Critical Edition
ऋषय ऊचुः समन्तपञ्चकमिति यदुक्तं सूतनन्दन एतत्सर्वं यथान्यायं श्रोतुमिच्छामहे वयम्
M. N. Dutt: The Rishis said: we wish to hear, O son of Suta, all about the place you called Samantapanchaka.
सूत उवाच शुश्रूषा यदि वो विप्रा ब्रुवतश्च कथाः शुभाः समन्तपञ्चकाख्यं च श्रोतुमर्हथ सत्तमाः
M. N. Dutt: Sauti said : Hear, O Brahmanas, the sacred words I say, You are fit, O best of men, to hear them.
त्रेताद्वापरयोः संधौ रामः शस्त्रभृतां वरः असकृत्पार्थिवं क्षत्रं जघानामर्षचोदितः
M. N. Dutt: At the end of Treta and in the beginning of Dwapara Yuga, the greatest of all that ever wielded arms, Parashurama, being impatient of wrongs, repeatedly destroyed all the Kshatriya races of the world.
स सर्वं क्षत्रमुत्साद्य स्ववीर्येणानलद्युतिः समन्तपञ्चके पञ्च चकार रुधिरह्रदान्
M. N. Dutt: That fiery Rama, after destroying the Kshatriyas by his own prowess, made five lakes of blood at Samantapanchaka.
Supplementary Passages:
1.2.4 T2 ins. after 4: *70 योजयानामविस्तीर्णाञ्जामदग्न्यः प्रतापवान्
स तेषु रुधिराम्भस्सु ह्रदेषु क्रोधमूर्च्छितः पितॄन्संतर्पयामास रुधिरेणेति नः श्रुतम्
M. N. Dutt: We have heard, that being senseless with anger, he offered oblations to the manes of his ancestors, standing in the bloody water of these lakes.
अथर्चीकादयोऽभ्येत्य पितरो ब्राह्मणर्षभम् तं क्षमस्वेति सिषिधुस्ततः स विरराम ह
AI Translation: Then the Pitrs, Arcika and others, having approached the bull among Brahmanas, besought him, saying, "Forgive us!" Then he ceased.
Supplementary Passages:
1.2.6 K (execpt K5) D (D14 om. lines 3-8) ins. after 6ab: *71 राम राम महाभाग प्रीताः स्म तव भार्गव अनया पितृभक्त्या च विक्रमेण च ते विभो वरं वृणीष्व भद्रं ते किमिच्छसि महाद्युते राम उवाच यदि मे पितरः प्रीता यद्यनुग्राह्यता मयि यच्च रोषाभिभूतेन क्षत्रमुत्सादितं मया अतश्च पापान्मुच्येहमेष मे प्रार्थितो वरः ह्रदाश्च तीर्थभूता मे भवेयुर्भुवि विश्रुताः एवं भविष्यतीत्याहुः पितरो ब्राह्मणर्षभाः
तेषां समीपे यो देशो ह्रदानां रुधिराम्भसाम् समन्तपञ्चकमिति पुण्यं तत्परिकीर्तितम्
M. N. Dutt: The region, that lies near those five bloody lakes, has become famous from that day by the name of holy Samantapanchaka.
येन लिङ्गेन यो देशो युक्तः समुपलक्ष्यते तेनैव नाम्ना तं देशं वाच्यमाहुर्मनीषिणः
M. N. Dutt: The wise men have said that every place should be known by a name significant of something which may have made it famous.
अन्तरे चैव संप्राप्ते कलिद्वापरयोरभूत् समन्तपञ्चके युद्धं कुरुपाण्डवसेनयोः
M. N. Dutt: At the end of Dwapara and in the beginning of Kali, a great battle was fought between the Kurus and the Pandavas, here at this holy Samantapanchaka.
तस्मिन्परमधर्मिष्ठे देशे भूदोषवर्जिते अष्टादश समाजग्मुरक्षौहिण्यो युयुत्सया
M. N. Dutt: In that holy place, where there was not the least raggedness, were assembled eighteen Akshauhinis of soldiers, all eager for battle.
Supplementary Passages:
1.2.10 K1.4m.6 B (except B2) D (except D14; D2 marg.) ins. after 10 (cf. 25ab): *72 समेत्य तं द्विजास्ताश्च तत्रैव निधनं गताः
एवं नामाभिनिर्वृत्तं तस्य देशस्य वै द्विजाः पुण्यश्च रमणीयश्च स देशो वः प्रकीर्तितः
AI Translation: Thus, O Brahmins, the name of that country has come into being. And that country is said to be meritorious and delightful.
तदेतत्कथितं सर्वं मया वो मुनिसत्तमाः यथा देशः स विख्यातस्त्रिषु लोकेषु विश्रुतः
AI Translation: I have thus told you all, O best of sages, How that country became renowned and famous in the three worlds.
ऋषय ऊचुः अक्षौहिण्य इति प्रोक्तं यत्त्वया सूतनन्दन एतदिच्छामहे श्रोतुं सर्वमेव यथातथम्
M. N. Dutt: The Rishis said : We wish to know, O Son of Suta, all about Akshauhini which you have mentioned to us.
अक्षौहिण्याः परीमाणं रथाश्वनरदन्तिनाम् यथावच्चैव नो ब्रूहि सर्वं हि विदितं तव
M. N. Dutt: Tell us the numbers of foot-soldiers, horses chariots and elephants, which make Akshauhini, for you know every thing.
सूत उवाच एको रथो गजश्चैको नराः पञ्च पदातयः त्रयश्च तुरगास्तज्ज्ञैः पत्तिरित्यभिधीयते
M. N. Dutt: Sauti said: One chariot and one elephant, five foot soldiers and three horse-men, form a Patti.
पत्तिं तु त्रिगुणामेतामाहुः सेनामुखं बुधाः त्रीणि सेनामुखान्येको गुल्म इत्यभिधीयते
M. N. Dutt: Three Pattis make a Senamukha, three Senamukhas make a Gulma.
त्रयो गुल्मा गणो नाम वाहिनी तु गणास्त्रयः स्मृतास्तिस्रस्तु वाहिन्यः पृतनेति विचक्षणैः
M. N. Dutt: Three Gulmas make a Gana, three Ganas a Vahini, three Vahinis taking together, form a Pritana.
चमूस्तु पृतनास्तिस्रस्तिस्रश्चम्वस्त्वनीकिनी अनीकिनीं दशगुणां प्राहुरक्षौहिणीं बुधाः
M. N. Dutt: Three Pritanas make a Chamu, three Chamus an Anikini and ten times one Anikini is called by the learned as one Akshauhini.
अक्षौहिण्याः प्रसंख्यानं रथानां द्विजसत्तमाः संख्यागणिततत्त्वज्ञैः सहस्राण्येकविंशतिः
AI Translation: O best of Brahmanas, the number of chariots in an army is known by those who know the principles of mathematics and calculation to be twenty-one thousand.
शतान्युपरि चैवाष्टौ तथा भूयश्च सप्ततिः गजानां तु परीमाणमेतदेवात्र निर्दिशेत्
AI Translation: And above that, eight hundred, and then again seventy. This should be declared as the measure of elephants.
ज्ञेयं शतसहस्रं तु सहस्राणि तथा नव नराणामपि पञ्चाशच्छतानि त्रीणि चानघाः
AI Translation: The knowable is one hundred thousand, and also nine thousand, and fifty-three hundred of men, O sinless ones.
पञ्चषष्टिसहस्राणि तथाश्वानां शतानि च दशोत्तराणि षट्प्राहुर्यथावदिह संख्यया
AI Translation: 56,000 horses and 100 horses, they say, are 60,000, as per the calculation here.
एतामक्षौहिणीं प्राहुः संख्यातत्त्वविदो जनाः यां वः कथितवानस्मि विस्तरेण द्विजोत्तमाः
M. N. Dutt: Those who are acquainted with the Principle of number call the above, explained fully by me, the numbers of an Akshauhini.
एतया संख्यया ह्यासन्कुरुपाण्डवसेनयोः अक्षौहिण्यो द्विजश्रेष्ठाः पिण्डेनाष्टादशैव ताः
M. N. Dutt: O best of Brahmanas, the eighteen Akshauhinis of the Kurus and the Pandava soldiers were composed according to this count.
समेतास्तत्र वै देशे तत्रैव निधनं गताः कौरवान्कारणं कृत्वा कालेनाद्भुतकर्मणा
M. N. Dutt: Time brought them all together in this place and making the Kauravas the cause, destroyed thein all.
अहानि युयुधे भीष्मो दशैव परमास्त्रवित् अहानि पञ्च द्रोणस्तु ररक्ष कुरुवाहिनीम्
M. N. Dutt: Bhishma, skillfull in arms, fought for ten days. Drona defended the Kuru army for five days.
अहनी युयुधे द्वे तु कर्णः परबलार्दनः शल्योऽर्धदिवसं त्वासीद्गदायुद्धमतः परम्
M. N. Dutt: The destroyer of enemy's soldiers, Karna, fought for two days; Shalya for half a day and for a half a day then lasted the club-fight of Duryodhana and Bhima. At the close of that day, Ashvathama, Kritavarma and Kripa.
Supplementary Passages:
1.2.27 B4 ins. after 27: *73 दुर्योधनस्य भीमस्य दिनार्धमभवत्तयोः
तस्यैव तु दिनस्यान्ते हार्दिक्यद्रौणिगौतमाः प्रसुप्तं निशि विश्वस्तं जघ्नुर्यौधिष्ठिरं बलम्
AI Translation: At the end of that day, Hardikya, Drona's son, and Goutama slew the sleeping Yudhishthira's army, which was trusting and asleep at
यत्तु शौनकसत्रे ते भारताख्यानविस्तरम् आख्यास्ये तत्र पौलोममाख्यानं चादितः परम्
AI Translation: The detailed narration of the Bharata epic at the sacrifice of Shounaka, I shall narrate that, and also the story of Pauloma from the beginning.
Supplementary Passages:
1.2.29 K (except K5) V1 B (B1 in reverse order) D (except D14; D7.12 om. line 1) T1 (in reverse order) ins. after 29ab: *74 जनमेजयस्य तत्सत्रे व्यासशिष्येण धीमता कथितं विस्तरार्थं च यशो वीर्यं महीक्षिताम् K2.3 subst. for the second line and B T1 ins. after the first line: D14 ins. after 29ab: *75 आख्यानं कथितं कृत्स्नं महाभारतमुत्तमम्
विचित्रार्थपदाख्यानमनेकसमयान्वितम् अभिपन्नं नरैः प्राज्ञैर्वैराग्यमिव मोक्षिभिः
AI Translation: It is a narration of various meanings and words, endowed with many contexts, Approached by wise men, like renunciation by those seeking liberation.
आत्मेव वेदितव्येषु प्रियेष्विव च जीवितम् इतिहासः प्रधानार्थः श्रेष्ठः सर्वागमेष्वयम्
AI Translation: It is like the self in the knowable, like life in the beloved. The Itihasa is the principal meaning, the best in all the scriptures.
इतिहासोत्तमे ह्यस्मिन्नर्पिता बुद्धिरुत्तमा स्वरव्यञ्जनयोः कृत्स्ना लोकवेदाश्रयेव वाक्
M. N. Dutt: As the servant who wishes for promotion serves his master and as the words, constituting the various branches of knowledge and the Vedas, display vowels and consonants only, so this excellent history displays the highest knowledge.
अस्य प्रज्ञाभिपन्नस्य विचित्रपदपर्वणः भारतस्येतिहासस्य श्रूयतां पर्वसंग्रहः
M. N. Dutt: Hear the outline of the Parvas (chapters) of this Bharata history which is full of subtle meaning and logical connection and which is rich with the meanings of the Vedas.
