Critical Edition
धृतराष्ट्र उवाच यदिदं भारतं वर्षं यत्रेदं मूर्छितं बलम् यत्रातिमात्रं लुब्धोऽयं पुत्रो दुर्योधनो मम
AI Translation: Dhritarashtra said: This is the land of Bharata, where this army is lying unconscious. Here my son Duryodhana is extremely greedy.
यत्र गृद्धाः पाण्डुसुता यत्र मे सज्जते मनः एतन्मे तत्त्वमाचक्ष्व कुशलो ह्यसि संजय
AI Translation: Where the sons of Pandu are eager, where my mind is inclined, Tell me the truth about this, for you are skilled, Sanjaya.
संजय उवाच न तत्र पाण्डवा गृद्धाः शृणु राजन्वचो मम गृद्धो दुर्योधनस्तत्र शकुनिश्चापि सौबलः
M. N. Dutt: Sanjaya said O king, hear my words. The Pandavas are not covetous about this country. It is Duryodhana who is covetous. It is the son of Subala, Shakuni.
अपरे क्षत्रियाश्चापि नानाजनपदेश्वराः ये गृद्धा भारते वर्षे न मृष्यन्ति परस्परम्
M. N. Dutt: And also many other Kshatriyas who are rulers of countries and who being covetous of this country cannot tolerate one another,
अत्र ते वर्णयिष्यामि वर्षं भारत भारतम् प्रियमिन्द्रस्य देवस्य मनोर्वैवस्वतस्य च
AI Translation: Here I shall describe to you the country of Bharata, the land of Bharata, beloved of Indra, the god, and of Manu Vaivasvata.
पृथोश्च राजन्वैन्यस्य तथेक्ष्वाकोर्महात्मनः ययातेरम्बरीषस्य मान्धातुर्नहुषस्य च
AI Translation: of Prithu, the king, of Vena, of the great-souled Ikṣvāku, of Yayāti, of Ambarīṣa, of Māndhātṛ, of Nahusa,
तथैव मुचुकुन्दस्य शिबेरौशीनरस्य च ऋषभस्य तथैलस्य नृगस्य नृपतेस्तथा
AI Translation: Similarly, of Mucukunda, Shibi, Ushinara, of Rishabha, Ila, and of King Nriga,
Supplementary Passages:
6.10.7 After 7, K2.4 B Da Dn D4.5.7.8 ins.: *43 कुशिकस्य च दुर्धर्ष गाधेश्चैव महात्मनः सोमकस्य च दुर्धर्ष दिलीपस्य तथैव च
अन्येषां च महाराज क्षत्रियाणां बलीयसाम् सर्वेषामेव राजेन्द्र प्रियं भारत भारतम्
AI Translation: and of other powerful kings, and of all the kings, O lord of kings, the Bharata is dear.
तत्ते वर्षं प्रवक्ष्यामि यथाश्रुतमरिंदम शृणु मे गदतो राजन्यन्मां त्वं परिपृच्छसि
AI Translation: I shall tell you about that year, O subduer of enemies, as I have heard it. Listen to me as I speak, O king, about what you have asked me.
महेन्द्रो मलयः सह्यः शुक्तिमानृक्षवानपि विन्ध्यश्च पारियात्रश्च सप्तैते कुलपर्वताः
AI Translation: Mahendra, Malaya, Sahya, Shuktimān, Rishya, Vindhya, and Pariyatra - these seven are the great mountains.
तेषां सहस्रशो राजन्पर्वतास्तु समीपतः अभिज्ञाताः सारवन्तो विपुलाश्चित्रसानवः
AI Translation: O king, there are thousands of mountains near them, well-known, full of minerals, vast, with variegated peaks.
अन्ये ततोऽपरिज्ञाता ह्रस्वा ह्रस्वोपजीविनः आर्या म्लेच्छाश्च कौरव्य तैर्मिश्राः पुरुषा विभो
AI Translation: Others are unknown to them, short, living on the short. Noble ones, barbarians, and men mixed with them, O descendant of Kuru, O Lord.
नदीः पिबन्ति बहुला गङ्गां सिन्धुं सरस्वतीम् गोदावरीं नर्मदां च बाहुदां च महानदीम्
AI Translation: They drink many rivers, the Ganges, the Sindhu, the Sarasvati, The Godavari, the Narmada, the Bahuda, and the great river.
