Critical Edition
धृतराष्ट्र उवाच सर्वेषामेव मे ब्रूहि रथचिह्नानि संजय ये द्रोणमभ्यवर्तन्त क्रुद्धा भीमपुरोगमाः
M. N. Dutt: Dhritarastra said Describe to me, O Sanjaya, the distinctive marks of the cars of all those heroes, who, wrought up with rage and headed by Bhima, then rushed at Drona.
Supplementary Passages:
7.22.1 After 1ab, S ins.: *159 तानहं श्रोतुमिच्छामि विस्तरेण पृथक्पृथक् दूयते मे मनस्तात द्रोणं प्रति परंतप श्रुत्वा भीष्मस्य निधनं तद्वदेतद्भविष्यति
संजय उवाच ऋश्यवर्णैर्हयैर्दृष्ट्वा व्यायच्छन्तं वृकोदरम् रजताश्वस्ततः शूरः शैनेयः संन्यवर्तत
M. N. Dutt: Sanjaya said Seeing Vrikodara rush into battle, (on a car drawn by steeds of chappled hue) the heroic grandson of Sini advanced being borne by steeds of the colour of silver.
Supplementary Passages:
7.22.2 After 2, N ins.: *160 सारङ्गैश्च युधामन्युरुह्यमानो हयोत्तमैः पर्यवर्तत दुर्धर्षः क्रुद्धो द्रोणरथं प्रति पारावतसवर्णैस्तु हेमभाण्डैर्महाजवैः पाञ्चालराजस्य सुतो धृष्टद्युम्नोऽभ्यवर्तत पितरं तु परिप्रेप्सुः क्षत्रधर्मा यतव्रतः सिद्धिं चास्य परां कांक्षञ्शोणाक्षः संन्यवर्तत पद्मपत्रनिभैश्चाश्वैर्मल्लिकाक्षैरलंकृतैः शिखण्डी क्षत्रदेवश्च स्वयं प्रत्वरयन्ययौ
दर्शनीयास्तु काम्बोजाः शुकपत्रपरिच्छदाः वहन्तो नकुलं शीघ्रं तावकानभिदुद्रुवुः
M. N. Dutt: Steeds of Kamboja bred beautiful to look at the decked with the feathers of the Shuka bird, bearing Nakula, quickly made against your army.
कृष्णास्तु मेघसंकाशाः सहदेवमुदायुधम् भीमवेगा नरव्याघ्रमवहन्वातरंहसः
AI Translation: The black horses, resembling clouds, bore the weapon-bearing Sahadeva, swift as the wind, the tiger among men.
Supplementary Passages:
7.22.4 After 4a, N (Cv cites prior half of l. 3) ins.: *161 प्रावहन्नुत्तमौजसम् दुर्धर्षायाभिसंधाय क्रुद्धं क्रुद्धाय भारत तथा तित्तिरिकल्माषा हया वातसमा जवे अवहंस्तुमुले युद्धे After 4b, K5 B Dc1 Dn D2.3.5-8 Cv ins.: *162 दन्तवर्णास्तु राजानं कालवाला युधिष्ठिरम्
हेमोत्तमप्रतिच्छन्नैर्हयैर्वातसमैर्जवे अभ्यवर्तन्त सैन्यानि सर्वाण्येव युधिष्ठिरम्
M. N. Dutt: Riding on horses caparisoned with gold trappings and all fleet as the wind, many warriors followed Yudhishthira.
राज्ञस्त्वनन्तरं राजा पाञ्चाल्यो द्रुपदोऽभवत् जातरूपमयच्छत्रः सर्वैः स्वैरभिरक्षितः
M. N. Dutt: After king Yudhishthira, came Drupada, the ruler of the Panchalas, with a golden umbrella held over his head and himself protected by all those soldiers.
ललामैर्हरिभिर्युक्तैः सर्वशब्दक्षमैर्युधि राज्ञां मध्ये महेष्वासः शान्तभीरभ्यवर्तत
M. N. Dutt: That mighty warrior among all monarchs, namely, Santabhi, advanced, borne by excellent steeds capable of putting up with every noise.