Supplementary Passages:
1.2.33 K4 Dr (except Dr2) ins. after 33: *76 आदिपर्व पुरा प्रोक्तं पाराशर्येण धीमता
पर्वानुक्रमणी पूर्वं द्वितीयं पर्वसंग्रहः पौष्यं पौलोममास्तीकमादिवंशावतारणम्
M. N. Dutt: The first is called Anukramanika, the second Parva Sangraha; then come Pauloma, Paushya, Astika, Adianshavatarana,
ततः संभवपर्वोक्तमद्भुतं देवनिर्मितम् दाहो जतुगृहस्यात्र हैडिम्बं पर्व चोच्यते
M. N. Dutt: After this the wonderful and thoughtful Sambhava, then Jatugrihadaha, then Hidimba,
ततो बकवधः पर्व पर्व चैत्ररथं ततः ततः स्वयंवरं देव्याः पाञ्चाल्याः पर्व चोच्यते
M. N. Dutt: Then Baka-vadha and then Chaitraratha, then Panchali-svayamvara Parva,
क्षत्रधर्मेण निर्जित्य ततो वैवाहिकं स्मृतम् विदुरागमनं पर्व राज्यलम्भस्तथैव च
M. N. Dutt: Then after defeating the rivals in rightful battle Vaivahika Parva, then Viduragamana and Rajya-lambha.
अर्जुनस्य वने वासः सुभद्राहरणं ततः सुभद्राहरणादूर्ध्वं ज्ञेयं हरणहारिकम्
M. N. Dutt: Then Arjuna-vanavasa, Subhadraharana, Harana-harika,
ततः खाण्डवदाहाख्यं तत्रैव मयदर्शनम् सभापर्व ततः प्रोक्तं मन्त्रपर्व ततः परम्
M. N. Dutt: Then Khandava-daha and Mayadarshana, then come Sabha Parva and Mantra Parva,
जरासंधवधः पर्व पर्व दिग्विजयस्तथा पर्व दिग्विजयादूर्ध्वं राजसूयिकमुच्यते
M. N. Dutt: Then Jarasandha-vadha and Digvijaya; after Digvijaya comes the Parva called Rajasuyika.
ततश्चार्घाभिहरणं शिशुपालवधस्ततः द्यूतपर्व ततः प्रोक्तमनुद्यूतमतः परम्
AI Translation: Then the chapter on the taking of the sacrificial fee, then the killing of Śiśupāla, Then the chapter on gambling, then the chapter on the non-gambling.
तत आरण्यकं पर्व किर्मीरवध एव च ईश्वरार्जुनयोर्युद्धं पर्व कैरातसंज्ञितम्
AI Translation: Then the Aranyaka Parva, the Kirmiravadha Parva, The war between Ishvara and Arjuna is the Parva called the Kairata.
Supplementary Passages:
1.2.42 K2-4.6 V1 B D T1 ins. after 42ab: *77 अर्जुनस्याभिगमनं पर्व ज्ञेयमतः परम्
इन्द्रलोकाभिगमनं पर्व ज्ञेयमतः परम् तीर्थयात्रा ततः पर्व कुरुराजस्य धीमतः
AI Translation: The episode of the ascent to Indra's world should be known as the next Parva. Then the Parva of the pilgrimage of the wise king of the Kurus.
जटासुरवधः पर्व यक्षयुद्धमतः परम् तथैवाजगरं पर्व विज्ञेयं तदनन्तरम्
M. N. Dutt: Then Jatasura-vadha, then Yakshayuddha, then Nivatakavacha-yuddha and Ajagara;
Supplementary Passages:
1.2.44 K4 (marg.) Dr D14 ins. after 44ab: *78 अर्जुनस्यास्त्रसंप्राप्तिरर्जुनागमनं ततः K3.6 V1 (m as in text) B Da Dn Dr D1.3.4.6-13 subst. for 44cd: D2 (marg.) ins. after 44ab: K4 (marg.), after 78*: *79 निवातकवचैर्युद्धं पर्व चाजगरं ततः
मार्कण्डेयसमस्या च पर्वोक्तं तदनन्तरम् संवादश्च ततः पर्व द्रौपदीसत्यभामयोः
M. N. Dutt: Then Markandeya-samasya, then the Parva of the meeting of Draupadi and Satyabhama;
घोषयात्रा ततः पर्व मृगस्वप्नभयं ततः व्रीहिद्रौणिकमाख्यानं ततोऽनन्तरमुच्यते
M. N. Dutt: Then Ghoshayatra, Mriga-svapna, then Brihidraunikamakhyana and Aindradyumna;
Supplementary Passages:
1.2.46 D7.9.11 T2 G (except G4.5) ins. after 46ab: D10, after 81*: *80 मन्त्रस्य निश्चयं कृत्वा कार्यस्यापि विचिन्तयन् D9.11 (om. line 1) G2 ins. after 46: D10 after 46ab: *81 नलाख्यानमतः पर्व मृगस्वप्नमतः परम् ततो नहुषमाख्यानं ततोऽनन्तरमुच्यते
द्रौपदीहरणं पर्व सैन्धवेन वनात्ततः कुण्डलाहरणं पर्व ततः परमिहोच्यते
AI Translation: The episode of the abduction of Draupadi from the forest by Saindhava, and the episode of the abduction of the earrings are described here.
Supplementary Passages:
1.2.47 K0.3 D5.14 ins. after 47ab: *82 रामाख्यानं ततः पर्व सावित्र्याख्यानमेव च K2.4 (both om. line 2) V1 B Da Dn Dr D3.4.6-13 G1.4.5 (the latter three in reverse order) ins. after 47ab: K1.6 D1.2, after the first occurrence of 109ab (cf. v.l. 43): *83 पतिव्रताया माहात्म्यं सावित्र्याश्चैवमद्भुतम् रामोपाख्यानमत्रैव पर्व ज्ञेयमतः परम्
आरणेयं ततः पर्व वैराटं तदनन्तरम् कीचकानां वधः पर्व पर्व गोग्रहणं ततः
AI Translation: Then the Araneyam Parva, then the Vairata Parva, Then the killing of the Kichakas, then the Gograhanam Parva,
Supplementary Passages:
1.2.48 K1.4 (marg.) 6 V1 B D (except D14) T1 ins. after 48ab: *84 पाण्डवानां प्रवेशश्च समयस्य च पालनम्
अभिमन्युना च वैराट्याः पर्व वैवाहिकं स्मृतम् उद्योगपर्व विज्ञेयमत ऊर्ध्वं महाद्भुतम्
AI Translation: The chapter on the marriage of Abhimanyu and Vairāṭī is remembered as the "Vairāṭī-parvan". The chapter on the commencement of the war is to be known as the "Udyoga-parvan", which is wonderful.
ततः संजययानाख्यं पर्व ज्ञेयमतः परम् प्रजागरं ततः पर्व धृतराष्ट्रस्य चिन्तया
AI Translation: Then comes the Sanjaya-yana Parva, followed by the Prajagara Parva, which is about Dhritarashtra's thoughts.
पर्व सानत्सुजातं च गुह्यमध्यात्मदर्शनम् यानसंधिस्ततः पर्व भगवद्यानमेव च
AI Translation: The Parva of the Good Birth of Sanatsujata, the Secret, the Vision of the Self, The Parva of the Junction of the Vehicles, and then the Parva of the Vehicle of the Blessed One.
Supplementary Passages:
1.2.51 K1-4.6 B D (except D14; D5 om. line 5) T1 (om. lines 2 and 5) ins. after 51: V1 (om. lines 2 and 3), after the line mentioned above: *85 मातलीयमुपाख्यानं चरितं गालवस्य च सावित्रं वामदेव्यं च वैन्योपाख्यानमेव च जामदग्न्यमुपाख्यानं पर्व षोडशराजकम् सभाप्रवेशः कृष्णस्य विदुलापुत्रशासनम् उद्योगः सैन्यनिर्याणं श्वेतोपाख्यानमेव च
ज्ञेयं विवादपर्वात्र कर्णस्यापि महात्मनः निर्याणं पर्व च ततः कुरुपाण्डवसेनयोः
M. N. Dutt: Then comes the quarrel of the noble Karna, then the march of the Kuru and Pandava armies to the field of battle.
Supplementary Passages:
1.2.52 K4 (marg.) 6 Dr D2 (om. line 3).4 (marg.). 5.9-11 (the latter four om. lines 1 and 2).14 S (except T1) ins. after 52ab: *86 मन्त्रस्य निश्चयं कृत्वा कार्यं समभिचिन्ततम् कीर्त्यते चाप्युपाख्यानं सैनापत्येऽभिषेचनम् श्वेतस्य वासुदेवेन चित्रं बहुकथाश्रयम्
रथातिरथसंख्या च पर्वोक्तं तदनन्तरम् उलूकदूतागमनं पर्वामर्षविवर्धनम्
M. N. Dutt: Then Rathatiratha-Sankhya Parva, then the arrival of wrath-inspiring messenger Uluka;
अम्बोपाख्यानमपि च पर्व ज्ञेयमतः परम् भीष्माभिषेचनं पर्व ज्ञेयमद्भुतकारणम्
M. N. Dutt: Then the story of Amba, then the wonderful installation of Bhishma;
Supplementary Passages:
1.2.54 K4.6 D2.5.10.11 T2 G2.3.7 M2-4 ins. after 54ab: Dr D4 (marg. sec. m.), after 54: D14 G1.4-6 M1, after 55: *87 दिव्यं चक्षुर्ददौ यत्र संजयाय महानृषिः
जम्बूखण्डविनिर्माणं पर्वोक्तं तदनन्तरम् भूमिपर्व ततो ज्ञेयं द्वीपविस्तरकीर्तनम्
M. N. Dutt: Then (the account of) the creation of Jambukhanda and Bhumi, then the account of island.
पर्वोक्तं भगवद्गीता पर्व भीष्मवधस्ततः द्रोणाभिषेकः पर्वोक्तं संशप्तकवधस्ततः
M. N. Dutt: Then Bhagavad-Gita Parva, then Bhishmavadha, then the installation of Drona and then the death of Sanshaptakas;
अभिमन्युवधः पर्व प्रतिज्ञापर्व चोच्यते जयद्रथवधः पर्व घटोत्कचवधस्ततः
M. N. Dutt: Then Abhimanyu-vadha, then Pratijna Parva, then Jayadratha-vadha and Ghatotkacha-vadha;
ततो द्रोणवधः पर्व विज्ञेयं लोमहर्षणम् मोक्षो नारायणास्त्रस्य पर्वानन्तरमुच्यते
M. N. Dutt: Then the hair-stirring Drona-vadha, then the discharge of Narayana weapon;
कर्णपर्व ततो ज्ञेयं शल्यपर्व ततः परम् ह्रदप्रवेशनं पर्व गदायुद्धमतः परम्
M. N. Dutt: Then Karna Parva and then next to it is Shalya Parva. Then Hrida Pravesha Parva, then Gada-Yudha.
सारस्वतं ततः पर्व तीर्थवंशगुणान्वितम् अत ऊर्ध्वं तु बीभत्सं पर्व सौप्तिकमुच्यते
M. N. Dutt: Then Sarasvata and the description of Tirtha and Vansha and then Sauptika, describing the disgraceful conduct of the Kurus.
ऐषीकं पर्व निर्दिष्टमत ऊर्ध्वं सुदारुणम् जलप्रदानिकं पर्व स्त्रीपर्व च ततः परम्
M. N. Dutt: Then dreadful Aishika Parva, then Jalapradana, then Strivilapa;
श्राद्धपर्व ततो ज्ञेयं कुरूणामौर्ध्वदेहिकम् आभिषेचनिकं पर्व धर्मराजस्य धीमतः
M. N. Dutt: Then Shraddha Parva, describing the funeral rites for the killed Kurus; then Charvaka-vadha who was a Rakshasa but appeared as a Brahmana.