शतद्रुं चन्द्रभागां च यमुनां च महानदीम् दृषद्वतीं विपाशां च विपापां स्थूलवालुकाम्
AI Translation: The rivers Shatadru, Chandrabhaga, Yamuna, Mahanadi, Drishadvati, Vipasha, Vipasa, Sthulavaluka,
नदीं वेत्रवतीं चैव कृष्णवेणां च निम्नगाम् इरावतीं वितस्तां च पयोष्णीं देविकामपि
AI Translation: The rivers Vetravati, Krishnavenu, and the descending river, The rivers Iravati, Vitasta, Payoshni, and Devika,
वेदस्मृतिं वेतसिनीं त्रिदिवामिष्कुमालिनीम् करीषिणीं चित्रवहां चित्रसेनां च निम्नगाम्
AI Translation: The river of the Vedas and Smritis, the river of the three worlds, the river of the sun, the river of the moon, The river of ashes, the river of the army, the river of the army, the river of the army, the river of the army, the river
गोमतीं धूतपापां च वन्दनां च महानदीम् कौशिकीं त्रिदिवां कृत्यां विचित्रां लोहतारिणीम्
AI Translation: Gomati, Dhutpapana, Vandanana, Mahanadi, Kaushiki, Tridiva, Kritti, Vicitra, Lohatarini,
रथस्थां शतकुम्भां च सरयूं च नरेश्वर चर्मण्वतीं वेत्रवतीं हस्तिसोमां दिशं तथा
AI Translation: The river Shatakumbha, Sarayu, and the river Charmanvati, Vetravati, Hastisomā, and the direction.
शतावरीं पयोष्णीं च परां भैमरथीं तथा कावेरीं चुलुकां चापि वापीं शतबलामपि
AI Translation: Shatavari, Payoshni, Para, Bhaimarathi, Kaveeri, Chuluki, and also the well Shatabala,
निचीरां महितां चापि सुप्रयोगां नराधिप पवित्रां कुण्डलां सिन्धुं वाजिनीं पुरमालिनीम्
AI Translation: The river Nīcīrā, Mahitā, Suprayogā, O King, The river Pavitrā, Kuṇḍalā, Sindhu, Vājinī, Purāmālinī,
पूर्वाभिरामां वीरां च भीमामोघवतीं तथा पलाशिनीं पापहरां महेन्द्रां पिप्पलावतीम्
AI Translation: The one who is delightful in the beginning, the heroic one, the fearful one, the unfailing one, The one who is like a plantain tree, the remover of sins, the great Indra, the one who is like a pipal tree,
पारिषेणामसिक्नीं च सरलां भारमर्दिनीम् पुरुहीं प्रवरां मेनां मोघां घृतवतीं तथा
AI Translation: Parīṣeṇā, Asīkṇī, Saralā, Bhāramardini, Puruhūtī, Pravarā, Menā, Moghā,
धूमत्यामतिकृष्णां च सूचीं छावीं च कौरव सदानीरामधृष्यां च कुशधारां महानदीम्
AI Translation: O son of Kuru, the river Dhumatya, the very black one, the needle-like one, the one with the hair, the one with the reeds, the one with the reeds
शशिकान्तां शिवां चैव तथा वीरवतीमपि वास्तुं सुवास्तुं गौरीं च कम्पनां सहिरण्वतीम्
AI Translation: The moon-beloved, the auspicious, and also the heroic, The auspicious, the very auspicious, the fair, the trembling, and the golden-haired,
हिरण्वतीं चित्रवतीं चित्रसेनां च निम्नगाम् रथचित्रां ज्योतिरथां विश्वामित्रां कपिञ्जलाम्
AI Translation: Hiranvatī, Citravati, Citrasenā, and the low-flowing river, Rathācitrā, Jyotirathā, Viśvāmitrā, Kap
उपेन्द्रां बहुलां चैव कुचरामम्बुवाहिनीम् वैनन्दीं पिञ्जलां वेण्णां तुङ्गवेणां महानदीम्
AI Translation: Upeṃdrāṃ bahulāṃ ca eva kuca-ram ambuvāhiṇīṃ Vaindīṃ piṃjalāṃ veṇṇāṃ tuṃgavaeṇāṃ mahānadiṃ
विदिशां कृष्णवेण्णां च ताम्रां च कपिलामपि शलुं सुवामां वेदाश्वां हरिस्रावां महापगाम्
AI Translation: The rivers Vidisha, Krishnaveni, Tamra, Kapila, Shalu, Suvama, Vedashva, Harisrava, Mahapaga,
शीघ्रां च पिच्छिलां चैव भारद्वाजीं च निम्नगाम् कौशिकीं निम्नगां शोणां बाहुदामथ चन्दनाम्
AI Translation: The rivers Śīghrā, Picchilā, Bhāradvāji, and the low-lying river, The rivers Kauśikī, Śoṇā, Bahudā, and Candanā,
दुर्गामन्तःशिलां चैव ब्रह्ममेध्यां बृहद्वतीम् चरक्षां महिरोहीं च तथा जम्बुनदीमपि
AI Translation: The difficult to cross, the inner stone, the Brahmeshti, the great, The Charaksha, the Maharohi, and also the Jambu river.
