Critical Edition
वैशंपायन उवाच ततः शांतनवो भीष्मो भरतानां पितामहः श्रुतवान्देशकालज्ञस्तत्त्वज्ञः सर्वधर्मवित्
AI Translation: Vaishmapayana said: Then Shantanu's son, Bhishma, the grandfather of the Bharatas, was learned, knew the right time and place, knew the truth, and knew all the duties.
आचार्यवाक्योपरमे तद्वाक्यमभिसंदधत् हितार्थं स उवाचेमां भारतीं भारतान्प्रति
AI Translation: When the teacher's words ceased, he joined them with his own words. For the benefit of the Bharatas, he spoke this Bharata to them.
युधिष्ठिरे समासक्तां धर्मज्ञे धर्मसंश्रिताम् असत्सु दुर्लभां नित्यं सतां चाभिमतां सदा भीष्मः समवदत्तत्र गिरं साधुभिरर्चिताम्
M. N. Dutt: Bespeaking his attachment to the pious Yudhishthira, words that are rarely given vent to by the dishonest men and always liked by the honest.
Supplementary Passages:
4.27.3 After 3ab, S ins.: *527 पाण्डवे नित्यमव्यग्रां गिरं भीष्मः समाददे
यथैष ब्राह्मणः प्राह द्रोणः सर्वार्थतत्त्ववित् सर्वलक्षणसंपन्ना नाशं नार्हन्ति पाण्डवाः
AI Translation: As this Brahmin Drona, who knows the truth of all things, has said, The Pandavas, who are endowed with all good qualities, do not deserve to perish.
Supplementary Passages:
4.27.4 After 4ab, B4 ins.: *528 तद्वाक्यमभिनन्दामि न मेऽस्त्यत्र विचारणा while D2 (marg.) ins.: *529 निःसंशयं तथैवैतद्भूयश्चैनां विबोधत
श्रुतवृत्तोपसंपन्नाः साधुव्रतसमन्विताः वृद्धानुशासने मग्नाः सत्यव्रतपरायणाः
AI Translation: Endowed with learning and conduct, endowed with good vows, Immersed in the instruction of the elders, devoted to the vow of truth,
समयं समयज्ञास्ते पालयन्तः शुचिव्रताः नावसीदितुमर्हन्ति उद्वहन्तः सतां धुरम्
AI Translation: Those who know the proper time, who are pure in their vows, and who uphold the proper time, should not be allowed to fail, as they bear the burden of the good.
Supplementary Passages:
4.27.6 K2 B Dn2 D2 (marg. sec. m.).5-7.10-12 ins. after 6ab: Dn1 (which om. 5-6ab), after 4: D3, after 7ab: *530 क्षत्रधर्मरता नित्यं केशवानुगताः सदा प्रवीरपुरुषास्ते वै महात्मानो महाबलाः
धर्मतश्चैव गुप्तास्ते स्ववीर्येण च पाण्डवाः न नाशमधिगच्छेयुरिति मे धीयते मतिः
AI Translation: And the Pandavas are protected by the law and by their own valour. I think that they will not meet with destruction.
तत्र बुद्धिं प्रणेष्यामि पाण्डवान्प्रति भारत न तु नीतिः सुनीतस्य शक्यतेऽन्वेषितुं परैः
AI Translation: There I shall give my opinion about the Pandavas, O descendant of Bharata. But the policy of the well-advised cannot be sought after by others.
यत्तु शक्यमिहास्माभिस्तान्वै संचिन्त्य पाण्डवान् बुद्ध्या प्रवक्तुं न द्रोहात्प्रवक्ष्यामि निबोध तत्
M. N. Dutt: To search them through mean spies would not be the policy of a (really wise man.) Consulting with others we should decide what we should do towards the Pandavas.
Supplementary Passages:
4.27.9 After 9, N (except D4) ins.: *531 न त्वियं मादृशैर्नीतिस्तस्य वाच्या कथंचन
सा त्वियं साधु वक्तव्या न त्वनीतिः कथंचन वृद्धानुशासने तात तिष्ठतः सत्यशीलिनः
AI Translation: But you should speak well, not badly at all. O son, you should abide by the instructions of the elders who are truthful in conduct.
Supplementary Passages:
4.27.10 After 10, S ins.: *532 अयुक्तं तु मया वक्तुं तुल्या मे कुरुपाण्डवाः निवासं पाण्डुपुत्राणां संचिन्त्य च वदाम्यहम् बहुना किं प्रलापेन यतो धर्मस्ततो जयः
अवश्यं त्विह धीरेण सतां मध्ये विवक्षता यथामति विवक्तव्यं सर्वशो धर्मलिप्सया
AI Translation: But one who is wise and desires to speak among the good must, according to his understanding, speak about everything out of a desire for the Dharma.