चार्वाकनिग्रहः पर्व रक्षसो ब्रह्मरूपिणः प्रविभागो गृहाणां च पर्वोक्तं तदनन्तरम्
M. N. Dutt: Then the coronation of wise Yudhishthira, then Griha-pravibhagaparva;
शान्तिपर्व ततो यत्र राजधर्मानुकीर्तनम् आपद्धर्मश्च पर्वोक्तं मोक्षधर्मस्ततः परम्
M. N. Dutt: Then Shanti Parva, then Rajadharmanushasana, then Apaddharma and Mokshadharma;
Supplementary Passages:
1.2.64 K0.1.4.6 V1 B Da Dn1.n2 Dr (Dr1 om. line 1) D1-4.6-14 T1 ins. after 64: Dn3, after 65ab: K2.3, after 71ab: *88 शुकप्रश्नाभिगमनं ब्रह्मप्रश्नानुशासनम् प्रादुर्भावश्च दुर्वासः संवादश्चैव मायया
ततः पर्व परिज्ञेयमानुशासनिकं परम् स्वर्गारोहणिकं पर्व ततो भीष्मस्य धीमतः
M. N. Dutt: Next Anushasana, then the ascension of wise Bhishma to heaven.
ततोऽश्वमेधिकं पर्व सर्वपापप्रणाशनम् अनुगीता ततः पर्व ज्ञेयमध्यात्मवाचकम्
M. N. Dutt: The next is all sin-destroying Ashvamedha and then Anu-Gita, containing spiritual philosophy.
पर्व चाश्रमवासाख्यं पुत्रदर्शनमेव च नारदागमनं पर्व ततः परमिहोच्यते
M. N. Dutt: Next Ashramavashika, Putradarshana and the arrival of Narada;
Supplementary Passages:
1.2.67 D4.10.11 G1 (om. line 1).4.5 ins. after 67: *89 वर्णधर्मस्ततो ज्ञेयमाश्रमाणां च कीर्तनम् मृतानां दर्शनं चैव व्यासेनाद्भुतकर्मणा
मौसलं पर्व च ततो घोरं समनुवर्ण्यते महाप्रस्थानिकं पर्व स्वर्गारोहणिकं ततः
M. N. Dutt: Then comes Mausala, full of cruel and terrible incidents; then Mahaprasthana; and the ascension to heaven.
Supplementary Passages:
1.2.68 D2 reads tataḥ param ihocyate, and cont.: *90 स्वर्गारोहणिकं पर्व ततो ज्ञेयमतः परम्
हरिवंशस्ततः पर्व पुराणं खिलसंज्ञितम् भविष्यत्पर्व चाप्युक्तं खिलेष्वेवाद्भुतं महत्
AI Translation: Then the Harivamsa Parva, the Purana called the Khanda, and the Bhaviṣya Parva are also mentioned in the Khandas, the great and wonderful.
Supplementary Passages:
1.2.69 K1. 2.4 (marg.).6 V1 B2.3 Da Dn Dr D1.2 (marg.).3.4. 6-13 ins. after 69ab: K3 D14, after 88* (cf. v.l. 64): *91 विष्णुपर्व शिशोश्चर्या विष्णोः कंसवधस्तथा K2.3.4 (marg.) D14 cont.: *92 सौभस्य च वधः पर्व बाणस्य नरकस्य च जनमेजयस्य यज्ञे तु नकुलाख्यानमेव च
एतत्पर्वशतं पूर्णं व्यासेनोक्तं महात्मना यथावत्सूतपुत्रेण लोमहर्षणिना पुनः
AI Translation: This hundred-chapter Parva was spoken by the great Vyasa, and then by the son of Sūta, Lomaharṣaṇa, as it should be.
कथितं नैमिषारण्ये पर्वाण्यष्टादशैव तु समासो भारतस्यायं तत्रोक्तः पर्वसंग्रहः
AI Translation: The eighteen Parvas have been described in the Naimisha forest. This is the summary of the Mahabharata, which includes the Parvas.
Supplementary Passages:
1.2.71 K (K0.2-4 om. line 4; K5 missing) V1 (om. line 4) B D (except D9-11; D2.5 om. line 4, and D14 om. lines 2-5) T1 (om. line 4) ins. after 71: *93 पौष्यं पौलोममास्तीकमादिवंशावतारणम् संभवो जतुवेश्माख्यं हिडिम्बबकयोर्वधः तथा चैत्ररथं देव्याः पाञ्चाल्याश्च स्वयंवरः क्षात्रधर्मेण निर्जित्य ततो वैवाहिकं स्मृतम् विदुरागमनं चैव राज्यलम्भस्तथैव च वनवासोऽर्जुनस्यापि सुभद्राहरणं ततः हरणाहरणं चैव दहनं खाण्डवस्य च मयस्य दर्शनं चैव आदिपर्वणि कथ्यते
पौष्ये पर्वणि माहात्म्यमुत्तङ्कस्योपवर्णितम् पौलोमे भृगुवंशस्य विस्तारः परिकीर्तितः
AI Translation: The greatness of Uttanka is described in the Pauṣya Parva. The expansion of the Bhrigu lineage is proclaimed in the Pauloma.
Supplementary Passages:
1.2.72 T2 (om. line 2) G (G2.3.7 om. line 2) ins. after 72: *94 श्लोकानां च सहस्रं च पञ्चाशच्छतमेव च अध्यायानां तथाष्टौ च पर्वण्यस्मिन्प्रकीर्तिताः
आस्तीके सर्वनागानां गरुडस्य च संभवः क्षीरोदमथनं चैव जन्मोच्छैःश्रवसस्तथा
AI Translation: The origin of all the Nāgas and Garuḍa, The churning of the ocean of milk, and the birth of Uccaiḥśravas.
यजतः सर्पसत्रेण राज्ञः पारिक्षितस्य च कथेयमभिनिर्वृत्ता भारतानां महात्मनाम्
AI Translation: This story has come about from the sacrifice of the serpent-sacrifice of King Parikshit. This story has come about from the great-souled Bharatas.
Supplementary Passages:
1.2.74 T2 G6 ins. after 74: *95 श्लोकाग्रं च सहस्रं च त्रिशतं चोत्तरं तथा श्लोकाश्च चतुराशीतिः पर्वण्यस्मिंस्तथैव च अध्यायानां ततः प्रोक्तं चत्वारिंशन्महर्षिणा
विविधाः संभवा राज्ञामुक्ताः संभवपर्वणि अन्येषां चैव विप्राणामृषेर्द्वैपायनस्य च
AI Translation: The various births of kings have been described in the "Birth" section, and also of other Brahmins and of the sage Vyasa.
अंशावतरणं चात्र देवानां परिकीर्तितम् दैत्यानां दानवानां च यक्षाणां च महौजसाम्
AI Translation: And here is described the descent of the parts of the gods, of the demons, of the Dānavas, and of the mighty Yakṣas.
नागानामथ सर्पाणां गन्धर्वाणां पतत्रिणाम् अन्येषां चैव भूतानां विविधानां समुद्भवः
AI Translation: The origin of the nāgas, serpents, gandharvas, birds, and other various beings.
Supplementary Passages:
1.2.77 K2.3 (both om. line 1).4.6 V1 B D T1 G7 ins. after 77 (D14 om. line 1 and ins. lines 2 and 3 after line 1 of 93*): *96 महर्षेराश्रमपदे कण्वस्य च तपस्विनः शकुन्तलायां दुष्यन्ताद्भरतश्चापि जज्ञिवान् यस्य लोकेषु नाम्नेदं प्रथितं भारतं कुलम्
वसूनां पुनरुत्पत्तिर्भागीरथ्यां महात्मनाम् शंतनोर्वेश्मनि पुनस्तेषां चारोहणं दिवि
M. N. Dutt: It describes the births of the graet Vasus in the house of Shantanu in the womb of Bhagirathi and their again going to heaven.
तेजोंशानां च संघाताद्भीष्मस्याप्यत्र संभवः राज्यान्निवर्तनं चैव ब्रह्मचर्यव्रते स्थितिः
M. N. Dutt: And the birth of fiery Bhishma, his renunciation of royalty, his adoption of Brahmacharya,
प्रतिज्ञापालनं चैव रक्षा चित्राङ्गदस्य च हते चित्राङ्गदे चैव रक्षा भ्रातुर्यवीयसः
M. N. Dutt: His adherence to his vow, his protection of Chitrangada, his protection of his younger brother after the death of Chitrangada,
विचित्रवीर्यस्य तथा राज्ये संप्रतिपादनम् धर्मस्य नृषु संभूतिरणीमाण्डव्यशापजा
M. N. Dutt: His placing Vichitravirya on the throne, the birth of Dharma on account of the curse of Animandavya,
कृष्णद्वैपायनाच्चैव प्रसूतिर्वरदानजा धृतराष्ट्रस्य पाण्डोश्च पाण्डवानां च संभवः
M. N. Dutt: The births of Dhritarashtra and Pandu, by the blessing of Krishna Dvaipayana and also the birth of the Pandavas,
वारणावतयात्रा च मन्त्रो दुर्योधनस्य च विदुरस्य च वाक्येन सुरुङ्गोपक्रमक्रिया
AI Translation: The journey to Vārāṇasī, the mantra of Duryodhana, the beginning of the tunnel by the words of Vidura,
Supplementary Passages:
1.2.83 N (except K1; K5 missing) T1 G7 ins. after 83ab: *97 हितोपदेशश्च पथि धर्मराजस्य धीमतः विदुरेण कृतो यत्र हितार्थं म्लेच्छभाषया N (except K1; K5 missing) T1 (om. line 2) G7 ins. after 83: *98 निषाद्याः पञ्चपुत्रायाः सुप्ताया जतुवेश्मनि पुरोचनस्य चात्रैव दहनं संप्रकीर्तितम्
पाण्डवानां वने घोरे हिडिम्बायाश्च दर्शनम् घटोत्कचस्य चोत्पत्तिरत्रैव परिकीर्तिता
AI Translation: The sight of Hidimba in the terrible forest of the Pandavas, and the birth of Ghatotkacha, is described here.
Supplementary Passages:
1.2.84 N (except K1; K5 missing) G7 ins. after 84ab: *99 तत्रैव च हिडिम्बस्य वधो भीमान्महाबलात् N (except K1; K5 missing) G7 ins. after 84: *100 महर्षेर्दर्शनं चैव व्यासस्यामिततेजसः तदाज्ञयैकचक्रायां ब्राह्मणस्य निवेशने
अज्ञातचर्या पाण्डूनां वासो ब्राह्मणवेश्मनि बकस्य निधनं चैव नागराणां च विस्मयः
M. N. Dutt: Living in disguise; the destruction of Baka and the astonishment of the people,
Supplementary Passages:
1.2.85 N (except K1; K5 missing; D2 om. line 4; D14 om. lines 1 and 2) ins. after 85: *101 संभवश्चैव कृष्णाया धृष्टद्युम्नस्य चैव ह ब्राह्मणात्समुपश्रुत्य व्यासवाक्यप्रचोदिताः द्रौपदीं प्रार्थयन्तस्ते स्वयंवरदिदृक्षवः पाञ्चालानभितो जग्मुर्यत्र कौतूहलान्विताः Dn cont.: *102 कूटस्य धार्तराष्ट्रेण प्रेषणं पाण्डवान्प्रति
अङ्गारपर्णं निर्जित्य गङ्गाकूलेऽर्जुनस्तदा भ्रातृभिः सहितः सर्वैः पाञ्चालानभितो ययौ
AI Translation: Arjuna, having defeated Angaraparna on the banks of the Ganges, went to the Panchalas with all his brothers.
Supplementary Passages:
1.2.86 K3.4.6 V1 B D (except D14) G7 ins. after 86ab (B2 after 86cd): *103 सख्यं कृत्वा ततस्तेन तस्मादेव स शुश्रुवे
तापत्यमथ वासिष्ठमौर्वं चाख्यानमुत्तमम् पञ्चेन्द्राणामुपाख्यानमत्रैवाद्भुतमुच्यते
AI Translation: The story of Tapatya, the excellent story of Vasishtha, and the story of Aurva, The story of the five Indras is also told here.
Supplementary Passages:
1.2.87 K3.4.6 V1 B D (D7.8.12 om. lines 1 and 2; for D14 see below) G7 ins. after 87ab: K2, after 87: *104 पाञ्चालनगरे चापि लक्ष्यं भित्त्वा धनंजयः द्रौपदीं लब्धवानत्र मध्ये सर्वमहीक्षिताम् भीमसेनार्जुनौ यत्र संरब्धान्पृथिवीपतीन् शल्यकर्णौ च तरसा जितवन्तौ महामृधे दृष्ट्वा तयोश्च तद्वीर्यमप्रमेयममानुषम् शङ्कमानौ पाण्डवांस्तान्रामकृष्णौ महामती जग्मतुस्तैः समागन्तुं शालां भार्गववेश्मनि For 104*, D14 subst.: *105 स्वयंवरं च पाञ्चाल्या रारायन्त्रप्रभेदनम् नृपाणां सह संग्रामः पाण्डवानां महाद्भुतम्
पञ्चानामेकपत्नीत्वे विमर्शो द्रुपदस्य च द्रौपद्या देवविहितो विवाहश्चाप्यमानुषः
AI Translation: The deliberation of the five about one wife for each, and the marriage of Drupada, and the superhuman marriage of Draupadi, ordained by the gods,
Supplementary Passages:
1.2.88 N (except K0.1 D5.14; K5 missing) T1 G7 ins. after 88: *106 क्षत्तुश्च धृतराष्ट्रेण प्रेषणं पाण्डवान्प्रति
विदुरस्य च संप्राप्तिर्दर्शनं केशवस्य च खाण्डवप्रस्थवासश्च तथा राज्यार्धशासनम्
AI Translation: The arrival of Vidura, the sight of Keshava, The residence in Khandavaprastha, and the rule of half the kingdom,
नारदस्याज्ञया चैव द्रौपद्याः समयक्रिया सुन्दोपसुन्दयोस्तत्र उपाख्यानं प्रकीर्तितम्
AI Translation: By the command of Narada, the agreement of Draupadi And the story of Sunda and Upasunda is proclaimed there.