सुनसां तमसां दासीं त्रसामन्यां वराणसीम् लोलोद्धृतकरां चैव पूर्णाशां च महानदीम्
AI Translation: The river Sunasa, the servant of the darkness, the river Varanasī, the other one, The river with raised hands, the river Pūrṇāśā.
मानवीं वृषभां चैव महानद्यो जनाधिप सदानिरामयां वृत्यां मन्दगां मन्दवाहिनीम्
AI Translation: O Lord of men, the great rivers Manavī and Vṛṣabhā, The river with the constant flow of water, the slow-flowing, the slow-moving,
Supplementary Passages:
6.10.31 K4 B Da Dn D4.5.8 ins. after 31a: *44 ब्रह्ममेध्यां बृहद्वतीम् एताश्चान्याश्च बहुधा
ब्रह्माणीं च महागौरीं दुर्गामपि च भारत चित्रोपलां चित्रबर्हां मञ्जुं मकरवाहिनीम्
AI Translation: Brahmaṇī, Mahāgaurī, and Durgā, O descendant of Bharata, Citroplā, Citravarhān, Mañju, and Makaravāhinī,
मन्दाकिनीं वैतरणीं कोकां चैव महानदीम् शुक्तिमतीमरण्यां च पुष्पवेण्युत्पलावतीम्
AI Translation: The rivers Mandakini, Vaitarani, Kokaa, the great river, Shuktimati, Aranya, Pushpaveni, Utpalavati,
लोहित्यां करतोयां च तथैव वृषभङ्गिनीम् कुमारीमृषिकुल्यां च ब्रह्मकुल्यां च भारत
AI Translation: In Lohitā, Karatoyā, and Vṛṣabhaṅginī, Kumārī, Ṛṣikulī, and Brahmakuliyā, O descendant of Bharata,
सरस्वतीः सुपुण्याश्च सर्वा गङ्गाश्च मारिष विश्वस्य मातरः सर्वाः सर्वाश्चैव महाबलाः
AI Translation: O friend, all the Sarasvatīs, the very meritorious ones, and all the Gaṅgās, all the mothers of the universe, and all the very powerful ones,
Supplementary Passages:
6.10.35 After 35ab, T2 ins. (cf. 32ab): *45 ब्रह्माणीं च महागौरीं सुवश्यामपि भारत while T1 G1-3 ins.: *46 मानवीं वृषभां चैव महानद्यो जनाधिप
तथा नद्यस्त्वप्रकाशाः शतशोऽथ सहस्रशः इत्येताः सरितो राजन्समाख्याता यथास्मृति
M. N. Dutt: O descendant of Bharata, all these are the mother of the universe and the produce great merit. Besides these rivers, there are hundreds and thousand of rivers that have no names. O king, I have mentioned to you all the rivers that I remember.
अत ऊर्ध्वं जनपदान्निबोध गदतो मम तत्रेमे कुरुपाञ्चालाः शाल्वमाद्रेयजाङ्गलाः
AI Translation: Now listen to me as I describe the countries. There are the Kurus, Panchalas, Shalvas, Madrakas, and Jangalas.