तं विराटोऽन्वयात्पश्चात्सह शूरैर्महारथैः केकयाश्च शिखण्डी च धृष्टकेतुस्तथैव च स्वैः स्वैः सैन्यैः परिवृता मत्स्यराजानमन्वयुः
AI Translation: Virāta followed him at the rear, together with the heroes and great warriors. The Kekayas, Shikhāndin and Dhristaketu, each surrounded by their own armies, followed the king of Matsya.
ते तु पाटलपुष्पाणां समवर्णा हयोत्तमाः वहमाना व्यराजन्त मत्स्यस्यामित्रघातिनः
AI Translation: Those excellent horses, the same color as the pāṭala flowers, shone as they carried the enemy-slayer Matsya.
हारिद्रसमवर्णास्तु जवना हेममालिनः पुत्रं विराटराजस्य सत्वराः समुदावहन्
AI Translation: They were the color of saffron, swift, wearing golden garlands, and quickly brought the son of King Virāta.
इन्द्रगोपकवर्णैस्तु भ्रातरः पञ्च केकयाः जातरूपसमाभासः सर्वे लोहितकध्वजाः
AI Translation: The five brothers of Kekaya are of the color of Indragopas, shining like gold, all with red flags.
ते हेममालिनः शूराः सर्वे युद्धविशारदाः वर्षन्त इव जीमूताः प्रत्यदृश्यन्त दंशिताः
AI Translation: They were wearing golden garlands, were brave, and all were skilled in battle. They appeared like clouds raining down, with their weapons drawn.
आमपात्रनिभाकाराः पाञ्चाल्यममितौजसम् दान्तास्ताम्रारुणा युक्ताः शिखण्डिनमुदावहन्
AI Translation: The horses were like a vessel full of water, and had the complexion of the Pāñcāla princess, of immeasurable energy. They were tamed, copper-colored, and yoked, and carried Śikhaṇḍi.
तथा द्वादशसाहस्राः पाञ्चालानां महारथाः तेषां तु षट्सहस्राणि ये शिखण्डिनमन्वयुः
AI Translation: and twelve thousand great warriors of the Panchālas and of these, six thousand followed Shikhāndin.
पुत्रं तु शिशुपालस्य नरसिंहस्य मारिष आक्रीडन्तो वहन्ति स्म सारङ्गशबला हयाः
AI Translation: O venerable one, the horses of the son of Śiśupāla, Narasiṃha, were carrying him while playing, with the strength of deer.
धृष्टकेतुश्च चेदीनामृषभोऽतिबलोदितः काम्बोजैः शबलैरश्वैरभ्यवर्तत दुर्जयः
AI Translation: Dhṛṣṭaketu, the bull of the Chedis, arose with great strength, and the invincible one advanced with the Kambojas and their dappled horses.
बृहत्क्षत्रं तु कैकेयं सुकुमारं हयोत्तमाः पलालधूमवर्णाभाः सैन्धवाः शीघ्रमावहन्
AI Translation: The horses of the best breed, the Bṛhatkṣatra, carried the delicate son of Kaikeyi. The Sindhu horses, the color of chaff smoke, carried him quickly.
मल्लिकाक्षाः पद्मवर्णा बाह्लिजाताः स्वलंकृताः शूरं शिखण्डिनः पुत्रं क्षत्रदेवमुदावहन्
AI Translation: The Mallas, with eyes like lotuses, of lotus-like complexion, born in Bahlika, adorned, brought forth the son of Shikhándin, Kshatradeva.
Supplementary Passages:
7.22.18 Ś1 K B Dc1 Dn1 D2-4.6-8 ins. after 18: Ś2 Dn2 after 17: D5 after 18ab: *163 रुक्मभाण्डप्रतिच्छन्नाः कौशेयसदृशा हयाः क्षमावन्तोऽवहन्संख्ये सेनाबिन्दुमरट्टजाः
युवानमवहन्युद्धे क्रौञ्चवर्णा हयोत्तमाः काश्यस्याभिभुवः पुत्रं सुकुमारं महारथम्
AI Translation: The best of horses, of the color of the crane, carried the young one in the battle. The son of Abhibu of Kāśya, the great chariot, the delicate one,
श्वेतास्तु प्रतिविन्ध्यं तं कृष्णग्रीवा मनोजवाः यन्तुः प्रेष्यकरा राजन्राजपुत्रमुदावहन्
AI Translation: The white horses, with black necks and swift as thought, carried the prince, the king's son, who was the king's servant.