Supplementary Passages:
1.2.90 N (except K0 D14; K5 missing) G7 ins. after 90: *107 अनन्तरं च द्रौपद्या सहासीनं युधिष्ठिरम् अनुप्रविश्य विप्रार्थं फाल्गुनो गृह्य चायुधम् मोक्षयित्वा गृहं गत्वा विप्रार्थं कृतनिश्चयः समयं पालयन्वीरो वनं यत्र जगाम ह
पार्थस्य वनवासश्च उलूप्या पथि संगमः पुण्यतीर्थानुसंयानं बभ्रुवाहनजन्म च
AI Translation: Partha's exile in the forest, his meeting with Uloopi on the way, his pilgrimage to the holy places, and the birth of Babhruvahana.
Supplementary Passages:
1.2.91 N (except K0.1 D14; K5 missing) G7 ins. after 91: *108 तत्रैव मोक्षयामास पञ्च सोऽप्सरसः शुभाः शापाद्ग्राहत्वमापन्ना ब्राह्मणस्य तपस्विनः प्रभासतीर्थे पार्थस्य कृष्णेन च समागमः
द्वारकायां सुभद्रा च कामयानेन कामिनी वासुदेवस्यानुमते प्राप्ता चैव किरीटिना
M. N. Dutt: Arjuna's taking of Subhadra by force with the permission of Krishna on the car which goes every where at the will of the rider;
हरणं गृह्य संप्राप्ते कृष्णे देवकिनन्दने संप्राप्तिश्चक्रधनुषोः खाण्डवस्य च दाहनम्
AI Translation: The abduction of the cows, the arrival of Krishna, the son of Devaki, The arrival of the discus and the bow, the burning of Khandava.
Supplementary Passages:
1.2.93 D2 reads kṛṣṇo devakinaṃdanaḥ, and cont.: *109 शक्रप्रस्थं महाबाहुः प्रीत्या परमया युतः न्यवसत्सह पार्थेन तत्रैवोदारकर्मणा
अभिमन्योः सुभद्रायां जन्म चोत्तमतेजसः मयस्य मोक्षो ज्वलनाद्भुजंगस्य च मोक्षणम् महर्षेर्मन्दपालस्य शार्ङ्ग्यं तनयसंभवः
AI Translation: The birth of Abhimanyu, of great splendor, from Subhadra, The liberation of Maya from the fire, and the liberation of the serpent, The birth of the son of the
Supplementary Passages:
1.2.94 K2-4 V1 B D (except D14) G7 ins. after 94ab: K6, after 93cd: *110 द्रौपद्यास्तनयानां च संभवोऽत्रैव कीर्तितः विहारार्थं च गतयोः कृष्णयोर्यमुनामनु
इत्येतदादिपर्वोक्तं प्रथमं बहुविस्तरम् अध्यायानां शते द्वे तु संख्याते परमर्षिणा अष्टादशैव चाध्याया व्यासेनोत्तमतेजसा
AI Translation: Thus this first part, which is very extensive, has been spoken of in the Adi Parva. The great sage has counted two hundred chapters. And eighteen chapters have been composed by Vyasa, of supreme brilliance.
सप्त श्लोकसहस्राणि तथा नव शतानि च श्लोकाश्च चतुराशीतिर्दृष्टो ग्रन्थो महात्मना
AI Translation: The great soul has seen the text consisting of seven thousand verses, and also nine hundred verses, and eighty-four verses.
द्वितीयं तु सभापर्व बहुवृत्तान्तमुच्यते सभाक्रिया पाण्डवानां किंकराणां च दर्शनम्
M. N. Dutt: The second is Sabha Parva which is very extensive and full of matter. It describes the building of the assembly-hall by the Pandavas and the review of their servants;
लोकपालसभाख्यानं नारदाद्देवदर्शनात् राजसूयस्य चारम्भो जरासंधवधस्तथा
M. N. Dutt: The description of the courts of Lokapalas by Narada who knows all the celestial regions; the preparations for the Rajasuya Yajna; the destruction of Jarasandha;
गिरिव्रजे निरुद्धानां राज्ञां कृष्णेन मोक्षणम् राजसूयेऽर्घसंवादे शिशुपालवधस्तथा
AI Translation: The liberation of the kings imprisoned in Girivraja by Krishna The discussion about the price at the Rajasuya sacrifice and the killing of Shishupala
Supplementary Passages:
1.2.99 N (except K1; K5 missing) G7 ins. after 99ab: *111 तथा दिग्विजयोऽत्रैव पाण्डवानां प्रकीर्तितः राज्ञामागमनं चैव सार्हणानां महाक्रतौ
यज्ञे विभूतिं तां दृष्ट्वा दुःखामर्षान्वितस्य च दुर्योधनस्यावहासो भीमेन च सभातले
M. N. Dutt: The grief and envy of Duryodhana at the sight of the magnificence of the sacrifice; the joking of Bhima at the expense of Duryodhana in the great assembly.
यत्रास्य मन्युरुद्भूतो येन द्यूतमकारयत् यत्र धर्मसुतं द्यूते शकुनिः कितवोऽजयत्
M. N. Dutt: The preparation for the game of dice; the defeat of Yudhishthira at the play by cunning and crafty Shakuni;
यत्र द्यूतार्णवे मग्नान्द्रौपदी नौरिवार्णवात् तारयामास तांस्तीर्णाञ्ज्ञात्वा दुर्योधनो नृपः पुनरेव ततो द्यूते समाह्वयत पाण्डवान्
M. N. Dutt: Seeing this, the attempt of Duryodhana to engage Yudhishthira again in
Supplementary Passages:
1.2.102 K3.4.6 V1 B D (except D7.12) ins. after 102ab: *112 धृतराष्ट्रो महाप्राज्ञः स्नुषां परमदुःखिताम् N (except K0.1; K5 missing) G7 ins. after 102: *113 जित्वा च वनवासाय प्रेषयामास तांस्ततः
एतत्सर्वं सभापर्व समाख्यातं महात्मना अध्यायाः सप्ततिर्ज्ञेयास्तथा द्वौ चात्र संख्यया
AI Translation: All this is said to be the Sabhā Parva by the noble one. It should be known to have seventy-two chapters.
श्लोकानां द्वे सहस्रे तु पञ्च श्लोकशतानि च श्लोकाश्चैकादश ज्ञेयाः पर्वण्यस्मिन्प्रकीर्तिताः
AI Translation: There are two thousand verses and five hundred verses, And eleven verses are known to be proclaimed in this section.
अतः परं तृतीयं तु ज्ञेयमारण्यकं महत् पौरानुगमनं चैव धर्मपुत्रस्य धीमतः
AI Translation: After this, the third should be known as the great Āraṇyaka, and the following of the wise Dharmaputra.
Supplementary Passages:
1.2.105 K4.6 Dn Dr D1.2.5.6.8-11 S (except M1) ins. after 105ab: *114 वनवासं प्रयातेषु पाण्डवेषु महात्मसु After 105, D14 ins.: *115 यत्रादित्याद्वरप्राप्तिर्धर्मराजस्य धीमतः K2-4.6 V1 B (B2 om. line 1) D (except D14) G7 ins. after 105: *116 अन्नौषधीनां च कृते पाण्डवेन महात्मना द्विजानां भरणार्थं च कृतमाराधनं रवेः हितं च ब्रुवतः क्षत्तुः परित्यागोऽम्बिकासुतात् त्यक्तस्य पाण्डुपुत्राणां समीपगमनं तथा पुनरागमनं चैव धृतराष्ट्रस्य शासनात् कर्णप्रोत्साहनं चैव धार्तराष्ट्रस्य दुर्मतेः वनस्थान्पाण्डवान्हन्तुं मन्त्रो दुर्योधनस्य च तं दुष्टभावं विज्ञाय व्यासस्यागमनं द्रुतम् निर्याणप्रतिषेधश्च सुरभ्याख्यानमेव च मैत्रेयागमनं चात्र राज्ञश्चैवानुशासनम् शापोत्सर्गश्च तेनैव राज्ञो दुर्योधनस्य च किर्मीरस्य वधश्चात्र भीमसेनेन संयुगे S (except G7 M1) ins. after 105: K4.6 Dn Dr D1.2.4 (marg.)5.6.8-11 G7, after line 2 of 116*: *117 धौम्योपदेशात्तिग्मांशुप्रसादादन्नसंभवः S (except G7 M1) cont.: *118 मैत्रेयशापोत्सर्गश्च विदुरस्य प्रवासनम्
वृष्णीनामागमो यत्र पाञ्चालानां च सर्वशः यत्र सौभवधाख्यानं किर्मीरवध एव च अस्त्रहेतोर्विवासश्च पार्थस्यामिततेजसः
AI Translation: Where the arrival of the Vrishnis and the Panchalas took place in every way, Where the story of the son of Sūbala and the killing of Kirmira took place,
Supplementary Passages:
1.2.106 N (except K0.1 D14; K5 missing) G7 ins. after 106ab: *119 श्रुत्वा शकुनिना द्यूते निकृत्या निर्जितांश्च तान् क्रुद्धस्यानुप्रशमनं हरेश्चैव किरीटिना परिदेवनं च पाञ्चाल्या वासुदेवस्य संनिधौ आश्वासनं च कृष्णेन दुःखार्तायाः प्रकीर्तितम् T2 G1 ins. after 106ab: *120 बान्धवागमनं चैव द्रौपद्याश्चाश्रुमोक्षणम् For 106abcd, T1 G2.3.6 M (except M1) subst.: *121 तत्किर्मीरवधाख्यानं वृष्णीनामागमस्तथा पाञ्चालानां च सर्वेषां सौभाख्यानं तथैव च N (except K0.1 D14; K5 missing) G7 ins. after 106cd: *122 सुभद्रायाः सपुत्रायाः कृष्णेन द्वारकां पुरीम् नयनं द्रौपदेयानां धृष्टद्युम्नेन चैव हि प्रवेशः पाण्डवेयानां रम्ये द्वैतवने ततः धर्मराजस्य चात्रैव संवादः कृष्णया सह संवादश्च तथा राज्ञा भीमस्यापि प्रकीर्तितः समीपं पाण्डुपुत्राणां व्यासस्यागमनं तथा प्रतिस्मृत्याथ विद्याया दानं राज्ञो महर्षिणा गमनं काम्यकं चापि व्यासे प्रतिगते ततः
महादेवेन युद्धं च किरातवपुषा सह दर्शनं लोकपालानां स्वर्गारोहणमेव च
M. N. Dutt: His fight with Shiva who was in the disguise of a hunter; his meeting with the Lokapalas and his receipt of weapons from them;
Supplementary Passages:
1.2.107 K2-4.6 V1 B D (except D14) read astra- prāptis tathaiva ca, and cont.: *123 महेन्द्रलोकगमनमस्त्रार्थे च किरीटिनः यत्र चिन्ता समुत्पन्ना धृतराष्ट्रस्य भूयसी
दर्शनं बृहदश्वस्य महर्षेर्भावितात्मनः युधिष्ठिरस्य चार्तस्य व्यसने परिदेवनम्
M. N. Dutt: It then relates the lamentations of Yudhishthira in his meeting with the holy sage Brihadashva.
नलोपाख्यानमत्रैव धर्मिष्ठं करुणोदयम् दमयन्त्याः स्थितिर्यत्र नलस्य व्यसनागमे
M. N. Dutt: It then contains the holy and most pathetic story of Nala, illustrating the great patience of Damayanti and the character of Nala.