तत्र नाहं तथा मन्ये यथायमितरो जनः पुरे जनपदे वापि यत्र राजा युधिष्ठिरः
AI Translation: I do not think of it as others do, whether in a city or a country where King Yudhiṣṭhira is.
Supplementary Passages:
4.27.12 After 12ab, N ins.: *533 निवासं धर्मराजस्य वर्षेऽस्मिन्वै त्रयोदशे तत्र तात न तेषां हि राज्ञां भाव्यमसांप्रतम् On the other hand, S ins. after 12ab: *534 निवासं पाण्डुपुत्राणां शृणुष्व मनुजाधिप T1 cont.: *535 भ्रातृभिः सहितो वीरैः कृष्णया च महायशाः किमर्थं स महाराजो नात्मश्रेयो भविष्यति पाण्डवो निकृतः पूर्वं यथावद्विदितं तव क्लेशितश्च पुरे नित्यं राज्यकामैश्च सांप्रतम् छन्नश्चरति तस्मात्स प्रकृत्या नीतिमान्नृपः वर्षमेकं सुसंछन्नमुष्य वासमनुत्तमम् आयाति चोदये काले क्षिप्रं द्रक्ष्यसि पाण्डवम् सोदरैः सहितं वीरं द्रौपद्या च परंतप संविधत्स्व महाबाहो यथा न स्यात्सुखोदयः यस्मिन्स राजा वसतिश्छन्नः सत्त्वभृतां वरः भविष्यन्ति नरास्तत्र रागमोहविवर्जिताः नाधयो हि महाराज न व्याधिः क्षत्रियर्षभ After 12, all MSS. except K (Ś1 marg.; D1.3 transp. lines 1-2 and 3-4; M1.2.4.5 om. line 2) ins.: *536 दानशीलो वदान्यश्च निभृतो ह्रीनिषेधकः जनो जनपदे भाव्यो यत्र राजा युधिष्ठिरः प्रियवादी सदा दान्तो भव्यः सत्यपरो जनः हृष्टः पुष्टः शुचिर्दक्षो यत्र राजा युधिष्ठिरः
नासूयको न चापीर्षुर्नातिवादी न मत्सरी भविष्यति जनस्तत्र स्वं स्वं धर्ममनुव्रतः
M. N. Dutt: The people of the place where Yudhishthira lives envious, malicious, vain or proud but they always perform their respective duties.
ब्रह्मघोषाश्च भूयांसः पूर्णाहुत्यस्तथैव च क्रतवश्च भविष्यन्ति भूयांसो भूरिदक्षिणाः
M. N. Dutt: There the Vedic hymns are chanted all over, sacrifices are performed, the last full libations are offered to clarified butter and the gifts to Brahmanas are always abundant.
सदा च तत्र पर्जन्यः सम्यग्वर्षी न संशयः संपन्नसस्या च मही निरीतीका भविष्यति
M. N. Dutt: are never There undoubtedly the clouds always pour heavy showers; the earth, filled with crops, shall be freed from fear.
रसवन्ति च धान्यानि गुणवन्ति फलानि च गन्धवन्ति च माल्यानि शुभशब्दा च भारती
M. N. Dutt: There the paddy is full of grain and the fruits are juicy-the garlands are fragrant and the conversation is full of auspicious words.
वायुश्च सुखसंस्पर्शो निष्प्रतीपं च दर्शनम् भयं नाभ्याविशेत्तत्र यत्र राजा युधिष्ठिरः
M. N. Dutt: Where the king Yudhishthira lives the breezes are sweet, the meetings of men are friendly and there exists no cause of fear.
Supplementary Passages:
4.27.17 T G M1.4 ins. after 17ab: M5, after 19: *537 न रोगास्तत्र विद्यन्ते वधबन्धा न सन्ति च न चोरा न हि दम्भाश्च न च बाधा भवन्ति च नाशक्ता न च दुष्टाश्च यत्र राजा युधिष्ठिरः
गावश्च बहुलास्तत्र न कृशा न च दुर्दुहाः पयांसि दधिसर्पींषि रसवन्ति हितानि च
M. N. Dutt: The kine there are plentiful, none of them being weak or lean and milk, curd and butter are all savoury and nutritious.