Supplementary Passages:
7.22.20 For 20cd, S subst. (cf. 29cd): *164 युवानमवहन्युद्धे यन्तुः प्रेष्यकराः हयाः
सुतसोमं तु यं धौम्यात्पार्थः पुत्रमयाचत माषपुष्पसवर्णास्तमवहन्वाजिनो रणे
AI Translation: When Partha asked for his son Sutasoma from Dhoumya, The horses that carried him in battle were the color of peas and flowers.
सहस्रसोमप्रतिमा बभूवुः; पुरे कुरूणामुदयेन्दुनाम्नि तस्मिञ्जातः सोमसंक्रन्दमध्ये; यस्मात्तस्मात्सुतसोमोऽभवत्सः
M. N. Dutt: Of the radiance of a thousand Moons, he was born in the city of the Kurus, known as Udayendu. In as much as in an assembly of the Somas he won great renown, he came to be siylcd Sutasoma.
Supplementary Passages:
7.22.22 For 22, S subst.: *165 सहस्रसोमप्रतिमा हयाः कनकभूषणाः वीरं तमवहन्युद्धे हेषमाणाः समन्ततः
नाकुलिं तु शतानीकं शालपुष्पनिभा हयाः आदित्यतरुणप्रख्याः श्लाघनीयमुदावहन्
M. N. Dutt: Steeds, resembling the flower of the Sala in hue and radiant like the rising sun, bore the glorious son of Nakula, by name Shatanika.
काञ्चनप्रतिमैर्योक्त्रैर्मयूरग्रीवसंनिभाः द्रौपदेयं नरव्याघ्रं श्रुतकर्माणमावहन्
M. N. Dutt: Decked with caparisons of gold and possessed of the hue of the peacock's neck, steed bore in battle, that foremost of men Shrutakarman, the son of Draupadi (by Bhima).
श्रुतकीर्तिं श्रुतनिधिं द्रौपदेयं हयोत्तमाः ऊहुः पार्थसमं युद्धे चाषपत्रनिभा हयाः
M. N. Dutt: Excellent stceds of the colour of the feathers of the king fisher, carried into battle, Shrutakirti, the son of Draupadi, who was equal to Partha in his knowledge of the Srutis.
यमाहुरध्यर्धगुणं कृष्णात्पार्थाच्च संयुगे अभिमन्युं पिशङ्गास्तं कुमारमवहन्रणे
M. N. Dutt: Tawny-coloured steeds bore in battle prince Abhimanyu, who is said to be one and a half time superior in battle to both Krishna and Partha.
एकस्तु धार्तराष्ट्रेभ्यः पाण्डवान्यः समाश्रितः तं बृहन्तो महाकाया युयुत्सुमवहन्रणे
AI Translation: One of them was devoted to the sons of Dhritarashtra, the other to the sons of Pandu. In the battle, the huge, mighty Yuyutsu was carried by the one.
पलालकाण्डवर्णास्तु वार्धक्षेमिं तरस्विनम् ऊहुः सुतुमुले युद्धे हया हृष्टाः स्वलंकृताः
AI Translation: The horses, adorned and delighted, carried the swift Vārṣakāmini in the great battle, who was the color of a bundle of straw.
कुमारं शितिपादास्तु रुक्मपत्रैरुरश्छदैः सौचित्तिमवहन्युद्धे यन्तुः प्रेष्यकरा हयाः
M. N. Dutt: Steeds, having black legs, caparisoned with golden breast-plates and obedient to the driver, bore to battle, the youthful Sauchithi.
रुक्मपृष्ठावकीर्णास्तु कौशेयसदृशा हयाः सुवर्णमालिनः क्षान्ताः श्रेणिमन्तमुदावहन्
M. N. Dutt: Quiet steeds of the hue of red silk, decked with chains of gold and having their backs covered with armour of the same metal, bore Shreniman.
रुक्ममालाधराः शूरा हेमवर्णाः स्वलंकृताः काशिराजं हयश्रेष्ठाः श्लाघनीयमुदावहन्
M. N. Dutt: The gallant warriors with gold garland around their neck and the well decorated horses with golden back side brought the competitive king Kashiraja to the battle-field.