Supplementary Passages:
1.2.109 N (except K0.1 D14; K5 missing) G7 ins. after 109: *124 तथाक्षहृदयप्राप्तिस्तस्मादेव महर्षितः लोमशस्यागमश्चात्र स्वर्गात्पाण्डुसुतान्प्रति
वनवासगतानां च पाण्डवानां महात्मनाम् स्वर्गे प्रवृत्तिराख्याता लोमशेनार्जुनस्य वै
M. N. Dutt: The receipt from the Rishi by the highsouled dwellers of forest (the Pandavas) the news of the third brother (Arjuna) who was then staying in the celestial regions;
Supplementary Passages:
1.2.110 N (except K0.1 D14; K5 missing) G7 ins. after 110: *125 संदेशादर्जुनस्यात्र तीर्थाभिगमनक्रिया तीर्थानां च फलप्राप्तिः पुण्यत्वं चापि कीर्तितम् पुलस्त्यतीर्थयात्रा च नारदेन महर्षिणा
तीर्थयात्रा तथैवात्र पाण्डवानां महात्मनाम् जटासुरस्य तत्रैव वधः समुपवर्ण्यते
AI Translation: The pilgrimage of the great-souled Pandavas is also described here. The slaying of Jata Asura is also described there.
नियुक्तो भीमसेनश्च द्रौपद्या गन्धमादने यत्र मन्दारपुष्पार्थं नलिनीं तामधर्षयत्
AI Translation: Bhima was appointed by Droupadi to go to Gandhamadana, where he violated the lotus pond for the mandara flowers.
यत्रास्य सुमहद्युद्धमभवत्सह राक्षसैः यक्षैश्चापि महावीर्यैर्मणिमत्प्रमुखैस्तथा
AI Translation: Where he had a great battle with the demons, and with the very powerful Yakshas, headed by Manimat.
आगस्त्यमपि चाख्यानं यत्र वातापिभक्षणम् लोपामुद्राभिगमनमपत्यार्थमृषेरपि
M. N. Dutt: The story of Agastya which relates how he ate up the Asura, Vatapi; his approaching Lopamudra to have an offspring.
ततः श्येनकपोतीयमुपाख्यानमनन्तरम् इन्द्रोऽग्निर्यत्र धर्मश्च अजिज्ञासञ्शिबिं नृपम्
M. N. Dutt: Then follows the beautiful story of the hawk and the pegion; then the trial of king Shivi by Indra, Agni and Dharma,
Supplementary Passages:
1.2.115 G1 ins. after 115: *126 इन्द्रः श्येनः कपोतोऽग्निर्भूत्वा यज्ञेऽभिजग्मतुः
ऋश्यशृङ्गस्य चरितं कौमारब्रह्मचारिणः जामदग्न्यस्य रामस्य चरितं भूरितेजसः
AI Translation: The story of Rsyasringa, who was a celibate from childhood, The story of the very brilliant Rama, the son of Jamadagni,
कार्तवीर्यवधो यत्र हैहयानां च वर्ण्यते सौकन्यमपि चाख्यानं च्यवनो यत्र भार्गवः
AI Translation: Where the slaying of Kartavirya and the description of the Haihayas is told, And the story of Soukanya, where Chyavana, the son of Bhrigu,
शर्यातियज्ञे नासत्यौ कृतवान्सोमपीथिनौ ताभ्यां च यत्र स मुनिर्यौवनं प्रतिपादितः
AI Translation: At the sacrifice of Sharyati, he made the two sons of Virinjik, the drinkers of Soma. And where that sage was introduced to youth by them,
जन्तूपाख्यानमत्रैव यत्र पुत्रेण सोमकः पुत्रार्थमयजद्राजा लेभे पुत्रशतं च सः
AI Translation: Here is the story of Jantu, where Somaka was the son of The king Somaka performed a sacrifice for the sake of a son, and he obtained a hundred sons.
अष्टावक्रीयमत्रैव विवादे यत्र बन्दिनम् विजित्य सागरं प्राप्तं पितरं लब्धवानृषिः
AI Translation: In this very place, the sage, having defeated the ocean, obtained his father, who had been taken away by the ocean.
Supplementary Passages:
1.2.120 After 120, K0.1 ins. lines 19-20 of 128* (cf. v.l. 126), interposing between them: *127 पूर्वं प्रक्षिप्तमशृणोत्पितरं लवणाम्भसि
अवाप्य दिव्यान्यस्त्राणि गुर्वर्थे सव्यसाचिना निवातकवचैर्युद्धं हिरण्यपुरवासिभिः
AI Translation: Having obtained divine weapons for the sake of his guru, the son of Pandu fought with the Nivatakavachas, the residents of the city of gold.
समागमश्च पार्थस्य भ्रातृभिर्गन्धमादने घोषयात्रा च गन्धर्वैर्यत्र युद्धं किरीटिनः
AI Translation: The meeting of Partha with his brothers in Gandhamadana, and the procession of the Gandharvas, where there was a battle with the crested one,
पुनरागमनं चैव तेषां द्वैतवनं सरः जयद्रथेनापहारो द्रौपद्याश्चाश्रमान्तरात्
AI Translation: their return, and the lake of Dvaitavana, the abduction of Draupadi by Jayadratha from the hermitage,
यत्रैनमन्वयाद्भीमो वायुवेगसमो जवे मार्कण्डेयसमस्यायामुपाख्यानानि भागशः
AI Translation: where Bhima, equal in speed to the wind, followed him in the Markandeya story, the episodes are told in parts
संदर्शनं च कृष्णस्य संवादश्चैव सत्यया व्रीहिद्रौणिकमाख्यानमैन्द्रद्युम्नं तथैव च
AI Translation: The meeting with Krishna and the conversation with Satyaya, The story of Vrihi-Drounika and the story of Indradyumna,
सावित्र्यौद्दालकीयं च वैन्योपाख्यानमेव च रामायणमुपाख्यानमत्रैव बहुविस्तरम्
AI Translation: The Savitri and the Udala-Kya, the story of Vena, The Ramayana is a story, here it is told in great detail.
Supplementary Passages:
1.2.126 K3.4.6 V1 B D (except D2.14) G7, which contain the longer version, subst. for 111cd-126 (both incl.): *128 (127ab) कर्णस्य परिमोषोऽत्र कुण्डलाभ्यां पुरंदरात् तथा यज्ञविभूतिश्च गयस्यात्र प्रकीर्तिता (114) आगस्त्यमपि चाख्यानं यत्र वातापिभक्षणम् (114) लोपामुद्राभिगमनमपत्यार्थमृषेरपि (116) ऋश्यशृङ्गस्य चरितं कौमारब्रह्मचारिणः (116) जामदग्न्यस्य रामस्य चरितं भूरितेजसः (117ab) कार्तवीर्यवधो यत्र हैहयानां च वर्ण्यते प्रभासतीर्थे पाण्डूनां वृष्णिभिश्च समागमः (117cd) सौकन्यमपि चाख्यानं च्यवनो यत्र भार्गवः (118) शर्यातियज्ञे नासत्यौ कृतवान्सोमपीथिनौ (118) ताभ्यां च यत्र स मुनिर्यौवनं प्रतिपादितः मान्धातुश्चाप्युपाख्यानं राज्ञोऽत्रैव प्रकीर्तितम् (119) जन्तूपाख्यानमत्रैव यत्र पुत्रेण सोमकः (119) पुत्रार्थमयजद्राजा लेभे पुत्रशतं च सः (115) ततः श्येनकपोतीयमुपाख्यानमनन्तरम् (115) इन्द्रोऽग्निर्यत्र धर्मश्च अजिज्ञासञ्शिबिं नृपम् (120ab) अष्टावक्रीयमत्रैव विवादो यत्र बन्दिना अष्टावक्रस्य विप्रर्षेर्जनकस्याध्वरेऽभवत् नैयायिकानां मुख्येन वरुणस्यात्मजेन हि पराजितो यत्र बन्दी वादे तेन महात्मना (120cd) विजित्य सागरं प्राप्तं पितरं लब्धवानृषिः यवक्रीतस्य चाख्यानं रैभ्यस्य च महात्मनः गन्धमादनयात्रा च वासो नारायणाश्रमे (112ab) नियुक्तो भीमसेनश्च द्रौपद्या गन्धमादने व्रजन्पथि महाबाहुर्दृष्टवान्पवनात्मजम् कदलीखण्डमध्यस्थं हनूमन्तं महाबलम् (112cd) यत्र मन्दारपुष्पार्थं नलिनीं तामधर्षयत् (113) यत्रास्य युद्धमभवत्सुमहद्राक्षसैः सह (113) यक्षैश्चैव महावीर्यैर्मणिमत्प्रमुखैस्तथा (111cd) जटासुरस्य च वधो राक्षसस्य वृकोदरात् वृषपर्वणश्च राजर्षेस्ततोऽभिगमनं स्मृतम् आर्ष्टिषेणाश्रमे चैषां गमनं वास एव च प्रोत्साहनं च पाञ्चाल्या भीमस्यात्र महात्मनः कैलासारोहणं प्रोक्तं यत्र यक्षैर्बलोत्कटैः युद्धमासीन्महाघोरं मणिमत्प्रमुखैः सह समागमश्च पाण्डूनां यत्र वैश्रवणेन च समागमश्चार्जुनस्य तत्रैव भ्रातृभिः सह (121) अवाप्य दिव्यान्यस्त्राणि गुर्वर्थे सव्यसाचिना (121) निवातकवचैर्युद्धं हिरण्यपुरवासिभिः निवातकवचैर्घोरैर्दानवैः सुरशत्रुभिः पौलोमैः कालकेयैश्च यत्र युद्धं किरीटिनः वधश्चैषां समाख्यातो राज्ञस्तेनैव धीमता अस्त्रसंदर्शनारम्भो धर्मराजस्य संनिधौ पार्थस्य प्रतिषेधश्च नारदेन महर्षिणा अवरोहणं पुनश्चैव पाण्डूनां गन्धमादनात् भीमस्य ग्रहणं चात्र पर्वताभोगवर्ष्मणा भुजगेन्द्रेण बलिना तस्मिन्सुगहने वने अमोक्षयद्यत्र चैनं प्रश्नानुक्त्वा युधिष्ठिरः काम्यकागमनं चैव पुनस्तेषां महात्मनाम् तत्रस्थांश्च पुनर्द्रष्टुं पाण्डवान्पुरुषर्षभान् वासुदेवस्यागमनमत्रैव परिकीर्तितम् (124cd) मार्कण्डेयसमस्यायामुपाख्यानानि सर्वशः पृथोर्वैन्यस्य चाख्यानं यत्रोक्तं परमर्षिणा संवादश्च सरस्वत्यास्तार्क्ष्यर्षेः सुमहात्मनः मत्स्योपाख्यानमत्रैव प्रोच्यते तदनन्तरम् मार्कण्डेयसमस्या च पुराणं परिकीर्त्यते ऐन्द्रद्युम्नमुपाख्यानं धौन्धुमारं तथैव च पतिव्रतायाश्चाख्यानं तथैवाङ्गिरसं स्मृतम् (125ab) द्रौपद्याः कीर्तितश्चात्र संवादः सत्यभामया (123ab) पुनर्द्वैतवनं चैव पाण्डवाः समुपागताः (122cd) घोषयात्रा च गन्धर्वैर्यत्र बद्धः सुयोधनः ह्रियमाणस्तु मन्दात्मा मोक्षितोऽसौ किरीटिना धर्मराजस्य चात्रैव मृगस्वप्ननिदर्शनम् काम्यके काननश्रेष्ठे पुनर्गमनमुच्यते व्रीहिद्रौणिकमाख्यानमत्रैव बहुविस्तरम् दुर्वाससोऽप्युपाख्यानमत्रैव परिकीर्तितम् (123cd) जयद्रथेनापहरो द्रौपद्याश्चाश्रमान्तरात् (124ab) यत्रैनमन्वयाद्भीमो वायुवेगसमो जवे चक्रे चैनं पञ्चशिखं यत्र भीमो महाबलः (126cd) रामायणमुपाख्यानमत्रैव बहुविस्तरम् यत्र रामेण विक्रम्य निहतो रावणो युधि (126ab) सावित्र्याश्चाप्युपाख्यानमत्रैव परिकीर्त्यते V1 B1.4 ins. after 51: *129 मार्कण्डेयस्य च तथा देवर्षेर्नारदस्य च
कर्णस्य परिमोषोऽत्र कुण्डलाभ्यां पुरंदरात् आरणेयमुपाख्यानं यत्र धर्मोऽन्वशात्सुतम् जग्मुर्लब्धवरा यत्र पाण्डवाः पश्चिमां दिशम्
M. N. Dutt: The story of Araneya in which Dharma gave advice to his son and in which is related how the Pandavas received a boon and went to the west.
