Critical Edition
संजय उवाच क्रौञ्चं ततो महाव्यूहमभेद्यं तनयस्तव व्यूढं दृष्ट्वा महाघोरं पार्थेनामिततेजसा
AI Translation: Sanjaya said: Then your son, seeing the invincible Krouncha formation of the enemy, and the great and terrible formation of the infinitely energetic Partha,
आचार्यमुपसंगम्य कृपं शल्यं च मारिष सौमदत्तिं विकर्णं च अश्वत्थामानमेव च
AI Translation: O venerable one, having approached the teacher, Kripa, Shalya, Saudāmanti, Vikārna, and Ashvatthāman,
दुःशासनादीन्भ्रातॄंश्च स सर्वानेव भारत अन्यांश्च सुबहूञ्शूरान्युद्धाय समुपागतान्
AI Translation: and all his brothers, beginning with Duhshāsana, and many other heroes who had come to fight.
प्राहेदं वचनं काले हर्षयंस्तनयस्तव नानाशस्त्रप्रहरणाः सर्वे शस्त्रास्त्रवेदिनः
AI Translation: At the proper time, he spoke these words, delighting your son: All of them are armed with various weapons and know the Vedas and weapons.
एकैकशः समर्था हि यूयं सर्वे महारथाः पाण्डुपुत्रान्रणे हन्तुं ससैन्यान्किमु संहताः
AI Translation: Each of you is capable of killing the sons of Pandu in battle, together with their armies, let alone all of you together.
अपर्याप्तं तदस्माकं बलं भीष्माभिरक्षितम् पर्याप्तं त्विदमेतेषां बलं पार्थिवसत्तमाः
AI Translation: Our army, protected by Bhishma, is not enough. But the army of these best of kings is enough.
संस्थानाः शूरसेनाश्च वेणिकाः कुकुरास्तथा आरेवकास्त्रिगर्ताश्च मद्रका यवनास्तथा
AI Translation: The Sāṃsthānas, Śūrasenas, Veṇikās, Kukuras, Ārevakas, Trigarts, Madrakas, Yavanas,
शत्रुंजयेन सहितास्तथा दुःशासनेन च विकर्णेन च वीरेण तथा नन्दोपनन्दकैः
AI Translation: Together with Shatrunjaya, Duhshasana, The brave Vikarna, and Nanda and Upananda,
चित्रसेनेन सहिताः सहिताः पाणिभद्रकैः भीष्ममेवाभिरक्षन्तु सह सैन्यपुरस्कृताः
AI Translation: Together with Chitrasena and Panibhadraka, May they protect Bhishma, together with their armies and retinues.
ततो द्रोणश्च भीष्मश्च तव पुत्रश्च मारिष अव्यूहन्त महाव्यूहं पाण्डूनां प्रतिबाधने
M. N. Dutt: O Sire, then Bhishma, Drona and your sons formed a great Vyuha to resist that of the sons of Pritha.
भीष्मः सैन्येन महता समन्तात्परिवारितः ययौ प्रकर्षन्महतीं वाहिनीं सुरराडिव
M. N. Dutt: Then, like the lord of the celestial (Indra), Bhishma surrounded by innumerable troops, advanced at the head of a mighty army,
तमन्वयान्महेष्वासो भारद्वाजः प्रतापवान् कुन्तलैश्च दशार्णैश्च मागधैश्च विशां पते
AI Translation: The powerful archer Bharadvaja followed him, as did the Kunthalas, Dasharnas, Magadhas and Vrishnis.
विदर्भैर्मेकलैश्चैव कर्णप्रावरणैरपि सहिताः सर्वसैन्येन भीष्ममाहवशोभिनम्
AI Translation: With the Vidarbhas, Mekalas, and Karnaparavaranas, Together with the entire army, they approached Bhishma, the ornament of battle,
गान्धाराः सिन्धुसौवीराः शिबयोऽथ वसातयः शकुनिश्च स्वसैन्येन भारद्वाजमपालयत्
AI Translation: The Gandharas, Sindhus, Sauviras, Shibis, Vasatis, and Shakuni with his army protected Bharadvaja's son.
ततो दुर्योधनो राजा सहितः सर्वसोदरैः अश्वातकैर्विकर्णैश्च तथा शर्मिलकोसलैः
AI Translation: Then King Duryodhana, together with all his brothers, with Ashvatthama, Vikarna, and Sharmila and Kosala,
दरदैश्चूचुपैश्चैव तथा क्षुद्रकमालवैः अभ्यरक्षत संहृष्टः सौबलेयस्य वाहिनीम्
AI Translation: With Daradas, Chuchupas, and also with the small Malavas, he joyfully protected the army of the son of Soubala.
