Critical Edition
संजय उवाच वर्तमाने तदा युद्धे क्षत्रियाणां निमज्जने गाण्डीवस्य महान्घोषः शुश्रुवे युधि मारिष
M. N. Dutt: Sanjaya said While that war, destructive of the Kshatriyas, raged on, the dreadful twang of the Gandiva bow was heard, O Sire.
संशप्तकानां कदनमकरोद्यत्र पाण्डवः कोसलानां तथा राजन्नारायणबलस्य च
M. N. Dutt: O king, there the son of Pandu brought about the destruction of the Samsaptakas, the Kosalas and the army of Narayana.
संशप्तकास्तु समरे शरवृष्टिं समन्ततः अपातयन्पार्थमूर्ध्नि जयगृद्धाः प्रमन्यवः
M. N. Dutt: The Samsaptakas too, desirous of acquiring victory and worked up with rage, made a downpour of their arrows from all sides on the head of Partha.
तां वृष्टिं सहसा राजंस्तरसा धारयन्प्रभुः व्यगाहत रणे पार्थो विनिघ्नन्रथिनां वरः
M. N. Dutt: That shower of arrows, O king, the powerful Arjuna soon checked and plunging into battle destroyed many leading carwarriors.
निगृह्य तु रथानीकं कङ्कपत्रैः शिलाशितैः आससाद रणे पार्थः सुशर्माणं महारथम्
M. N. Dutt: Having assailed the car-warriors with Kanka-feathered and sharp arrows, Partha approached the mighty car-warrior, Susharma.
स तस्य शरवर्षाणि ववर्ष रथिनां वरः तथा संशप्तकाश्चैव पार्थस्य समरे स्थिताः
M. N. Dutt: That foremost of car-Warriors made a downpour of arrows and the Samsaptakas too covered Partha with their shafts.
सुशर्मा तु ततः पार्थं विद्ध्वा नवभिराशुगैः जनार्दनं त्रिभिर्बाणैरभ्यहन्दक्षिणे भुजे ततोऽपरेण भल्लेन केतुं विव्याध मारिष
M. N. Dutt: Thereupon, Susharma having pierced Partha with ten quick-coursing arrows struck Janardana on his right arm with three arrows.
Supplementary Passages:
8.37.7 After 7, S (except T2) ins.: *484 विव्याध समरे राजन्सुशर्मा क्रोधमूर्च्छितः
स वानरवरो राजन्विश्वकर्मकृतो महान् ननाद सुमहन्नादं भीषयन्वै ननर्द च
AI Translation: That great monkey, the best of monkeys, created by Viśvakarman, roared a great roar, frightening and roaring.
कपेस्तु निनदं श्रुत्वा संत्रस्ता तव वाहिनी भयं विपुलमादाय निश्चेष्टा समपद्यत
M. N. Dutt: Hearing the roar of the monkey, your army was agitated. And possessed by terrible fear they became inactive.
ततः सा शुशुभे सेना निश्चेष्टावस्थिता नृप नानापुष्पसमाकीर्णं यथा चैत्ररथं वनम्
M. N. Dutt: Becoming inactive, O king, that army looked like the garden of Chitraratha filled with various flowers.
प्रतिलभ्य ततः संज्ञां योधास्ते कुरुसत्तम अर्जुनं सिषिचुर्बाणैः पर्वतं जलदा इव परिवव्रुस्तदा सर्वे पाण्डवस्य महारथम्
M. N. Dutt: Then regaining their consciousness, O foremost of Kurus, your soldiers made a downpour of arrows on Arjuna like clouds on a mountain.