Supplementary Passages:
1.2.127 K3.4.6 V1 B D (except D13.14) G7 ins. after 127ab: *130 यत्रास्य शक्तिं तुष्टोऽदादेकवीरवधाय च
एतदारण्यकं पर्व तृतीयं परिकीर्तितम् अत्राध्यायशते द्वे तु संख्याते परमर्षिणा एकोनसप्ततिश्चैव तथाध्यायाः प्रकीर्तिताः
AI Translation: This is the third Parva, the Aranyaka, described. Here, two hundred chapters are enumerated by the supreme sage. And seventy-nine chapters are also described.
एकादश सहस्राणि श्लोकानां षट्शतानि च चतुःषष्टिस्तथा श्लोकाः पर्वैतत्परिकीर्तितम्
AI Translation: The total number of verses in this Parva is 11,646.
अतः परं निबोधेदं वैराटं पर्वविस्तरम् विराटनगरं गत्वा श्मशाने विपुलां शमीम् दृष्ट्वा संनिदधुस्तत्र पाण्डवा आयुधान्युत
M. N. Dutt: It described how the Pandavas arrived at the city of Virata and saw a Shami tree in a cremation ground on which they kept hidden their weapons.
यत्र प्रविश्य नगरं छद्मभिर्न्यवसन्त ते दुरात्मनो वधो यत्र कीचकस्य वृकोदरात्
AI Translation: Where, having entered the city in disguise, they lived Where the wicked Kīcaka was killed by Vrikódara,
Supplementary Passages:
1.2.131 K3.4.6 V1 B D (except D14) G7 ins. after 131ab: *131 पाञ्चालीं प्रार्थयानस्य कामोपहतचेतसः K3.4.6 V1 B D G7 ins. after 131: *132 पाण्डवान्वेषणार्थं च राज्ञो दुर्योधनस्य च चाराः प्रस्थापिताश्चात्र निपुणाः सर्वतो दिशम् न च प्रवृत्तिस्तैर्लब्धा पाण्डवानां महात्मनाम् गोग्रहश्च विराटस्य त्रिगर्तैः प्रथमं कृतः यत्रास्य युद्धं सुमहत्तैरासील्लोमहर्षणम् ह्रियमाणश्च यत्रासौ भीमसेनेन मोक्षितः
गोग्रहे यत्र पार्थेन निर्जिताः कुरवो युधि गोधनं च विराटस्य मोक्षितं यत्र पाण्डवैः
AI Translation: Where the Kurus were defeated in battle by Partha in the cow-raid, And where the cattle of Virata were rescued by the Pandavas,
Supplementary Passages:
1.2.132 K3.4.6 V1 B D (D2 om. 132cd) G7 transp. the lines and ins. after 132cd: *133 अनन्तरं च कुरुभिस्तस्य गोग्रहणं कृतम् K3.4.6 V1 B D G7 ins. after 132ab: *134 प्रत्याहृतं गोधनं च विक्रमेण किरीटिना
विराटेनोत्तरा दत्ता स्नुषा यत्र किरीटिनः अभिमन्युं समुद्दिश्य सौभद्रमरिघातिनम्
AI Translation: The daughter of Virāta was given to the son of the diademed one, for the sake of Abhimanyu, the destroyer of enemies, the son of Subhadra.
चतुर्थमेतद्विपुलं वैराटं पर्व वर्णितम् अत्रापि परिसंख्यातमध्यायानां महात्मना
AI Translation: This is the fourth, the extensive Virāṭa Parva, described. Here also the great-souled one has enumerated the chapters.
सप्तषष्टिरथो पूर्णा श्लोकाग्रमपि मे शृणु श्लोकानां द्वे सहस्रे तु श्लोकाः पञ्चाशदेव तु पर्वण्यस्मिन्समाख्याताः संख्यया परमर्षिणा
AI Translation: And seventy-six, and also complete. Listen to the beginning of the verses. There are two thousand verses, and fifty verses. The chapters are declared in this, by the supreme sage, by number.
उद्योगपर्व विज्ञेयं पञ्चमं शृण्वतः परम् उपप्लव्ये निविष्टेषु पाण्डवेषु जिगीषया दुर्योधनोऽर्जुनश्चैव वासुदेवमुपस्थितौ
M. N. Dutt: Here now, the contents of the fifth Parva, named Udyoga. When the Pandavas were living at Upaplavya,
साहाय्यमस्मिन्समरे भवान्नौ कर्तुमर्हति इत्युक्ते वचने कृष्णो यत्रोवाच महामतिः
AI Translation: You should help us in this battle." When these words were spoken, Krishna, the greatly wise one, said,
अयुध्यमानमात्मानं मन्त्रिणं पुरुषर्षभौ अक्षौहिणीं वा सैन्यस्य कस्य वा किं ददाम्यहम्
AI Translation: "The two bull-like men said, ""We will not fight. We are ministers.""" "What army of an akṣauhiṇi or what shall I give to whom?""
वव्रे दुर्योधनः सैन्यं मन्दात्मा यत्र दुर्मतिः अयुध्यमानं सचिवं वव्रे कृष्णं धनंजयः
AI Translation: The evil-minded Duryodhana chose the army, where the evil-minded one was. Krishna chose the non-fighting minister, Dhananjaya.
Supplementary Passages:
1.2.139 K4.6 Dn Dr D1-6.8-11 ins. after 139: *135 मद्रराजं च राजानमायान्तं पाण्डवान्प्रति उपहारैर्वञ्चयित्वा वर्त्मन्येव सुयोधनः वरदं तं वरं वव्रे साहाय्यं क्रियतां मम शल्यस्तस्मै प्रतिश्रुत्य जगामोद्दिश्य पाण्डवान् सान्त्वपूर्वं चाकथयद्यत्रेन्द्रविजयं च यः पुरोहितप्रेषणं च पाण्डवैः कौरवान्प्रति वैचित्रवीर्यस्य वचः समादाय पुरोधसः K4 B (except B4) D (except D14) G7 cont.: *136 तथेन्द्रविजयं चापि यानं चैव पुरोधसः
संजयं प्रेषयामास शमार्थं पाण्डवान्प्रति यत्र दूतं महाराजो धृतराष्ट्रः प्रतापवान्
AI Translation: He sent Sanjaya to the Pandavas for peace. Where the great king, the powerful Dhritarashtra,
श्रुत्वा च पाण्डवान्यत्र वासुदेवपुरोगमान् प्रजागरः संप्रजज्ञे धृतराष्ट्रस्य चिन्तया
AI Translation: And hearing of the Pandavas, with Vasudéva at their head, Dhritarashtra's son was kept awake by his thoughts.
विदुरो यत्र वाक्यानि विचित्राणि हितानि च श्रावयामास राजानं धृतराष्ट्रं मनीषिणम्
AI Translation: Where Vidura spoke various and beneficial words To the wise King Dhritarashtra.
तथा सनत्सुजातेन यत्राध्यात्ममनुत्तमम् मनस्तापान्वितो राजा श्रावितः शोकलालसः
AI Translation: And by Sanat-sujata, where the supreme knowledge of the Self was taught to the king, who was afflicted with mental anguish and longing for grief.
प्रभाते राजसमितौ संजयो यत्र चाभिभोः ऐकात्म्यं वासुदेवस्य प्रोक्तवानर्जुनस्य च
AI Translation: In the morning, in the assembly of the king, where Sanjaya had said that Arjuna and Vasudeva were one.
यत्र कृष्णो दयापन्नः संधिमिच्छन्महायशाः स्वयमागाच्छमं कर्तुं नगरं नागसाह्वयम्
AI Translation: Where the famous Krishna, out of compassion, came himself to the city called Nagara to make peace, wishing for a truce.
प्रत्याख्यानं च कृष्णस्य राज्ञा दुर्योधनेन वै शमार्थं याचमानस्य पक्षयोरुभयोर्हितम्
AI Translation: The rejection of Krishna by King Duryodhana, who was seeking peace for the benefit of both sides,
Supplementary Passages:
1.2.146 K3.4.6 V1 (line 1 for the second time; cf. v.l. 51) B D (D14 om. lines 2-4) G7 ins. after 146: *137 दम्भोद्भवस्य चाख्यानमत्रैव परिकीर्तितम् वरान्वेषणमत्रैव मातलेश्च महात्मनः महर्षेश्चापि कथितं चरितं गालवस्य च विदुलायाश्च पुत्रस्य प्रोक्तं चाप्यनुशासनम्
कर्णदुर्योधनादीनां दुष्टं विज्ञाय मन्त्रितम् योगेश्वरत्वं कृष्णेन यत्र राजसु दर्शितम्
AI Translation: Having learned of the evil counsel of Karna, Duryodhana, and others, Where Krishna demonstrated his mastery of yoga to the kings,
रथमारोप्य कृष्णेन यत्र कर्णोऽनुमन्त्रितः उपायपूर्वं शौण्डीर्यात्प्रत्याख्यातश्च तेन सः
AI Translation: Where Karna was advised by Krishna to get into the chariot, and where he was refused by Shoundi after being advised by means of a stratagem.
Supplementary Passages:
1.2.148 D4 (marg).9-11 S ins. after 148 (G7, after 139*): Dr D14, after 150: *138 श्वेताभिषेकः कृष्णोक्तो विचित्रो बहुविस्तरः K3.4.6 V1 B D (except D14) G7 ins. after 148 (D4.9-11, after 138*): *139 आगम्य हास्तिनपुरादुपप्लव्यमरिंदमः पाण्डवानां यथावृत्तं सर्वमाख्यातवान्हरिः ते तस्य वचनं श्रुत्वा मन्त्रयित्वा च यद्धितम् सांग्रामिकं ततः सर्वं सज्जं चक्रुः परंतपाः
ततश्चाप्यभिनिर्यात्रा रथाश्वनरदन्तिनाम् नगराद्धास्तिनपुराद्बलसंख्यानमेव च
AI Translation: Then the departure of the army with chariots, horses, men and elephants, and the enumeration of the army from the city of Hastinapura.
यत्र राज्ञा उलूकस्य प्रेषणं पाण्डवान्प्रति श्वोभाविनि महायुद्धे दूत्येन क्रूरवादिना रथातिरथसंख्यानमम्बोपाख्यानमेव च
AI Translation: Where the king sent Uluka to the Pandavas In the great battle to be fought the next day, with a cruel-speaking messenger The enumeration of chariots and horses, and the story of Amba.
Supplementary Passages:
1.2.150 K6 Dr ins. after 150cd: *140 परिवादश्च पाण्डूनां श्वोदर्शनविलम्बनम् K6 V1 B4 ins. after 150: *141 अम्बोपाख्यानमत्रैव रामभीष्मसमागमे
एतत्सुबहुवृत्तान्तं पञ्चमं पर्व भारते उद्योगपर्व निर्दिष्टं संधिविग्रहसंश्रितम्
M. N. Dutt: These are the matters that have been dwelt on, the fifth Parva of the Bharata in full of incidents regarding both peace and war.
अध्यायाः संख्यया त्वत्र षडशीतिशतं स्मृतम् श्लोकानां षट्सहस्राणि तावन्त्येव शतानि च
AI Translation: The chapters are remembered here as sixty-eight hundred. There are six thousand verses, and as many hundreds.
श्लोकाश्च नवतिः प्रोक्तास्तथैवाष्टौ महात्मना व्यासेनोदारमतिना पर्वण्यस्मिंस्तपोधनाः
AI Translation: And the ninety verses, and also the eight, have been spoken by the noble-minded Vyasa, the sage of great intellect, in this Parva.
अत ऊर्ध्वं विचित्रार्थं भीष्मपर्व प्रचक्षते जम्बूखण्डविनिर्माणं यत्रोक्तं संजयेन ह
M. N. Dutt: Then is told the wonderful Bhishma Parva. Sanjaya related in it the creation of Jambu country.
यत्र युद्धमभूद्घोरं दशाहान्यतिदारुणम् यत्र यौधिष्ठिरं सैन्यं विषादमगमत्परम्
AI Translation: Where there was a terrible battle for ten days, extremely fierce, Where the army of the sons of Pandu was overwhelmed with great grief.