अस्त्राणां च धनुर्वेदे ब्राह्मे वेदे च पारगम् तं सत्यधृतिमायान्तमरुणाः समुदावहन्
M. N. Dutt: Crimson steeds bore the assaulting Satyadhriti, who was proficient in the sciences dealing with the use of weapons and the bow and also in the divine Vedas.
यः स पाञ्चालसेनानीर्द्रोणमंशमकल्पयत् पारावतसवर्णाश्वा धृष्टद्युम्नमुदावहन्
M. N. Dutt: He that was the commander of the Panchala forces and that considered Drona to be the victim destined to fall by his hand, that Dhrishtadyumna was borne by steeds of the hue of pigeons.
तमन्वयात्सत्यधृतिः सौचित्तिर्युद्धदुर्मदः श्रेणिमान्वसुदानश्च पुत्रः काश्यस्य चाभिभो
M. N. Dutt: Satyadhriti and Sauchithi both irrepressible in battle followed him, as also Shrenimat, Vasudana and Vibhu the son of the ruler of Kasis. or
युक्तैः परमकाम्बोजैर्जवनैर्हेममालिभिः भीषयन्तो द्विषत्सैन्यं यमवैश्रवणोपमाः
M. N. Dutt: These were borne by fleet steeds of the best Kamboja breed, decked with chains of gold. Resembling Yama Vaishravana, they proceeded striking terror into the hearts of his enemies.
प्रभद्रकास्तु पाञ्चालाः षट्सहस्राण्युदायुधाः नानावर्णैर्हयश्रेष्ठैर्हेमचित्ररथध्वजाः
AI Translation: The Prabhadrakas of Panchala had six thousand well-armed warriors, with excellent horses of various colors, chariots and banners adorned with gold.
शरव्रातैर्विधुन्वन्तः शत्रून्विततकार्मुकाः समानमृत्यवो भूत्वा धृष्टद्युम्नं समन्वयुः
AI Translation: With showers of arrows, they struck their enemies, drawing their bows to the full. Becoming equal in death, they joined Dhrishtadyumna.
बभ्रुकौशेयवर्णास्तु सुवर्णवरमालिनः ऊहुरग्लानमनसश्चेकितानं हयोत्तमाः
M. N. Dutt: Excellent steeds of the hue of yellow silk, decorated with beautiful chains of gold cheerfully bore Chekitana.
इन्द्रायुधसवर्णैस्तु कुन्तिभोजो हयोत्तमैः आयात्सुवश्यैः पुरुजिन्मातुलः सव्यसाचिनः
M. N. Dutt: Borne by excellent steeds of the best breed and of the colour of rainbow, came Kuntibhoja or Purujit the maternal uncle of Savyasachin.
अन्तरिक्षसवर्णास्तु तारकाचित्रिता इव राजानं रोचमानं ते हयाः संख्ये समावहन्
M. N. Dutt: Steeds of the appearance of the star-studded firmament, bore king Rochamana to battle.
कर्बुराः शितिपादास्तु स्वर्णजालपरिच्छदाः जारासंधिं हयश्रेष्ठाः सहदेवमुदावहन्
M. N. Dutt: Sahadeva, the son of Jarasandha was brought to battle-field by stripped horses having black hoofs and decorated by the gold gauze.
ये तु पुष्करनालस्य समवर्णा हयोत्तमाः जवे श्येनसमाश्चित्राः सुदामानमुदावहन्
M. N. Dutt: was as The best and excellent white colour horses like lotus stem, speedy as the bird eagle appeared in the battle-field with Sudama rode on the chariot driven by them.
शशलोहितवर्णास्तु पाण्डुरोद्गतराजयः पाञ्चाल्यं गोपतेः पुत्रं सिंहसेनमुदावहन्
M. N. Dutt: Steeds of the colour of the red deer having white stripes all over their body, bore the prince of the Panchalas, the son of Gopati, by name Singhasena.
पाञ्चालानां नरव्याघ्रो यः ख्यातो जनमेजयः तस्य सर्षपपुष्पाणां तुल्यवर्णा हयोत्तमाः
M. N. Dutt: Excellent steeds of the hue of the mustard flowers belonged to that foremost among the Panchalas, who well known Janamejaya.