भूरिश्रवाः शलः शल्यो भगदत्तश्च मारिष विन्दानुविन्दावावन्त्यौ वामं पार्श्वमपालयन्
M. N. Dutt: O sire, Bhurishrava, Shala and Shalya, Bhagadatta, Vinda and Anuvinda of Avanti protected the left wing.
सौमदत्तिः सुशर्मा च काम्बोजश्च सुदक्षिणः शतायुश्च श्रुतायुश्च दक्षिणं पार्श्वमास्थिताः
M. N. Dutt: Somadatta, Susharma, the ruler of Kambojas, Sudakshina, Shrutayus and Achyutayu protected the right wing.
अश्वत्थामा कृपश्चैव कृतवर्मा च सात्वतः महत्या सेनया सार्धं सेनापृष्ठे व्यवस्थिताः
M. N. Dutt: Ashvathama, Kripa, the Satvata hero Kritvarma, with large number of troops protected the rear.
पृष्ठगोपास्तु तस्यासन्नानादेश्या जनेश्वराः केतुमान्वसुदानश्च पुत्रः काश्यस्य चाभिभूः
M. N. Dutt: Behind them stood many chiefs, Ketumata, Vasudana and the powerful prince of Kashi.
ततस्ते तावकाः सर्वे हृष्टा युद्धाय भारत दध्मुः शङ्खान्मुदा युक्ताः सिंहनादांश्च नादयन्
M. N. Dutt: O descendant of Bharata, then all your troops, when they were cheerfully waiting for like roars.
तेषां श्रुत्वा तु हृष्टानां कुरुवृद्धः पितामहः सिंहनादं विनद्योच्चैः शङ्खं दध्मौ प्रतापवान्
M. N. Dutt: Hearing these shouts, the greatly powerful and the venerable Kuru grandsire uttered a lion-like roar and then blew his conch in great delight.
ततः शङ्खाश्च भेर्यश्च पेश्यश्च विविधाः परैः आनकाश्चाभ्यहन्यन्त स शब्दस्तुमुलोऽभवत्
M. N. Dutt: Their conchs, drums, Peshis and cymbals were sounded by all, which created a fearful din all over the field of battle.
ततः श्वेतैर्हयैर्युक्ते महति स्यन्दने स्थितौ प्रदध्मतुः शङ्खवरौ हेमरत्नपरिष्कृतौ
M. N. Dutt: Krishna and Arjuna riding on the same car yoked with (four) white horses, blew their excellent conchs adorned with gold and jewel.
पाञ्चजन्यं हृषीकेशो देवदत्तं धनंजयः पौण्ड्रं दध्मौ महाशङ्खं भीमकर्मा वृकोदरः
M. N. Dutt: Hrishikesha (Krishna) blew the conch called Panchajanya and Dhananjaya Devadatta. That doer of fearful deeds, Vrikodara (Bhima) blew his huge conch, called Paundra.
अनन्तविजयं राजा कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः नकुलः सहदेवश्च सुघोषमणिपुष्पकौ
M. N. Dutt: The son of Kunti, Yudhishthira, blew the conch called Anantavijaya, Nakula and Sahadeva blew Sughosha and Manipushpaka.
Supplementary Passages:
6.47.26 For 26, D1 S subst.: *157 युधिष्ठिरश्च धर्मात्मा माद्रीपुत्रौ च पाण्डवौ अभिमन्युश्च विक्रान्त उत्तमौजाश्च वीर्यवान्
काशिराजश्च शैब्यश्च शिखण्डी च महारथः धृष्टद्युम्नो विराटश्च सात्यकिश्च महायशाः
AI Translation: And the king of Kashi, and Shibi, and Shikhándin the great warrior, Dhrishta-dyumna, Viráta, and the very famous Sátvata.
पाञ्चाल्यश्च महेष्वासो द्रौपद्याः पञ्च चात्मजाः सर्वे दध्मुर्महाशङ्खान्सिंहनादांश्च नेदिरे
AI Translation: The great archer of Panchala and the five sons of Draupadi all blew on their great conches and roared like lions.
स घोषः सुमहांस्तत्र वीरैस्तैः समुदीरितः नभश्च पृथिवीं चैव तुमुलो व्यनुनादयत्
AI Translation: That great sound was raised by those heroes there, and it resounded tumultuously through the sky and the earth.
एवमेते महाराज प्रहृष्टाः कुरुपाण्डवाः पुनर्युद्धाय संजग्मुस्तापयानाः परस्परम्
AI Translation: Thus, O great king, the Kurus and Pandavas, delighted, again went to fight, tormenting each other.