कश्मलं यत्र पार्थस्य वासुदेवो महामतिः मोहजं नाशयामास हेतुभिर्मोक्षदर्शनैः
M. N. Dutt: The high-souled Krishna dispelled in this Parva the great compunction which was felt by Arjuna towards his relatives, by citing reasons based on the philosophy of final emancipation.
Supplementary Passages:
1.2.156 K3.4.6 V1 B D (except D14) G7 ins. after 156: *142 समीक्ष्याधोक्षजः क्षिप्रं युधिष्ठिरहिते रतः रथादाप्लुत्य वेगेन स्वयं कृष्ण उदारधीः प्रतोदपाणिराधावद्भीष्मं हन्तुं व्यपेतभीः वाक्यप्रतोदाभिहतो यत्र कृष्णेन पाण्डवः गाण्डीवधन्वा समरे सर्वशस्त्रभृतां वरः
शिखण्डिनं पुरस्कृत्य यत्र पार्थो महाधनुः विनिघ्नन्निशितैर्बाणै रथाद्भीष्ममपातयत्
AI Translation: Where the great bowman Partha, with Shikhándin at the head, brought Bhishma down from his chariot with sharp arrows.
Supplementary Passages:
1.2.157 K3.4.6 V1 B D (except D14) G7 ins. after 157: *143 शरतल्पगतश्चैव भीष्मो यत्र बभूव ह
षष्ठमेतन्महापर्व भारते परिकीर्तितम् अध्यायानां शतं प्रोक्तं सप्तदश तथापरे
AI Translation: This is the sixth great parvan described in the Bharata. It is said to have one hundred chapters, and seventeen more.
पञ्च श्लोकसहस्राणि संख्ययाष्टौ शतानि च श्लोकाश्च चतुराशीतिः पर्वण्यस्मिन्प्रकीर्तिताः व्यासेन वेदविदुषा संख्याता भीष्मपर्वणि
AI Translation: The number of verses in this Parva is stated to be five thousand, eight hundred and eighty-four. This has been counted by Vyasa, the knower of the Vedas, in the Bhiṣma Parva.
द्रोणपर्व ततश्चित्रं बहुवृत्तान्तमुच्यते यत्र संशप्तकाः पार्थमपनिन्यू रणाजिरात्
AI Translation: Then is described the wonderful Drona Parva, full of many incidents, where the Saṃśaptakas took away the Pārtha from the battlefield,
Supplementary Passages:
1.2.160 K3.4.6 V1 B D (except D14) G7 ins. after 160ab: *144 सैनापत्येऽभिषिक्तोऽथ यत्राचार्यः प्रतापवान् दुर्योधनस्य प्रीत्यर्थं प्रतिजज्ञे महास्त्रवित् ग्रहणं धर्मराजस्य पाण्डुपुत्रस्य धीमतः
भगदत्तो महाराजो यत्र शक्रसमो युधि सुप्रतीकेन नागेन सह शस्तः किरीटिना
M. N. Dutt: The overthrow by Arjuna of the great king Bhagadatta, as great a warrior as Indra himself, with his elephant Supratika.
यत्राभिमन्युं बहवो जघ्नुर्लोकमहारथाः जयद्रथमुखा बालं शूरमप्राप्तयौवनम्
M. N. Dutt: The death of the boy-hero, Abhimanyu in his teens, alone and unsupported at the hand of many great car-warriors including Jayadratha.
हतेऽभिमन्यौ क्रुद्धेन यत्र पार्थेन संयुगे अक्षौहिणीः सप्त हत्वा हतो राजा जयद्रथः संशप्तकावशेषं च कृतं निःशेषमाहवे
M. N. Dutt: On the death death of Abhimanyu, the destruction by Arjuna of seven Akshauhinis of soldiers alongwith Jayadratha in a great battle.
Supplementary Passages:
1.2.163 K3.4.6 V1 B D (except D2.14) G7 ins. after 163cd: *145 यत्र भीमो महाबाहुः सात्यकिश्च महारथः अन्वेषणार्थं पार्थस्य युधिष्ठिरनृपाज्ञया प्रविष्टौ भारतीं सेनामप्रधृष्यां सुरैरपि K3.4 (marg.)6 Dr D4-6.8.9 T1 G2.4.5 ins. after 163: *146 संशप्तकानां वीराणां कोट्यो नव महात्मनाम् किरीटिनाभिनिष्क्रम्य गमिता यमसादनम् For 146*, Dn1 (marg.) subst.: *147 संशप्तकवधोत्साही जिष्णुः पुत्रवधार्दितः प्रतिज्ञां महतीं कृत्वा तीर्णः श्रीपतिमायया
अलम्बुसः श्रुतायुश्च जलसंधश्च वीर्यवान् सौमदत्तिर्विराटश्च द्रुपदश्च महारथः घटोत्कचादयश्चान्ये निहता द्रोणपर्वणि
M. N. Dutt: In this Drona Parva is narrated the deaths of Alambusha, Shrutayus, valorous Jalasandha, Somdatti, Virata, great car-warrior Drupada, Ghatotkacha and others. Being exceedingly angry on account of the death of Drona in battle, Ashvathama also.
Supplementary Passages:
1.2.164 K6 ins. after 164cd: *148 धृतराष्ट्रस्य पुत्राश्च तथा पाषाणयोधिनः नारायणाश्च गोपालाः समरे चित्रयोधिनः
अश्वत्थामापि चात्रैव द्रोणे युधि निपातिते अस्त्रं प्रादुश्चकारोग्रं नारायणममर्षितः
AI Translation: And here, when Drona was slain in battle, Ashvatthama, in his anger, revealed the terrible Narayana weapon.
Supplementary Passages:
1.2.165 K4.6 Dn Dr D1.3.4.9-11 (latter three om. line 2) T1 G4.5 ins. after 165: *149 आग्नेयं कीर्त्यते यत्र रुद्रमाहात्म्यमुत्तमम् व्यासस्य चाप्यागमनं माहात्म्यं कृष्णपार्थयोः For 149*, D2 subst.: *150 शतरुद्रीयमत्रैव शंकरस्य महास्तवः
सप्तमं भारते पर्व महदेतदुदाहृतम् अत्र ते पृथिवीपालाः प्रायशो निधनं गताः द्रोणपर्वणि ये शूरा निर्दिष्टाः पुरुषर्षभाः
M. N. Dutt: These are the matters elaborately narrated in the seventh Parva of the Bharata, in which all the chief and potentates mentioned were killed.
अध्यायानां शतं प्रोक्तमध्यायाः सप्ततिस्तथा अष्टौ श्लोकसहस्राणि तथा नव शतानि च
AI Translation: The chapters are said to be a hundred, and seventy, and eight thousand verses, and nine hundred.
श्लोका नव तथैवात्र संख्यातास्तत्त्वदर्शिना पाराशर्येण मुनिना संचिन्त्य द्रोणपर्वणि
AI Translation: And here, the seer of truth has counted nine verses, Contemplated by the sage Parashara in the Drona Parva.
अतः परं कर्णपर्व प्रोच्यते परमाद्भुतम् सारथ्ये विनियोगश्च मद्रराजस्य धीमतः आख्यातं यत्र पौराणं त्रिपुरस्य निपातनम्
M. N. Dutt: Then comes the most wonderful Parva named Karna. In it is described the appointment of king of the Madra as the charioteer (of Karna).
प्रयाणे परुषश्चात्र संवादः कर्णशल्ययोः हंसकाकीयमाख्यानमत्रैवाक्षेपसंहितम्
AI Translation: In the departure, there is a harsh conversation between Karna and Shalya. The story of the swan and the crow is also included here with a hint of reproach.
Supplementary Passages:
1.2.170 K3.4.6 V1 B (latter two om. lines 1 and 2) D (except D13.14; Da D5.7.12 om. lines 1 and 2) ins. after 170: *151 वधः पाण्ड्यस्य च तथा अश्वत्थाम्ना महात्मना दण्डसेनस्य च वधो दण्डस्य च वधस्तथा द्वैरथे यत्र कर्णेन धर्मराजो युधिष्ठिरः संशयं गमितो युद्धे मिषतां सर्वधन्विनाम्
अन्योन्यं प्रति च क्रोधो युधिष्ठिरकिरीटिनोः द्वैरथे यत्र पार्थेन हतः कर्णो महारथः
AI Translation: And the anger of the two, the diademed Yudhishthira and Karna, in the duel of chariots, where the great warrior Karna was slain by Partha,
Supplementary Passages:
1.2.171 K3.4.6 D (except D14; Da D6-8.12.13 om. line 1) ins. after 171ab: *152 यत्रैवानुनयः प्रोक्तो माधवेनार्जुनस्य वै प्रतिज्ञापूर्वकं चापि वक्षो दुःशासनस्य च भित्त्वा वृकोदरो रक्तं पीतवान्यत्र संयुगे K3 Dr D4 (marg.) ins. after line 1 of 152*: *153 दुःशासनस्य च वधो वृषसेनस्य चोभयोः कर्णपुत्रश्च पार्थेन हतः कर्णस्य पश्यतः K3.4 (marg.) Dr D4 (marg.; om. lines 3-7) ins. after line 3 of 152*: *154 यथावद्बलसैन्यं च वर्णयामास वायुजः पूरयित्वाञ्जलिं पूर्णां न दध्नो हीदृशो रसः अन्येषां च रसानां तु प्रतिज्ञादृढनिश्चयः कर्णार्जुनद्वैरथे तु वर्तमाने भयानके शापेनैव च कर्णस्य ततश्चक्रं महीगतम् नागमात्रं वलीकं च कर्णोऽमुञ्चत फाल्गुने तद्भयात्केशवो भूमिं प्रावेशयत तं रथम्
अष्टमं पर्व निर्दिष्टमेतद्भारतचिन्तकैः एकोनसप्ततिः प्रोक्ता अध्यायाः कर्णपर्वणि चत्वार्येव सहस्राणि नव श्लोकशतानि च
M. N. Dutt: The leader of the Bharata calls this Parva the eighth Parva. The number of its chapters is sixty nine and that of the slokas is four thousand nine hundred and sixty four.
Supplementary Passages:
1.2.172 K V1 B1.2m.4 D (except Da D13.14) ins. after 172: *155 चतुःषष्टिस्तथा श्लोका पर्वैतत्परिकीर्तितम्
अतः परं विचित्रार्थं शल्यपर्व प्रकीर्तितम् हतप्रवीरे सैन्ये तु नेता मद्रेश्वरोऽभवत्
M. N. Dutt: Then is told the wonderful, Parva called Shalya. After the death of all great warriors, the king of Madra became the commander.
Supplementary Passages:
1.2.173 K6 V1 B Da D5.13 ins. after 173: *156 यत्र कौमारमाख्यानमभिषेकस्य कर्म च
वृत्तानि रथयुद्धानि कीर्त्यन्ते यत्र भागशः विनाशः कुरुमुख्यानां शल्यपर्वणि कीर्त्यते
M. N. Dutt: Then is described one after the other the encounters of various charioteer; then the deaths of the chief warrior of the Kuru army.
शल्यस्य निधनं चात्र धर्मराजान्महारथात् गदायुद्धं तु तुमुलमत्रैव परिकीर्तितम् सरस्वत्याश्च तीर्थानां पुण्यता परिकीर्तिता
AI Translation: The death of Shalya at the hands of the great warrior Dharmaraja, The tumultuous mace fight is also described here, The sanctity of the holy places of Sarasvati is described.
Supplementary Passages:
1.2.175 N (except K0-2 D14; K5 missing) ins. after 175ab (D2.5, after 175cd): *157 शकुनेश्च वधोऽत्रैव सहदेवेन संयुगे सैन्ये च हतभूयिष्ठे किंचिच्छिष्टे सुयोधनः ह्रदं प्रविश्य यत्रासौ संस्तभ्यापो व्यवस्थितः प्रवृत्तिस्तत्र चाख्याता यत्र भीमस्य लुब्धकैः क्षेपयुक्तैर्वचोभिश्च धर्मराजस्य धीमतः ह्रदात्समुत्थितो यत्र धार्तराष्ट्रोऽत्यमर्षणः भीमेन गदया युद्धं यत्रासौ कृतवान्सह समवाये च युद्धस्य रामस्यागमनं स्मृतम् K3.4.6 B1-3 D (except D14) ins. after 175cd: V1 B4, after 175ef: *158 दुर्योधनस्य राज्ञोऽथ यत्र भीमेन संयुगे ऊरू भग्नौ प्रसह्याजौ गदया भीमवेगया
नवमं पर्व निर्दिष्टमेतदद्भुतमर्थवत् एकोनषष्टिरध्यायास्तत्र संख्याविशारदैः
AI Translation: The ninth Parva is described here, wonderful and meaningful. There are fifty-nine chapters in it, according to those skilled in numbers.