Supplementary Passages:
6.10.37 After 37, G2 ins. (cf. v.l. 44ab): *47 विदेहा मागधाः सिंहा महदायतयस्तथा
शूरसेनाः कलिङ्गाश्च बोधा मौकास्तथैव च मत्स्याः सुकुट्यः सौबल्याः कुन्तलाः काशिकोशलाः
AI Translation: The Śūrasenas, the Kaliṅgas, the Bodhas, the Maukas, The Matsyas, the Sukuttas, the Sauvīryas, the Kuntalas, the Kāśis, the Kośalas,
चेदिवत्साः करूषाश्च भोजाः सिन्धुपुलिन्दकाः उत्तमौजा दशार्णाश्च मेकलाश्चोत्कलैः सह
AI Translation: The Chedis, the Karushas, the Bhojas, the Sindhus, the Pulindas, Uttmaujas, the Dasharnas, the Mekalas, the Utkalas,
पाञ्चालाः कौशिजाश्चैव एकपृष्ठा युगंधराः सौधा मद्रा भुजिङ्गाश्च काशयोऽपरकाशयः
AI Translation: The Panchalas, the Koushikas, the Ekaprishthas, the Yugandharas, The Souldhas, the Madras, the Bhujingas, the Kashyas, the Aparakashyas,
जठराः कुक्कुशाश्चैव सुदाशार्णाश्च भारत कुन्तयोऽवन्तयश्चैव तथैवापरकुन्तयः
AI Translation: The Jāṭharas, the Kukkuṣas, the Sudāśaras, the Kunta-s, the Avanti-s, the Aparakunta-s,
गोविन्दा मन्दकाः षण्डा विदर्भानूपवासिकाः अश्मकाः पांसुराष्ट्राश्च गोपराष्ट्राः पनीतकाः
AI Translation: Govindas, Mandakas, Sāṇḍas, Vidarbhas, Anūpa-dwellers, Aśmakas, Pāṃsu-rāshtras, Gopas, Pānītakas,
आदिराष्ट्राः सुकुट्टाश्च बलिराष्ट्रं च केवलम् वानरास्याः प्रवाहाश्च वक्रा वक्रभयाः शकाः
AI Translation: The Ādiras, the Sukuṭṭas, the Balirāṣṭra alone, The Vānarasyas, the Pravāhas, the Vākrās,
विदेहका मागधाश्च सुह्माश्च विजयास्तथा अङ्गा वङ्गाः कलिङ्गाश्च यकृल्लोमान एव च
AI Translation: Videha, Magadha, Suhma, Vijaya, Anga, Vanga, Kalinga, Yakrlloma.
मल्लाः सुदेष्णाः प्राहूतास्तथा माहिषकार्षिकाः वाहीका वाटधानाश्च आभीराः कालतोयकाः
AI Translation: The Mallas, the Sudeshnas, the Mahiṣakas, the Kārṣikas, the Vahīkas, the Vāṭadhānas, the Ābhīras,
अपरन्ध्राश्च शूद्राश्च पह्लवाश्चर्मखण्डिकाः अटवीशबराश्चैव मरुभौमाश्च मारिष
AI Translation: The Aparadhras, the Shudras, the Pahlavas, the Charmakhandikas, The Aṭavīshabaras, and the Marubhūmas, O Venerable One,
उपावृश्चानुपावृश्चसुराष्ट्राः केकयास्तथा कुट्टापरान्ता द्वैधेयाः काक्षाः सामुद्रनिष्कुटाः
AI Translation: The Upāvṛcchas, the Anupāvṛcchas, the Suraṣṭras, the Kekayas, The Kuttāparantas, the Dvaidheyas, the Kāksas, the Samudraniskūṭas,
Supplementary Passages:
6.10.47 After 47, T1 G1.2.4 ins.: *48 कट्याश्च पातवैबोधा याकाः सामुद्रनिष्कदाः
अन्ध्राश्च बहवो राजन्नन्तर्गिर्यास्तथैव च बहिर्गिर्याङ्गमलदा मागधा मानवर्जकाः
AI Translation: And the Andhras, many kings, and those within the mountains, and those outside the mountains, and the Angas, the Maladas, the Magadhas, the Manavarkas,
Supplementary Passages:
6.10.48 For 48, D6 subst.: *49 अन्तर्गिर्यास्तथा चैव बहिर्गिर्यास्तथैव च
मह्युत्तराः प्रावृषेया भार्गवाश्च जनाधिप पुण्ड्रा भार्गाः किराताश्च सुदोष्णाः प्रमुदास्तथा
AI Translation: O lord of men, the Uttaras, the Pravaras, the Bhargas, the Pundras, the Bhargas, the Kiratas, the Sudoshnas, and the Pramudas.
