Critical Edition
संजय उवाच शरविक्षतगात्रस्तु प्रत्यमित्रमवस्थितम् अभिमन्युः स्मयन्धीमान्दुःशासनमथाब्रवीत्
M. N. Dutt: Sanjaya said Then the highly intelligent Abhimanyu with his body mangled with arrow-wounds smilingly addressing his antagonist Dushasana stationed before him, spoke these words.
Supplementary Passages:
7.39.1 After the ref., S ins.: *282 ततः समभवद्युद्धं तयोः पुरुषसिंहयोः तस्मिन्काले महाबाहुः सौभद्रः परवीरहा सशरं कार्मुकं छित्त्वा लाघवेन न्यपातयत् दुःशासनं शरैर्घोरैः संततक्ष समन्ततः
दिष्ट्या पश्यामि संग्रामे मानिनं शत्रुमागतम् निष्ठुरं त्यक्तधर्माणमाक्रोशनपरायणम्
M. N. Dutt: "It is by good luck that today I find before me that vain warrior of cruel deeds and lost righteousness who ever brays loudly in his own applause.
यत्सभायां त्वया राज्ञो धृतराष्ट्रस्य शृण्वतः कोपितः परुषैर्वाक्यैर्धर्मराजो युधिष्ठिरः जयोन्मत्तेन भीमश्च बह्वबद्धं प्रभाषता
M. N. Dutt: In as much as in the midst of the assembly of courtiers and at the very hearing of king Dhritarashtra, you pierced the very virtuous king Yudhishthira with harsh words and in as much depending on the unfair game at dice and on the skill of Shakuni therein, you, intoxicated with joy, addressed many wild words of Bhima.
Supplementary Passages:
7.39.3 After 3ab, K2 ins.: *283 अक्षकूटं समाश्रित्य सौबलस्याभवद्बलम् शृणु मे वचनं तात पितृव्योऽसि महामते सौहृदं पृष्ठतः कृत्वा सर्वैरेव दुरात्मभिः भुक्तं राज्यमिदं मूढैः सर्वधर्मबहिष्कृतैः सुहृद्भिर्भुज्यते राज्यं सुहृद्भिर्भुज्यते सुखम् विना सुहृद्भिर्भोगाश्च ऐहिकामुत्रिकं च यत् मिथ्याभूतं च तत्सर्वं सुहृद्भिर्वर्जितं तदा दूर्द्यूतदेवना यूयं पापिष्ठाः पापवञ्चकाः तेषां त्वमग्रणीः पाप येन सा द्रुपदात्मजा आनीता च सभां साध्वी तस्येदं कर्मणः फलम् दर्शयिष्यामि सर्वेषां कुरूणां च दुरात्मनाम् After 3, K5 Dn D2.4-6 S ins. (cf. 283*, line 1): *284 अक्षकूटं समाश्रित्य सौबलेन दुरात्मना K5 Dn1 D2.4-6 cont.: Ś1 K1-4 B Dc1 D1.3.7.8 ins. after 3 (cf. 5cd): *285 तत्त्वयेदमनुप्राप्तं तस्य कोपान्महात्मनः
परवित्तापहारस्य क्रोधस्याप्रशमस्य च लोभस्य ज्ञाननाशस्य द्रोहस्यात्याहितस्य च
AI Translation: of stealing the wealth of others, of anger, of not calming down, of greed, of destroying knowledge, of harming, of doing great harm,
पितॄणां मम राज्यस्य हरणस्योग्रधन्विनाम् तत्त्वामिदमनुप्राप्तं तत्कोपाद्वै महात्मनाम्
AI Translation: For the sake of my ancestors, my kingdom, and the great archers who took it away, I have come to you now, out of anger, for the sake of those great souls.
सद्यश्चोग्रमधर्मस्य फलं प्राप्नुहि दुर्मते शासितास्म्यद्य ते बाणैः सर्वसैन्यस्य पश्यतः
AI Translation: And immediately, O evil-minded one, receive the fruit of your fierce unrighteousness. I am now being punished by your arrows, while the whole army looks on.
अद्याहमनृणस्तस्य कोपस्य भविता रणे अमर्षितायाः कृष्णायाः काङ्क्षितस्य च मे पितुः
AI Translation: Today I will be free from that anger in battle. Of Krishna who is impatient, and of my father who is waiting.
अद्य कौरव्य भीमस्य भवितास्म्यनृणो युधि न हि मे मोक्ष्यसे जीवन्यदि नोत्सृजसे रणम्
AI Translation: Today, O descendant of the Kuru lineage, I shall be free from debt in battle with Bhima. For if you do not abandon the battle, I will not let you go free.