Supplementary Passages:
4.27.18 After 18, S ins.: *538 सलिलानि प्रसन्नानि सर्वे भावाश्च शोभनाः
गुणवन्ति च पानानि भोज्यानि रसवन्ति च तत्र देशे भविष्यन्ति यत्र राजा युधिष्ठिरः
M. N. Dutt: Where the king Yudhishthira lives the drinks and edibles are sweet and wholesome.
रसाः स्पर्शाश्च गन्धाश्च शब्दाश्चापि गुणान्विताः दृश्यानि च प्रसन्नानि यत्र राजा युधिष्ठिरः
M. N. Dutt: Where the king Yudhishthira lives the objects of taste, touch, smell and hearing are all of excellent quality and the views are all delightful.
Supplementary Passages:
4.27.20 After 20, B4 Dn D1-3.6.8.10-12 ins.: *539 धर्माश्च तत्र दृश्यन्ते सेविताश्च द्विजातिभिः
स्वैः स्वैर्गुणैः सुसंयुक्तास्तस्मिन्वर्षे त्रयोदशे देशे तस्मिन्भविष्यन्ति तात पाण्डवसंयुते
AI Translation: They will be united with their own qualities in that thirteenth year. In that country, O son, they will be united with the Pandavas.
संप्रीतिमाञ्जनस्तत्र संतुष्टः शुचिरव्ययः देवतातिथिपूजासु सर्वभूतानुरागवान्
AI Translation: He is full of joy, he is the bestower of joy, he is contented, pure, and imperishable. He is devoted to the worship of gods and guests, and is loved by all beings.
इष्टदानो महोत्साहः शश्वद्धर्मपरायणः अशुभद्विट्शुभप्रेप्सुर्नित्ययज्ञः शुभव्रतः भविष्यति जनस्तत्र यत्र राजा युधिष्ठिरः
M. N. Dutt: Where the king Yudhishthira lives people, discarding all that is evil, acquire what is good only, they always perform sacrifices and observe pure vows.
Supplementary Passages:
4.27.23 After 23, S (except M1.3) ins.: *540 नित्योत्सवप्रमुदितो नित्यहृष्टः श्रिया वृतः भविष्यति निवासोऽयं यत्र राजा युधिष्ठिरः
त्यक्तवाक्यानृतस्तात शुभकल्याणमङ्गलः शुभार्थेप्सुः शुभमतिर्यत्र राजा युधिष्ठिरः भविष्यति जनस्तत्र नित्यं चेष्टप्रियव्रतः
M. N. Dutt: Where the king Yudhishthira is, people, renouncing untruth, shall acquire what is good, auspicious and beneficial and thus good mind shall be inclined towards the good.
Supplementary Passages:
4.27.24 B2 D6 ins. after 24cd: B4, after 24: *541 सर्वभूतदयायुक्तः सदा निर्मलमानसः Thereafter B4 repeats 23ef. D4 (which om. 24e- 25b) ins. after 24cd: *542 अनिर्दिश्यः स धर्मात्मा द्विजैरपि हि भारत
धर्मात्मा स तदादृश्यः सोऽपि तात द्विजातिभिः किं पुनः प्राकृतैः पार्थः शक्यो विज्ञातुमन्ततः
AI Translation: That soul, who was the embodiment of virtue, was not seen by the twice-born, how much less by ordinary men, O son of Pritha?
यस्मिन्सत्यं धृतिर्दानं परा शान्तिर्ध्रुवा क्षमा ह्रीः श्रीः कीर्तिः परं तेज आनृशंस्यमथार्जवम्
AI Translation: In whom truth, fortitude, generosity, supreme peace, steadfastness, forgiveness, Humility, glory, fame, supreme brilliance, non-violence, and honesty are present,
तस्मात्तत्र निवासं तु छन्नं सत्रेण धीमतः गतिं वा परमां तस्य नोत्सहे वक्तुमन्यथा
AI Translation: Therefore, I am not able to speak of the supreme destiny of the wise one who dwells there in the sacrificial session.
एवमेतत्तु संचिन्त्य यत्कृतं मन्यसे हितम् तत्क्षिप्रं कुरु कौरव्य यद्येवं श्रद्दधासि मे
M. N. Dutt: I have with great care described the secret habitation of that intelligent one; about his excellent mode of life I do not dare speak anything more. Thinking well of this do you without any loss of time what you think proper, foremost of Kurus, if you have any faith in my words. eveni care
Supplementary Passages:
4.27.28 After 28, S (except T2) ins.: *543 कुलस्य हि क्षमं तात यदहं तद्ब्रवीमि ते