Supplementary Passages:
8.37.11 After 11, N ins.: *485 निगृह्य तं प्रचुक्रुशुर्वध्यमानाः शितैः शरैः D8 cont.: K4 Dn1 (reading line 2 after st. 14) D2 S ins. after 12ab: *486 निग्रहीतुमुपाक्रामन्क्रोधाविष्टाः समन्ततः निगृह्य तं रथं तस्य योधास्ते तु सहस्रशः Dn1 D8 S (lines 4 and 5 after st. 14) cont.: *487 रथबन्धं प्रचक्रुर्हि पाण्डवस्यामितौजसः रथमारुरुहुः केचित्पार्थकृष्णौ जिघृक्षवः संशप्तकानां योधास्ते सिंहनादांश्च नेदिरे स रथस्तैर्गृहीतस्तु पाण्डवस्य महात्मनः स्यन्दमानो नाशकत्तु तदद्भुतमिवाभवत् Dn1 cont.: *488 ततः पार्थो महाबाहुः संवृतस्तैर्महारथैः निगृहीतं रथं दृष्ट्वा तांश्चाभिद्रवतो बहून् On the other hand, D2 cont. after 486*: *489 रथवधं प्रचुक्षुस्ते सर्वे तत्र महाहवे
ते हयान्रथचक्रे च रथेषाश्चापि भारत निगृह्य बलवत्तूर्णं सिंहनादमथानदन्
AI Translation: Those horses, the wheels of the chariots, and the chariot poles, O descendant of Bharata, were quickly seized by the powerful ones, and then they roared like lions.
अपरे जगृहुश्चैव केशवस्य महाभुजौ पार्थमन्ये महाराज रथस्थं जगृहुर्मुदा
M. N. Dutt: O sire, Some among them seized the long arins of Kesava and others seized Arjuna who was on his car.
केशवस्तु तदा बाहू विधुन्वन्रणमूर्धनि पातयामास तान्सर्वान्दुष्टहस्तीव हस्तिनः
M. N. Dutt: Then shaking his arms on the field of battle Keshava struck down all of them like an elephant assailing other leading elephants.
ततः क्रुद्धो रणे पार्थः संवृतस्तैर्महारथैः निगृहीतं रथं दृष्ट्वा केशवं चाप्यभिद्रुतम् रथारूढांश्च सुबहून्पदातींश्चाप्यपातयत्
M. N. Dutt: Surrounded by those mighty car-warriors and beholding his car assailed and thus Keshava attacked, Partha, boiling with rage, overthrew a large number of car-warriors and foot-soldiers.
आसन्नांश्च ततो योधाञ्शरैरासन्नयोधिभिः च्यावयामास समरे केशवं चेदमब्रवीत्
AI Translation: And he drove away the warriors who were near him with arrows shot by the warriors who were near him. And he said this to Keshava in the battle:
Supplementary Passages:
8.37.16 After 16ab, Dn1 S ins.: *490 तांस्तापयित्वा समरे पार्थः परपुरंजयः
पश्य कृष्ण महाबाहो संशप्तकगणान्मया कुर्वाणान्दारुणं कर्म वध्यमानान्सहस्रशः
M. N. Dutt: “Behold, O Krishna, O you of long arms, those numberless Samsaptakas, bent upon a dreadful feat, are killed by thousands.
रथबन्धमिमं घोरं पृथिव्यां नास्ति कश्चन यः सहेत पुमाँल्लोके मदन्यो यदुपुंगव
M. N. Dutt: O foremost of Yadus, there is none on earth, save myself who is capable of bearing such a close attack on his car."
Supplementary Passages:
8.37.18 After 18, Dn1 D8 S ins.: *491 पश्य तानद्य समरे मत्प्रयुक्तैः सुतेजनैः पत्यमानान्रणे कृष्ण शरैराशीविषोपमैः
इत्येवमुक्त्वा बीभत्सुर्देवदत्तमथाधमत् पाञ्चजन्यं च कृष्णोऽपि पूरयन्निव रोदसी
M. N. Dutt: Having said this Vibhatsu blew his Devadatta conch and Krishna his Panchajanya filling the earth and sky with the blare.