एवमुक्त्वा महाबाहुर्बाणं दुःशासनान्तकम् संदधे परवीरघ्नः कालाग्न्यनिलवर्चसम्
AI Translation: Having spoken thus, the mighty-armed one, the slayer of Duhshāsana, fixed the arrow that destroys the enemy's heroes, which had the brilliance of the fire of time and the wind.
तस्योरस्तूर्णमासाद्य जत्रुदेशे विभिद्य तम् अथैनं पञ्चविंशत्या पुनश्चैव समर्पयत्
AI Translation: Having quickly reached his chest, it pierced his throat and Then he again struck him with twenty-five arrows,
Supplementary Passages:
7.39.10 For 10ab, S subst.: *286 तेन तं जत्रुदेशे वै विद्ध्वा परपुरंजयः After 10ab, N (Ś2 missing) ins.: *287 जगाम सह पुङ्खेन वल्मीकमिव पन्नगः After 10, N (Ś2 missing) ins.: *288 शरैरग्निसमस्पर्शैराकर्णसमचोदितैः
स गाढविद्धो व्यथितो रथोपस्थ उपाविशत् दुःशासनो महाराज कश्मलं चाविशन्महत्
AI Translation: Wounded deeply, he sat down on the floor of the chariot, afflicted. O great king, Duhshāsana was overcome by great distress.
सारथिस्त्वरमाणस्तु दुःशासनमचेतसम् रणमध्यादपोवाह सौभद्रशरपीडितम्
AI Translation: The charioteer quickly carried the unconscious Duhshāsana from the midst of the battle, afflicted by the arrows of Subhadra's son.
पाण्डवा द्रौपदेयाश्च विराटश्च समीक्ष्य तम् पाञ्चालाः केकयाश्चैव सिंहनादमथानदन्
AI Translation: The Pandavas, the sons of Drāupadi, and Virāta, having seen him, and the Pāñcālas and Kékayas, then roared like lions.
वादित्राणि च सर्वाणि नानालिङ्गानि सर्वशः प्रावादयन्त संहृष्टाः पाण्डूनां तत्र सैनिकाः
AI Translation: All the musical instruments, of various kinds, were played by the delighted soldiers of the Pāṇḍavas.
पश्यन्तः स्मयमानाश्च सौभद्रस्य विचेष्टितम् अत्यन्तवैरिणं दृप्तं दृष्ट्वा शत्रुं पराजितम्
AI Translation: Seeing the behavior of Subhadra's son, they smiled. Seeing the arrogant enemy, the enemy who was extremely hostile, defeated,
धर्ममारुतशक्राणामाश्विनोः प्रतिमास्तथा धारयन्तो ध्वजाग्रेषु द्रौपदेया महारथाः
AI Translation: The sons of Droupadi, the great warriors, holding the images of Dharma, Maruta, Shakra, and the Ashvins at the tips of their flags,
सात्यकिश्चेकितानश्च धृष्टद्युम्नशिखण्डिनौ केकया धृष्टकेतुश्च मत्स्यपाञ्चालसृंजयाः
AI Translation: Sātyaki, Chekitāna, Dhrishtadyumna, Shikhāndin, the Kekayas, Dhrishtaketu, the Matsyas, the Panchālas and the Srīnjayas,
पाण्डवाश्च मुदा युक्ता युधिष्ठिरपुरोगमाः अभ्यवर्तन्त सहिता द्रोणानीकं बिभित्सवः
AI Translation: The Pandavas, led by Yudhishthira, were full of joy. They approached together, eager to break through Drona's array.
ततोऽभवन्महद्युद्धं त्वदीयानां परैः सह जयमाकाङ्क्षमाणानां शूराणामनिवर्तिनाम्
M. N. Dutt: Then there commenced a fierce battle between the the foe and your troops, all unretreating heroes, bent on achieving victory.
Supplementary Passages:
7.39.19 After 19, N (Ś2 missing) ins.: *289 तथा तु वर्तमाने वै संग्रामेऽतिभयंकरे
दुर्योधनो महाराज राधेयमिदमब्रवीत् पश्य दुःशासनं वीरमभिमन्युवशं गतम्
AI Translation: O great king, Duryodhana said this to Radha's son: "Look, O Duhshasana, the hero has fallen under the power of Abhimanyu."