माषवर्णास्तु जवना बृहन्तो हेममालिनः दधिपृष्ठाश्चन्द्रमुखाः पाञ्चाल्यमवहन्द्रुतम्
M. N. Dutt: Fleet, huge-bodied steeds of the hue of Masa, decked with gold chains with backs white like the hue of curds and faces beautiful like the moon, speedily bore the ruler of the Panchalas.
शूराश्च भद्रकाश्चैव शरकाण्डनिभा हयाः पद्मकिञ्जल्कवर्णाभा दण्डधारमुदावहन्
M. N. Dutt: Brave and gentle steeds resembling reedstalks and of the hue of the palms of the lotus, bore Dandadhara.
Supplementary Passages:
7.22.46 After 46, N (K4 om.; B5 after 47ab) ins.: *166 रासभारुणवर्णाभाः पृष्ठतो मूषकप्रभाः वल्गन्त इव संयत्ता व्याघ्रदन्तमुदावहन् हरयः कालकाश्चित्राश्चित्रमाल्यविभूषिताः सुधन्वानं नरव्याघ्र पाञ्चाल्यं समुदावहन् इन्द्राशनिसमस्पर्शा इन्द्रगोपकसंनिभाः कोशैश्चित्रान्तराश्चित्राश्चित्रायुधमुदावहन्
बिभ्रतो हेममालाश्च चक्रवाकोदरा हयाः कोसलाधिपतेः पुत्रं सुक्षत्रं वाजिनोऽवहन्
M. N. Dutt: Decorated with golden garlands and having bellies of the hue of the Chakravaka, steeds bore the son of the ruler of the Kosalas, by name Sukshatra.
शबलास्तु बृहन्तोऽश्वा दान्ता जाम्बूनदस्रजः युद्धे सत्यधृतिं क्षैमिमवहन्प्रांशवः शुभाः
M. N. Dutt: Excellent and tall steeds, of huge bodies, variegated hue, excecdingly docile and caparisoned with golden chains, bore Satyadhriti accomplished in battle.
एकवर्णेन सर्वेण ध्वजेन कवचेन च अश्वैश्च धनुषा चैव शुक्लैः शुक्लो न्यवर्तत
M. N. Dutt: Shukla proceeded to battle with standards, armours, bow and steeds, all of the same white colour.
समुद्रसेनपुत्रं तु सामुद्रा रुद्रतेजसम् अश्वाः शशाङ्कसदृशाश्चन्द्रदेवमुदावहन्
M. N. Dutt: Ocean-bred steeds of the hue of the moon, bore Chandrasena of fierce energy, the son of Samudrasena.
नीलोत्पलसवर्णास्तु तपनीयविभूषिताः शैब्यं चित्ररथं युद्धे चित्रमाल्यावहन्हयाः
M. N. Dutt: Steeds of the hue of the blue lotus and decked with ornaments of gold and adorned with beautiful garlands of flowers, bore to battle Shaivya owning a beautiful chariot.
कलायपुष्पवर्णास्तु श्वेतलोहितराजयः रथसेनं हयश्रेष्ठाः समूहुर्युद्धदुर्मदम्
M. N. Dutt: Excellent steeds of the hue of the Kalaya flower, covered with red and white stripes, bore to battle Rathasena difficult to be repressed in battle.
यं तु सर्वमनुष्येभ्यः प्राहुः शूरतरं नृपम् तं पटच्चरहन्तारं शुकवर्णावहन्हयाः
M. N. Dutt: Steeds of the hue of the blue parrot, bore that king who had slain the Pattacharas and who was regarded as the best hero among all men.
चित्रायुधं चित्रमाल्यं चित्रवर्मायुधध्वजम् ऊहुः किंशुकपुष्पाणां तुल्यवर्णा हयोत्तमाः
M. N. Dutt: Superior steeds of hue resembling that of the Kinshuka flowers, bore Chitrayudha, decorated with beautiful garlands and owning beautiful armour, weapons and standard.
एकवर्णेन सर्वेण ध्वजेन कवचेन च धनुषा रथवाहैश्च नीलैर्नीलोऽभ्यवर्तत
M. N. Dutt: King Nila protected to battle, with standards, armour, bow and steeds, all of the same blue colour.
नानारूपै रत्नचित्रैर्वरूथध्वजकार्मुकैः वाजिध्वजपताकाभिश्चित्रैश्चित्रोऽभ्यवर्तत
M. N. Dutt: Chitra advanced to battle, with car-fence and standard and bow, all set with various kinds of gems and with excellent steeds and beautiful banners and banner-staffs.