Supplementary Passages:
8.37.19 After 19ab, S (except T2) ins.: *492 व्यनादयदमेयात्मा देवदत्तं महामृधे देवदत्तस्वनं श्रुत्वा केशवोऽपि महायशाः
तं तु शङ्खस्वनं श्रुत्वा संशप्तकवरूथिनी संचचाल महाराज वित्रस्ता चाभवद्भृशम्
M. N. Dutt: Hearing that sound the army of the Samsaptakas began to tremble and were filled with fear.
पदबन्धं ततश्चक्रे पाण्डवः परवीरहा नागमस्त्रं महाराज संप्रोदीर्य मुहुर्मुहुः
M. N. Dutt: O monarch, then repeatedly invoking the Naga weapon, Paridava, the slayers of hostile horses, tied down their legs.
Supplementary Passages:
8.37.21 For 21, Dn1 D8 S subst.: *493 नागमस्त्रं ततः पार्थः प्रादुश्चक्रे हसन्निव पादबन्धं स तेषां वै चक्रे तेन महास्त्रवित्
यानुद्दिश्य रणे पार्थः पदबन्धं चकार ह ते बद्धाः पदबन्धेन पाण्डवेन महात्मना निश्चेष्टा अभवन्राजन्नश्मसारमया इव
M. N. Dutt: When they were thus bound down by the high-souled son of Pandu, O king, they became inactive like horses and dogs.
निश्चेष्टांस्तु ततो योधानवधीत्पाण्डुनन्दनः यथेन्द्रः समरे दैत्यांस्तारकस्य वधे पुरा
M. N. Dutt: Then the son of Pandu began to slay all those inactive warriors as Indra killed the Asuras in the days of yore in his encounter with Taraka.
ते वध्यमानाः समरे मुमुचुस्तं रथोत्तमम् आयुधानि च सर्वाणि विस्रष्टुमुपचक्रमुः
M. N. Dutt: They, thus being slaughtered in battle, began to leave the best of cars and throw off all their weapons.
Supplementary Passages:
8.37.24 After 24, N ins.: *494 ते बद्धाः पादबन्धेन न शेकुश्चेष्टितुं नृप ततस्तानवधीत्पार्थः शरैः संनतपर्वभिः सर्वयोधा हि समरे भुजगैर्वेष्टिताभवन्
ततः सुशर्मा राजेन्द्र गृहीतां वीक्ष्य वाहिनीम् सौपर्णमस्त्रं त्वरितः प्रादुश्चक्रे महारथः
M. N. Dutt: Then beholding his army thus bound down, O king, the might car-warrior Susharma speedily invoked his Sauparna weapon.
ततः सुपर्णाः संपेतुर्भक्षयन्तो भुजंगमान् ते वै विदुद्रुवुर्नागा दृष्ट्वा तान्खचरान्नृप
M. N. Dutt: Then numerous vultures began to come down and devour snakes. Then, O king, beholding those birds the serpents began to fly away.
बभौ बलं तद्विमुक्तं पदबन्धाद्विशां पते मेघवृन्दाद्यथा मुक्तो भास्करस्तापयन्प्रजाः
M. N. Dutt: Freed from that foot-trapping weapon the Samsaptakas, O monarch, looked like the sun giving rays unto all creatures when freed from clouds.
विप्रमुक्तास्तु ते योधाः फल्गुनस्य रथं प्रति ससृजुर्बाणसंघांश्च शस्त्रसंघांश्च मारिष
M. N. Dutt: Thus freed, the warriors once more discharged their arrows and weapons at Arjuna's car. And all of them pierced Partha with numerous weapons
Supplementary Passages:
8.37.28 After 28, Ś K V1 B D2-4.6-8 ins.: *495 विविधानि च शस्त्राणि प्रत्यविध्यन्त सर्वशः
तां महास्त्रमयीं वृष्टिं संछिद्य शरवृष्टिभिः व्यवातिष्ठत्ततो योधान्वासविः परवीरहा
M. N. Dutt: Cutting off with his own arrows the brightly weapons showered on him, Vasava's son, the slayer of hostile heroes, began to kill those warriors.