प्रतपन्तमिवादित्यं निघ्नन्तं शात्रवान्रणे सौभद्रमुद्यतास्त्रातुमभिधावन्ति पाण्डवाः
AI Translation: The Pandavas rush forward to attack the son of Subhādra, who is blazing like the sun and destroying his enemies in battle,
Supplementary Passages:
7.39.21 After 21ab, N (Ś2 missing; B3 on marg.) ins.: *290 अथ चैते सुसंरब्धाः सिंहा इव बलोत्कटाः After 21, K2 ins.: *291 ततः कर्णो ययौ राजन्नभिमन्युजिघांसया बालोऽयं युध्यमानोऽयं मया योद्धुमिहेच्छति एनं वधिष्यामि रिपुं यथा वृत्रं शचीपतिः एवमुक्त्वा तु राधेयो रथारूढो महारथः ययौ योद्धुं महावीरः कुरूणां तत्र पश्यताम् प्रध्माप्य शङ्खं राधेयो महामेघौघनिस्वनम् रथेनाभ्यपतद्वेगादादित्यसदृशेन वै धनुषा पूर्यमाणेन मौर्वीगुणविभूषिणा शरैरग्निशिखाकारैराशीविषसमप्रभैः
ततः कर्णः शरैस्तीक्ष्णैरभिमन्युं दुरासदम् अभ्यवर्षत संक्रुद्धः पुत्रस्य हितकृत्तव
M. N. Dutt: Thereupon inflamed with wrath Karna ever bent on doing good to your son, covered the arrows.
तस्य चानुचरांस्तीक्ष्णैर्विव्याध परमेषुभिः अवज्ञापूर्वकं वीरः सौभद्रस्य रणाजिरे
M. N. Dutt: Then as if in contempt, the valiant Karna pierced the followers of Subhadra's son in battle with sharp shafts of excellent make.
अभिमन्युस्तु राधेयं त्रिसप्तत्या शिलीमुखैः अविध्यत्त्वरितो राजन्द्रोणं प्रेप्सुर्महामनाः
M. N. Dutt: Thereupon the high-souled Abhimanyu, who was longing to meet Drona himself, quickly pierced, o king, Radha's son with seventy-three shafts all whetted on stone.
तं तदा नाशकत्कश्चिद्द्रोणाद्वारयितुं रणे आरुजन्तं रथश्रेष्ठान्वज्रहस्तमिवासुरान्
M. N. Dutt: Then there was no car-warrior save and except Drona himself who could have checked that grandson of the wielder of the thunderbolt, who had then been afflicting the mighty carwarriors sorely.
ततः कर्णो जयप्रेप्सुर्मानी सर्वधनुर्भृताम् सौभद्रं शतशोऽविध्यदुत्तमास्त्राणि दर्शयन्
AI Translation: Then Karna, desiring victory, the proud one among all bowmen, displayed his supreme weapons, striking Subhadra's son hundreds of times.
सोऽस्त्रैरस्त्रविदां श्रेष्ठो रामशिष्यः प्रतापवान् समरे शत्रुदुर्धर्षमभिमन्युमपीडयत्
AI Translation: He was the best of those who knew the use of weapons, the powerful disciple of Rama, who in battle afflicted Abhimanyu, who was difficult for enemies to assail.
स तथा पीड्यमानस्तु राधेयेनास्त्रवृष्टिभिः समरेऽमरसंकाशः सौभद्रो न व्यषीदत
M. N. Dutt: Though thus afflicted with showers of weapons hurled by Radha's son, yet the son of Subhadra equal to an immortal, did not flinch.
ततः शिलाशितैस्तीक्ष्णैर्भल्लैः संनतपर्वभिः छित्त्वा धनूंषि शूराणामार्जुनिः कर्णमार्दयत् स ध्वजं कार्मुकं चास्य छित्त्वा भूमौ न्यपातयत्
M. N. Dutt: Thereafter having cut-off the bows of warriors, with broad-headed shafts of depressed knots all whetted on stone, Arjuna's son began to afflict Karna in return.
Supplementary Passages:
7.39.29 After 29cd, N (Ś2 missing) ins.: *292 धनुर्मण्डलनिर्मुक्तैः शरैराशीविषोपमैः सच्छत्त्रध्वजयन्तारं साश्वमाशु स्मयन्निव कर्णोऽपि चास्य चिक्षेप बाणान्संनतपर्वणः असंभ्रान्तश्च तान्सर्वानगृह्णात्फल्गुनात्मजः ततो मुहूर्तात्कर्णस्य बाणेनैकेन वीर्यवान् On the other hand, S ins. after 29cd: *293 तस्मै चिक्षेप निशितं शरं परमसंहितम्
ततः कृच्छ्रगतं कर्णं दृष्ट्वा कर्णादनन्तरः सौभद्रमभ्ययात्तूर्णं दृढमुद्यम्य कार्मुकम्
AI Translation: Seeing Karna in distress, the one after Karna quickly attacked Subhadra's son, drawing his firm bow.
तत उच्चुक्रुशुः पार्थास्तेषां चानुचरा जनाः वादित्राणि च संजघ्नुः सौभद्रं चापि तुष्टुवुः
AI Translation: Then the Parthas and the people who were their followers cried out, and they beat the musical instruments and praised Subhadra's son.