ये तु पुष्करपत्रस्य तुल्यवर्णा हयोत्तमाः ते रोचमानस्य सुतं हेमवर्णमुदावहन्
M. N. Dutt: Excellent steeds that resembled in colour the hue of the Puskara flower, bore Hemavarna the son of Rochamana.
योधाश्च भद्रकाराश्च शरदण्डानुदण्डजाः श्वेताण्डाः कुक्कुटाण्डाभा दण्डकेतुमुदावहन्
M. N. Dutt: Metted chargers of gentle appearance, possessed of vertebral columns erect like reedstalks, having white tests and endued with the colour of the hen's eggs, bore Dandaketu.
Supplementary Passages:
7.22.58 After 58, N (Ś2 missing) Cv ins.: *167 केशवेन हते संख्ये पितर्यथ नराधिपे भिन्ने कपाटे पाण्ड्यानां विद्रुतेषु च बन्धुषु भीष्मादवाप्य चास्त्राणि द्रोणाद्रामात्कृपात्तथा अस्त्रैः समत्वं संप्राप्य रुक्मिकर्णार्जुनाच्युतैः इयेष द्वारकां हन्तुं कृत्स्नां जेतुं च मेदिनीम् निवारितस्ततः प्राज्ञैः सुहृद्भिर्हितकाम्यया वैरानुबन्धमुत्सृज्य स्वराज्यमनुशास्ति यः ससागरध्वजः पाण्ड्यश्चन्द्ररश्मिनिभैर्हयैः वैडूर्यजालसंछन्नैर्वीर्यद्रविणमाश्रितः दिव्यं विस्फारयंश्चापं द्रोणमभ्यपतद्बली
आटरूषकपुष्पाभा हयाः पाण्ड्यानुयायिनाम् अवहन्रथमुख्यानामयुतानि चतुर्दश
M. N. Dutt: Steeds of the hue of the Atarusha flower bore one thousand and forty thousand foremost car-warrior who followed that king of the Pandya.
नानारूपेण वर्णेन नानाकृतिमुखा हयाः रथचक्रध्वजं वीरं घटोत्कचमुदावहन्
M. N. Dutt: Charges of various hues and appearance and stature and face, born the heroic Ghatotkacha, the device on whose banner was a car-wheel.
Supplementary Passages:
7.22.60 After 60, N (Ś2 missing) ins.: *168 भरतानां समेतानामुत्सृज्यैको मतानि यः गतो युधिष्ठिरं भक्त्या त्यक्त्वा सर्वस्वमीहितम् लोहिताक्षं महाबाहुं बृहन्तं तं वरध्वजम् महासत्त्वा महाकाया सौवर्णे स्यन्दने स्थितम् Dn2 D3 cont.: *169 नानाध्वजपताकेन नानाकवचवाजिना
सुवर्णवर्णा धर्मज्ञमनीकस्थं युधिष्ठिरम् राजश्रेष्ठं हयश्रेष्ठाः सर्वतः पृष्ठतोऽन्वयुः वर्णैश्चोच्चावचैर्दिव्यैः सदश्वानां प्रभद्रकाः
M. N. Dutt: Excellent steeds of the gold followed behind the virtuous Yudhishthira, that foremost of kings, as he advanced on his car.
Supplementary Passages:
7.22.61 After 61, N (except K3; Ś2 missing) T G3 ins.: *170 संन्यवर्तन्त युद्धाय बहवो देवरूपिणः
ते यत्ता भीमसेनेन सहिताः काञ्चनध्वजाः प्रत्यदृश्यन्त राजेन्द्र सेन्द्रा इव दिवौकसः
M. N. Dutt: All of them possessing golden standards, full of energy and accompanied by Bhimasena, appeared, O monarch, like the celestials, headed by Indra.
अत्यरोचत तान्सर्वान्धृष्टद्युम्नः समागतान् सर्वाण्यपि च सैन्यानि भारद्वाजोऽत्यरोचत
M. N. Dutt: Dhrishtadyumna liked that assembled host very much. But the son of Bharadvaja, excelled the rest of the warriors in splendour.