सुशर्मा तु ततो राजन्बाणेनानतपर्वणा अर्जुनं हृदये विद्ध्वा विव्याधान्यैस्त्रिभिः शरैः स गाढविद्धो व्यथितो रथोपस्थ उपाविशत्
M. N. Dutt: Thereupon Susharma, O king, struck Arjuna to his very vitals with arrows and three weapons.
Supplementary Passages:
8.37.30 Dn1 T2 M ins. after 30cd: T1.3 G after 31ab: *496 सोऽतिविद्धो महेष्वासः शरैराशीविषोपमैः T1.3 G M cont.: Dn1 T2 ins. after 31cd: *497 सुशर्माणं महाराज क्रोधाविष्टो महारथः ततः शरशतैः पार्थः संछाद्यैनं क्षणाद्रणे दिश आवारयामास बाणैस्तत्र महास्त्रवित् विमुखीकृत्य समरे सुशर्माणं धनंजयः After 30, N T G ins.: *498 तत उच्चुक्रुशुः सर्वे हतः पार्थ इति स्म ह ततः शङ्खनिनादाश्च भेरीशब्दाश्च पुष्कलाः नानावादित्रनिनदाः सिंहनादाश्च जज्ञिरे
प्रतिलभ्य ततः संज्ञां श्वेताश्वः कृष्णसारथिः ऐन्द्रमस्त्रममेयात्मा प्रादुश्चक्रे त्वरान्वितः ततो बाणसहस्राणि समुत्पन्नानि मारिष
M. N. Dutt: Then regaining his consciousness the highly energetic Arjuna of white steeds and with Krishna for his charioteer, quickly discharged the Aindra weapon.
सर्वदिक्षु व्यदृश्यन्त सूदयन्तो नृप द्विपान् हयान्रथांश्च समरे शस्त्रैः शतसहस्रशः
AI Translation: In all directions, they were seen to be killing elephants, horses, and chariots in battle with hundreds of thousands of weapons.
Supplementary Passages:
8.37.32 After 32, T3 G3 ins.: *499 रराज समरे राजञ्शक्रो निघ्नन्निवासुरान्
वध्यमाने ततः सैन्ये विपुला भीः समाविशत् संशप्तकगणानां च गोपालानां च भारत न हि कश्चित्पुमांस्तत्र योऽर्जुनं प्रत्ययुध्यत
AI Translation: When the army was being slaughtered, great fear entered the army of the Sānjaya and the cowherds, O descendant of Bharata. For no man there fought against Arjuna.
पश्यतां तत्र वीराणामहन्यत महद्बलम् हन्यमानमपश्यंश्च निश्चेष्टाः स्म पराक्रमे
AI Translation: While the heroes were watching, a great army was killed. And seeing it being killed, we were paralyzed in our valor.
अयुतं तत्र योधानां हत्वा पाण्डुसुतो रणे व्यभ्राजत रणे राजन्विधूमोऽग्निरिव ज्वलन्
M. N. Dutt: Beholding that slaughter all of them were petrified and could not display their prowess. Having killed ten thousand warriors in that battle the son of Pandu shone like the blazing fire without smoke.
चतुर्दश सहस्राणि यानि शिष्टानि भारत रथानामयुतं चैव त्रिसाहस्राश्च दन्तिनः
M. N. Dutt: O Bharata! there remained living as much as fourteen thousand infantry soldiers, ten thousand chariot riders and three thousand elephants with Samsaptakas (Kauravas) till then.
ततः संशप्तका भूयः परिवव्रुर्धनंजयम् मर्तव्यमिति निश्चित्य जयं वापि निवर्तनम्
M. N. Dutt: Then the Samsaptakas surrounded Dhananjaya determined upon either gaining victory or meeting with death.
तत्र युद्धं महद्ध्यासीत्तावकानां विशां पते शूरेण बलिना सार्धं पाण्डवेन किरीटिना
M. N. Dutt: Then there took place a dreadful encounter between your army, O king and the heroic, diadem-decked son of Pandu.
Supplementary Passages:
8.37.38 After 38, T1.2 ins.: *500 जित्वा तान्न्यहनत्पार्थः शत्रूञ्शक्र इवासुरान्