह्मा त्वां ब्राह्मणाश्चैव पालयन्तु धनंजय ज्येष्ठापचायी ज्येष्ठस्य भ्रातुर्वचनमास्थितः प्रपद्येथा वसून्रुद्रानादित्यान्समरुद्गणान् विश्वेदेवांस्तथादित्याञ्शान्त्यर्थं भरतर्षभ (25cd) स्वस्ति तेऽस्त्वान्तरिक्षेभ्यो दिव्येभ्यो भरतर्षभ (25ef) पार्थिवेभ्यश्च सर्वेभ्यो ये केचित्परिपन्थिनः अवरोधाद्वने वासात्सर्वस्वहरणादपि इदं दुःखतरं मन्ये पुत्रेभ्यश्च विवासनात् (21ab) मा स्माहं क्षत्रियकुले जातु चित्पुनराभवम् (21cd) ब्राह्मणेभ्यो नमस्यामि येषां नायुधजीविका ध्वंसितः स्वगृहेभ्यश्च राष्ट्राच्च भरतर्षभ वने प्रतिष्ठितो भूत्वा सौहार्दादवतिष्ठसे जेता यः सर्वशत्रूणां यः पावकमतर्पयत् जनस्त्वां पश्यतीदानीं गच्छन्तं भरतर्षभ अस्मिन्नूनं महारण्ये भ्रातरः सुहृदश्च ते त्वत्कथाः कथयिष्यन्ति चारणा ऋषयस्तथा (20ab) यत्तत्कुन्ती महाबाहो जातस्यैच्छद्धनंजय (20cd) तत्ते सर्वं तथैवास्तु यथा च मनसेच्छसि वसुदेवस्वसा देवी त्वामार्या पुनरागतम् सा पश्यतु पृथा पार्थ सहस्राक्षमिवादितिः (22ab) नूनं ते भ्रातरः सर्वे त्वत्कथाभिः प्रजागरे (22cd) रंस्यन्ते तव कर्माणि कीर्तयन्तः पुनः पुनः (23ab) नैव नः पार्थ भोगेषु न धने नोत जीविते (23cd) तुष्टा बुद्धिर्भवित्री वा त्वयि दीर्घप्रवासिनि आशा संजायते वीर त्वय्यरण्यं प्रपद्यति (24ab) त्वयि नः पार्थ सर्वेषां सुखदुःखे प्रतिष्ठिते (24cd) जीवितं मरणं चैव स्वर्गोऽथ नरकस्तथा (24ef) आपृष्टो मेऽसि कौन्तेय स्वस्ति प्राप्नुहि पाण्डव कृतास्त्रं स्वस्तिमन्तं त्वां द्रक्ष्यामि पुनरागतम् After 25, K2 B Dc Dn D4-6 ins.: *154 एवमुक्त्वाशिषः कृष्णा विरराम यशस्विनी
ततः प्रदक्षिणं कृत्वा भ्रातॄन्धौम्यं च पाण्डवः प्रातिष्ठत महाबाहुः प्रगृह्य रुचिरं धनुः
M. N. Dutt: Having then walked round his brothers and Dhaumya, the mighty-armed Pandava (Arjuna), taking up his beautiful bow, started.
Supplementary Passages:
3.38.26 After 26ab, K1 B4 Dc D1.3.5 ins.: *155 कृष्णाकटाक्षपाथेयं हृदि कृत्वा ततोऽर्जुनः After 26, T G1.3.4 M1 ins.: *156 शनैरिव दिशं वीर उदीचीं भरतर्षभः संहरंस्तरसा वृक्षाँल्लतावल्लीश्च भारत असज्जमानो वृक्षेषु जगाम सुमहाबलः
तस्य मार्गादपाक्रामन्सर्वभूतानि गच्छतः युक्तस्यैन्द्रेण योगेन पराक्रान्तस्य शुष्मिणः
M. N. Dutt: All creatures left the path that the greatly energetic and powerful (hero) took with the desire of seeing Indra.
Supplementary Passages:
3.38.27 After 27, K2 B D (except D1-3) ins.: *157 सोऽगच्छत्पर्वतांस्तात तपोधननिषेवितान् दिव्यं हैमवतं पुण्यं देवजुष्टं परंतपः
सोऽगच्छत्पर्वतं पुण्यमेकाह्नैव महामनाः मनोजवगतिर्भूत्वा योगयुक्तो यथानिलः
M. N. Dutt: The high-minded hero reached the sacred mountain in one day, for he, being a great ascetic, possessed the speed like that of the mind.
हिमवन्तमतिक्रम्य गन्धमादनमेव च अत्यक्रामत्स दुर्गाणि दिवारात्रमतन्द्रितः
M. N. Dutt: Having cross the Himalayas and also the Gandhamadana and many other uneven and dangerous passes by walking day and night.
इन्द्रकीलं समासाद्य ततोऽतिष्ठद्धनंजयः अन्तरिक्षे हि शुश्राव तिष्ठेति स वचस्तदा
M. N. Dutt: He reached Indrakila and Dhananjaya (Arjuna) stopped there. He then heard a voice in the sky. It said, “stop."
Supplementary Passages:
3.38.30 After 30, K2.4 B D (except D1.3) ins.: *158 तच्छ्रुत्वा सर्वतो दृष्टिं चारयामास पाण्डवः K4 D2 (both om. lines 3-4) cont.: S (except G2 M2) ins. after 30: *159 गत्वा स षडहोरात्रान्सप्तमेऽहनि पाण्डवः प्रस्थेन्द्रकीलस्य शुभे तपोयोगपरोऽभवत् ऊर्ध्वबाहुर्न चाङ्गानि प्रास्पन्दयत किंचन समाहितात्मा नियतः सहस्राक्षसुतोऽच्युतः
ततोऽपश्यत्सव्यसाची वृक्षमूले तपस्विनम् ब्राह्म्या श्रिया दीप्यमानं पिङ्गलं जटिलं कृशम्
AI Translation: Then the left-handed one saw a sage at the foot of a tree, shining with the glory of the Brahmins, tawny, matted-haired, and emaciated.