शका निषादा निषधास्तथैवानर्तनैरृताः दुगूलाः प्रतिमत्स्याश्च कुशलाः कुनटास्तथा
AI Translation: Śakas, Niṣādas, Niṣadhas, Anartas, Nīrṛtas, Dugūlas, Pratimatsya, Kuśalas, and Kunatas.
तीरग्राहास्तरतोया राजिका रस्यकागणाः तिलकाः पारसीकाश्च मधुमन्तः प्रकुत्सकाः
AI Translation: Tīrgrahas, Taratoyas, Rājikas, Rasyakas, Tilakas, Pārsikas, Madhumantas, Prakutskas,
काश्मीराः सिन्धुसौवीरा गान्धारा दर्शकास्तथा अभीसारा कुलूताश्च शैवला बाह्लिकास्तथा
AI Translation: Kashmiras, Sindhus, Sauviras, Gandharas, Darshas, Abhisaras, Kulutas, Shaivalas, Bahlikas,
दर्वीकाः सकचा दर्वा वातजामरथोरगाः बहुवाद्याश्च कौरव्य सुदामानः सुमल्लिकाः
AI Translation: Dārvikās, Sakacās, Dārvas, Vātjāmaras, Rathoragas, Many musicians, O Kouravya, Sudāmānas, Sumallīkas,
वध्राः करीषकाश्चापि कुलिन्दोपत्यकास्तथा वनायवो दशापार्श्वा रोमाणः कुशबिन्दवः
AI Translation: The Vadhras, the Kariṣakas, and the Kulindopatyakas, The Vana-yavas, the Dashaparshvas, the Romāṇas, and the Kuśabindus,
कच्छा गोपालकच्छाश्च लाङ्गलाः परवल्लकाः किराता बर्बराः सिद्धा विदेहास्ताम्रलिङ्गकाः
AI Translation: Kacha, Gopala-kacha, Langala, Paravallaka, Kirata, Barbara, Siddha, Videha, Tamralinga,
ओष्ट्राः पुण्ड्राः ससैरन्ध्राः पार्वतीयाश्च मारिष अथापरे जनपदा दक्षिणा भरतर्षभ
AI Translation: The Oṣṭras, the Puṇḍras, the Saindhavas, and the Pārvatas, O venerable one. And then there are other countries, O bull of the Bharatas.
द्रविडाः केरलाः प्राच्या भूषिका वनवासिनः उन्नत्यका माहिषका विकल्पा मूषकास्तथा
AI Translation: Dravidas, Keralas, Pracyas, Bhushikas, Vanavasins, Unnatyakas, Mahishakas, Vikalpas, and Mushakas.
कर्णिकाः कुन्तिकाश्चैव सौद्भिदा नलकालकाः कौकुट्टकास्तथा चोलाः कोङ्कणा मालवाणकाः
AI Translation: Kurnika, Kunta, Saudbhid, Nala, Kalaka, Kukkutta, Cola, Konkana, Malava
समङ्गाः कोपनाश्चैव कुकुराङ्गदमारिषाः ध्वजिन्युत्सवसंकेतास्त्रिगर्ताः सर्वसेनयः
AI Translation: Samangas, Kopanās, Kukuras, Aṅgadamāris, Dhvajinīs, Utsavasamketas, Trigartas, all the armies,
त्र्यङ्गाः केकरकाः प्रोष्ठाः परसंचरकास्तथा तथैव विन्ध्यपुलकाः पुलिन्दाः कल्कलैः सह
AI Translation: Triṅgas, Kekarakas, Proṣṭhas, Parasamcarakas, And similarly, Vindhyapulkas, Pulindas, with the Kallais,
मालका मल्लकाश्चैव तथैवापरवर्तकाः कुलिन्दाः कुलकाश्चैव करण्ठाः कुरकास्तथा
AI Translation: Mālaka, Mallaka, and also Aparavartaka, Kulindia, Kulka, and also Karantha, and Kuraka,
मूषका स्तनबालाश्च सतियः पत्तिपञ्जकाः आदिदायाः सिरालाश्च स्तूबका स्तनपास्तथा
AI Translation: Mice, young calves, birds in cages, The first-born, the long-haired, the stūbakas, and those who suckle.