सोऽब्रवीदर्जुनं तत्र स्थितं दृष्ट्वा महातपाः कस्त्वं तातेह संप्राप्तो धनुष्मान्कवची शरी निबद्धासितलत्राणः क्षत्रधर्ममनुव्रतः
AI Translation: Seeing Arjuna standing there, the ascetic of great austerities said: "Who are you, O archer, wearing armor and wielding a bow, who has come here, bound by the blue armor, following the duty of a kshatriya?"
नेह शस्त्रेण कर्तव्यं शान्तानामयमालयः विनीतक्रोधहर्षाणां ब्राह्मणानां तपस्विनाम्
AI Translation: Here, one should not use weapons. This is the abode of the peaceful ones. For the Brahmins who have subdued anger and joy, for the ascetics,
नेहास्ति धनुषा कार्यं न संग्रामेण कर्हिचित् निक्षिपैतद्धनुस्तात प्राप्तोऽसि परमां गतिम्
M. N. Dutt: O child, there is no use of the bow here. There is no sort of fight here. Therefore throw away your bow. You have obtained the highest state of life.
इत्यनन्तौजसं वीरं यथा चान्यं पृथग्जनम् तथा वाचमथाभीक्ष्णं ब्राह्मणोऽर्जुनमब्रवीत् न चैनं चालयामास धैर्यात्सुदृढनिश्चयम्
M. N. Dutt: O hero, there is no man who is equal to you in energy and prowess." The Brahmana smilingly thus spoke to Arjuna. But he could not move him, who was so firm in his purpose.
तमुवाच ततः प्रीतः स द्विजः प्रहसन्निव वरं वृणीष्व भद्रं ते शक्रोऽहमरिसूदन
M. N. Dutt: Thereupon that Brahmana, being much pleased with him, again spoke to him with smiles, “O slayer of foes, be blessed. I am Shakra (Indra). Ask the boon you desire to have."
एवमुक्तः प्रत्युवाच सहस्राक्षं धनंजयः प्राञ्जलिः प्रणतो भूत्वा शूरः कुरुकुलोद्वहः
M. N. Dutt: Having been thus addressed by the deity of one thousand eyes (Indra), that perpetuator of the Kuru race, the heroic Dhananjaya (Arjuna) with joined hands and bowing head said,
ईप्सितो ह्येष मे कामो वरं चैनं प्रयच्छ मे त्वत्तोऽद्य भगवन्नस्त्रं कृत्स्नमिच्छामि वेदितुम्
M. N. Dutt: “O exalted one, this is the object of my wishes; grant me this boon, (namely) I desire to learn from you all weapons."
प्रत्युवाच महेन्द्रस्तं प्रीतात्मा प्रहसन्निव इह प्राप्तस्य किं कार्यमस्त्रैस्तव धनंजय कामान्वृणीष्व लोकांश्च प्राप्तोऽसि परमां गतिम्
AI Translation: The great Indra replied to him, with a delighted mind, as if smiling: "What is the purpose of your weapons here, Dhananjaya? Choose your desires and worlds, for you have attained the highest goal."
एवमुक्तः प्रत्युवाच सहस्राक्षं धनंजयः न लोकान्न पुनः कामान्न देवत्वं कुतः सुखम्
AI Translation: Thus addressed, Dhananjaya replied to the Thousand-eyed One: Not for the worlds, not for desires, not for divinity, and certainly not for happiness,
न च सर्वामरैश्वर्यं कामये त्रिदशाधिप भ्रातॄंस्तान्विपिने त्यक्त्वा वैरमप्रतियात्य च अकीर्तिं सर्वलोकेषु गच्छेयं शाश्वतीः समाः
AI Translation: I do not desire the sovereignty of all the gods, O Lord of the Thirty-three. Abandoning those brothers in the forest, I do not seek enmity. I would go to infamy in all the worlds for eternal years.
एवमुक्तः प्रत्युवाच वृत्रहा पाण्डुनन्दनम् सान्त्वयञ्श्लक्ष्णया वाचा सर्वलोकनमस्कृतः
M. N. Dutt: Having been thus addressed, the slayer of Vritra, the worshipped of all the worlds (Indra), consoling him with sweet words, thus spoke to the son of Pandu (Arjuna),
यदा द्रक्ष्यसि भूतेशं त्र्यक्षं शूलधरं शिवम् तदा दातास्मि ते तात दिव्यान्यस्त्राणि सर्वशः
M. N. Dutt: “O child, when you will be able to meet the three-eyes deity, Shiva, the wielder of trident and the lord of all creatures, it is then I shall bestow on you all my weapons.
क्रियतां दर्शने यत्नो देवस्य परमेष्ठिनः दर्शनात्तस्य कौन्तेय संसिद्धः स्वर्गमेष्यसि
M. N. Dutt: O son of Kunti, try to meet the greatest of all gods, for it is only when you have seen him that you would have your desire fulfilled.”
इत्युक्त्वा फल्गुनं शक्रो जगामादर्शनं ततः अर्जुनोऽप्यथ तत्रैव तस्थौ योगसमन्वितः
M. N. Dutt: Having thus spoken to Falguni (Arjuna), Shakra (Indra) disappeared. Arjuna remained at that spot, devoting himself asceticism. to severe