हृषीविदर्भाः कान्तीकास्तङ्गणाः परतङ्गणाः उत्तराश्चापरे म्लेच्छा जना भरतसत्तम
AI Translation: Hrishividarba, Kantika, Tangana, Paratangana, and Uttara are the other Mlecchas, O best of Bharatas.
यवनाश्च सकाम्बोजा दारुणा म्लेच्छजातयः सक्षद्द्रुहः कुन्तलाश्च हूणाः पारतकैः सह
AI Translation: The Yavanas, together with the Kambojas, the terrible Mleccha tribes, The Sakadruhas, the Kuntas, the Huns, together with the Paratas,
तथैव मरधाश्चीनास्तथैव दशमालिकाः क्षत्रियोपनिवेशाश्च वैश्यशूद्रकुलानि च
AI Translation: likewise the Maras, the Chinese, and the Dasamalikas, the Ksatriya upanivestas, and the Vaishya and Shudra families,
शूद्राभीराथ दरदाः काश्मीराः पशुभिः सह खशिकाश्च तुखाराश्च पल्लवा गिरिगह्वराः
AI Translation: The Śūdras, the Abhiras, the Daradas, the Kaśmiris with their cattle, The Khaśikas, the Tukharas, the Pallavakas, the mountain-dwellers,
आत्रेयाः सभरद्वाजास्तथैव स्तनयोषिकाः औपकाश्च कलिङ्गाश्च किरातानां च जातयः
AI Translation: The Ātreyas, the Bharadvājas, and the women of the breasts, The Upakas, the Kalingas, and the tribes of the Kiratas,
Supplementary Passages:
6.10.67 After 67, S ins.: *50 कारस्कराश्च वंशाश्च आन्ध्राश्च द्रमिडास्तथा चोलाश्चैव तथा पाण्ड्याश्चेराश्चैव सुसिंहलाः
तामरा हंसमार्गाश्च तथैव करभञ्जकाः उद्देशमात्रेण मया देशाः संकीर्तिताः प्रभो
AI Translation: The Tamaras, the Hamsamarga, and the Karabhanjakas, I have mentioned these countries only by name, O Lord.
Supplementary Passages:
6.10.68 After 68ab, K2.4 B D (except D1-3.6) ins.: *51 एते चान्ये जनपदाः प्राच्योदीच्यास्तथैव च
यथागुणबलं चापि त्रिवर्गस्य महाफलम् दुह्येद्धेनुः कामधुक्च भूमिः सम्यगनुष्ठिता
AI Translation: And in accordance with the strength of the qualities, the great fruit of the three goals A cow to be milked, a wish-granting cow, and land properly practiced.
तस्यां गृध्यन्ति राजानः शूरा धर्मार्थकोविदाः ते त्यजन्त्याहवे प्राणान्रसागृद्धास्तरस्विनः
AI Translation: In that (battle) the kings, the heroes, skilled in righteousness and worldly affairs, are eager. Those who are greedy for the taste of battle, the heroes, give up their lives in battle.
देवमानुषकायानां कामं भूमिः परायणम् अन्योन्यस्यावलुम्पन्ति सारमेया इवामिषम्
AI Translation: The earth is the refuge of gods and men, but they are mutually destructive, like jackals over a carcass.
राजानो भरतश्रेष्ठ भोक्तुकामा वसुंधराम् न चापि तृप्तिः कामानां विद्यते चेह कस्यचित्
AI Translation: O best of the Bharata lineage, kings who desire to enjoy the earth And no one here is satisfied with desires.
तस्मात्परिग्रहे भूमेर्यतन्ते कुरुपाण्डवाः साम्ना दानेन भेदेन दण्डेनैव च पार्थिव
AI Translation: Therefore, the Kurus and Pandavas strive for the possession of the earth. O king, by conciliation, by gifts, by dissension, and by force.
पिता माता च पुत्रश्च खं द्यौश्च नरपुंगव भूमिर्भवति भूतानां सम्यगच्छिद्रदर्शिनी
AI Translation: Father, mother, son, space, sky, earth, and the best of men become the earth, the seer of the true and the hidden of beings.