संख्याता बहुवृत्तान्ताः श्लोकाग्रं चात्र शस्यते त्रीणि श्लोकसहस्राणि द्वे शते विंशतिस्तथा मुनिना संप्रणीतानि कौरवाणां यशोभृताम्
M. N. Dutt: The number of chapters in this Parva is fifty-nine and the number of slokas composed by the great Vyasa, the spreader of the fame of the Kuru Dynasty, is three thousand two hundred and twenty.
अतः परं प्रवक्ष्यामि सौप्तिकं पर्व दारुणम् भग्नोरुं यत्र राजानं दुर्योधनममर्षणम्
AI Translation: Now I shall describe the terrible Sūptikaparva, where the impatient King Duryodhana, with his thigh broken,
व्यपयातेषु पार्थेषु त्रयस्तेऽभ्याययू रथाः कृतवर्मा कृपो द्रौणिः सायाह्ने रुधिरोक्षिताः
AI Translation: When the Parthas had gone away, those three chariots, covered with blood, came up in the evening: Kritavarman, Kripa and Ashvatthama's son.
Supplementary Passages:
1.2.179 K3.4.6 V1 B D (except D14) ins. after 179: *159 समेत्य ददृशुर्भूमौ पतितं रणमूर्धनि
प्रतिजज्ञे दृढक्रोधो द्रौणिर्यत्र महारथः अहत्वा सर्वपाञ्चालान्धृष्टद्युम्नपुरोगमान् पाण्डवांश्च सहामात्यान्न विमोक्ष्यामि दंशनम्
M. N. Dutt: "I will not take off my armour without killing all the Panchalas with Dhristadyumna and the Pandavas with their allies."
Supplementary Passages:
1.2.180 K3.4.6 V1 B D (except D14) ins. after 180: *160 यत्रैवमुक्त्वा राजानमपक्रम्य त्रयो रथाः सूर्यास्तमनवेलायामासेदुस्ते महद्वनम् न्यग्रोधस्यात्र महतो यत्राधस्ताद्व्यवस्थिताः ततः काकान्बहून्रात्रौ दृष्ट्वोलूकेन हिंसितान् द्रौणिः क्रोधसमाविष्टः पितुर्वधमनुस्मरन् पाञ्चालानां प्रसुप्तानां वधं प्रति मनो दधे गत्वा च शिबिरद्वारि दुर्दर्शं तत्र राक्षसम् घोररूपमपश्यत्स दिवमावृत्य धिष्ठितम् तेन व्याघातमस्त्राणां क्रियमाणमवेक्ष्य च द्रौणिर्यत्र विरूपाक्षं रुद्रमाराध्य सत्वरः
प्रसुप्तान्निशि विश्वस्तान्यत्र ते पुरुषर्षभाः पाञ्चालान्सपरीवाराञ्जघ्नुर्द्रौणिपुरोगमाः
AI Translation: Those bulls among men, led by Drona's son, killed the sleeping Panchālas and their retinues, who were trusting and asleep at night.
Supplementary Passages:
1.2.181 K4.6 V1 B D (except D14) G6 ins. after 181: *161 कृतवर्मणा च सहितः कृपेण च निजघ्निवान्
यत्रामुच्यन्त पार्थास्ते पञ्च कृष्णबलाश्रयात् सात्यकिश्च महेष्वासः शेषाश्च निधनं गताः
AI Translation: Where the five Pāṇḍavas were freed by the power of Kṛṣṇa, And Sātyaki the great archer, and the others who had gone to their death.
Supplementary Passages:
1.2.182 K3.4.6 V1 B D (except D14) ins. after 182: *162 पाञ्चालानां प्रसुप्तानां यत्र द्रोणसुताद्वधः धृष्टद्युम्नस्य सूतेन पाण्डवेषु निवेदितः
द्रौपदी पुत्रशोकार्ता पितृभ्रातृवधार्दिता कृतानशनसंकल्पा यत्र भर्तॄनुपाविशत्
AI Translation: Draupadi, afflicted by grief for her sons, tormented by the death of her father and brothers, who had resolved to fast to death, where she joined her husbands.
द्रौपदीवचनाद्यत्र भीमो भीमपराक्रमः अन्वधावत संक्रुद्धो भारद्वाजं गुरोः सुतम्
AI Translation: Where Drupada's daughter spoke, there Bhima, of terrible prowess, followed in anger the son of the preceptor, Bharadvaja.
Supplementary Passages:
1.2.184 K3.4.6 V1 B D (except D14) ins. after 184ab: *163 प्रियं तस्याश्चिकीर्षन्वै गदामादाय वीर्यवान्
भीमसेनभयाद्यत्र दैवेनाभिप्रचोदितः अपाण्डवायेति रुषा द्रौणिरस्त्रमवासृजत्
M. N. Dutt: The son of Drona, out of fear of Bhima and as fate would have it discharged the celestial weapon, crying “Let it make the world free of all the Pandavas."
मैवमित्यब्रवीत्कृष्णः शमयंस्तस्य तद्वचः यत्रास्त्रमस्त्रेण च तच्छमयामास फाल्गुनः
M. N. Dutt: Krishna neutralised the words by saying, “This shall not be," and Arjuna neutralised the weapon by one of his own.
Supplementary Passages:
1.2.186 K3.4.6 V1 B D (except D14) ins. after 186: *164 द्रौणेश्च द्रोहबुद्धित्वं वीक्ष्य पापात्मनस्तथा
द्रौणिद्वैपायनादीनां शापाश्चान्योन्यकारिताः तोयकर्मणि सर्वेषां राज्ञामुदकदानिके
AI Translation: The curses of Drona's son, Vyasa and others, caused by each other, and the water rites performed by all the kings.
Supplementary Passages:
1.2.187 K3.4.6 V1 B D (except D14) ins. after 187ab: *165 मणिं तथा समादाय द्रोणपुत्रान्महारथात् पाण्डवाः प्रददुर्हृष्टा द्रौपद्यै जितकाशिनः एतद्वै दशमं पर्व सौप्तिकं समुदाहृतम्
गूढोत्पन्नस्य चाख्यानं कर्णस्य पृथयात्मनः सुतस्यैतदिह प्रोक्तं दशमं पर्व सौप्तिकम्
AI Translation: The story of the birth of Karna, the son of Pritha, is told. This is said to be the tenth Parva, the Sauptika.
अष्टादशास्मिन्नध्यायाः पर्वण्युक्ता महात्मना श्लोकाग्रमत्र कथितं शतान्यष्टौ तथैव च
AI Translation: The great soul has spoken of eighteen chapters in this section, And of eight hundred verses at the beginning of this section.
श्लोकाश्च सप्ततिः प्रोक्ता यथावदभिसंख्यया सौप्तिकैषीकसंबन्धे पर्वण्यमितबुद्धिना
AI Translation: The seventy verses have been declared in accordance with the enumeration, in the Sūptikā and Eṣīka connection, by the one of immeasurable intellect.
अत ऊर्ध्वमिदं प्राहुः स्त्रीपर्व करुणोदयम् विलापो वीरपत्नीनां यत्रातिकरुणः स्मृतः क्रोधावेशः प्रसादश्च गान्धारीधृतराष्ट्रयोः
M. N. Dutt: Then were the pathetic and heartrending lamentations of the wives of the heroes. The wrath of Gandhari and Dhritarashtra and their falling into a swoon.
Supplementary Passages:
1.2.191 K3.4.6 V1 B D (except D14) ins. after 191ab: *166 पुत्रशोकाभिसंतप्तः प्रज्ञाचक्षुर्नराधिप कृष्णोपनीतां यत्रासावायसीं प्रतिमां दृढाम् भीमसेनद्रोहबुद्धिर्धृतराष्ट्रो बभञ्ज ह तथा शोकाग्नितप्तस्य धृतराष्ट्रस्य धीमतः संसारगमनं बुद्ध्या हेतुभिर्मोक्षदर्शनैः विदुरेण च यत्रास्य राज्ञ आश्वासनं कृतम् धृतराष्ट्रस्य चात्रैव कौरवायोधनं तथा सान्तःपुरस्य गमनं शोकार्तस्य प्रकीर्तितम्
यत्र तान्क्षत्रियाञ्शूरान्दिष्टान्ताननिवर्तिनः पुत्रान्भ्रातॄन्पितॄंश्चैव ददृशुर्निहतान्रणे
M. N. Dutt: Then did the ladies see those heroes, their slain sons, brothers and father, lying on the field of battle.
Supplementary Passages:
1.2.192 K3.4.6 V1 B D (except D14) ins. after 192: *167 पुत्रपौत्रवधार्तायास्तथात्रैव प्रकीर्तिता गान्धार्याश्चापि कृष्णेन क्रोधोपशमनक्रिया
यत्र राजा महाप्राज्ञः सर्वधर्मभृतां वरः राज्ञां तानि शरीराणि दाहयामास शास्त्रतः
M. N. Dutt: The cremation of the chiefs and potentates by king Yudhishthira, the greatly wise and the foremost of all virtuous men, according to due rites.
एतदेकादशं प्रोक्तं पर्वातिकरुणं महत् सप्तविंशतिरध्यायाः पर्वण्यस्मिन्नुदाहृताः
AI Translation: This is said to be the eleventh, the great Parva, extremely compassionate. Twenty-seven chapters are cited in this Parva.
श्लोकाः सप्तशतं चात्र पञ्चसप्ततिरुच्यते संख्यया भारताख्यानं कर्त्रा ह्यत्र महात्मना प्रणीतं सज्जनमनोवैक्लव्याश्रुप्रवर्तकम्
AI Translation: Here, the verses are seven hundred and fifty-seven, The story of the Mahabharata is told in this way, Composed by the great author, Causing tears of grief to
अतः परं शान्तिपर्व द्वादशं बुद्धिवर्धनम् यत्र निर्वेदमापन्नो धर्मराजो युधिष्ठिरः घातयित्वा पितॄन्भ्रातॄन्पुत्रान्संबन्धिबान्धवान्
M. N. Dutt: Then comes the Shanti Parva, the twelfth in number, which increases the understanding. It relates the despondency of Yudhishthira.
शान्तिपर्वणि धर्माश्च व्याख्याताः शरतल्पिकाः राजभिर्वेदितव्या ये सम्यङ्नयबुभुत्सुभिः
AI Translation: The Dharma of the bed of arrows has been explained in the Shanti Parva, which should be known by kings who desire true knowledge.
आपद्धर्माश्च तत्रैव कालहेतुप्रदर्शकाः यान्बुद्ध्वा पुरुषः सम्यक्सर्वज्ञत्वमवाप्नुयात् मोक्षधर्माश्च कथिता विचित्रा बहुविस्तराः
M. N. Dutt: If a person understands them, he attains to, consummate knowledge. The mysteries of final emancipation is also elaborately discussed.
द्वादशं पर्व निर्दिष्टमेतत्प्राज्ञजनप्रियम् पर्वण्यत्र परिज्ञेयमध्यायानां शतत्रयम् त्रिंशच्चैव तथाध्याया नव चैव तपोधनाः
M. N. Dutt: This twelfth Parva, the favourite of the wise, contains three hundred and thirty nine chapters.
श्लोकानां तु सहस्राणि कीर्तितानि चतुर्दश पञ्च चैव शतान्याहुः पञ्चविंशतिसंख्यया
AI Translation: The verses are said to be fourteen thousand, and five hundred, with the number twenty-five.
अत ऊर्ध्वं तु विज्ञेयमानुशासनमुत्तमम् यत्र प्रकृतिमापन्नः श्रुत्वा धर्मविनिश्चयम् भीष्माद्भागीरथीपुत्रात्कुरुराजो युधिष्ठिरः
M. N. Dutt: The king of the Kurus, Yudhishthira was consoled by hearing the expositions of duties by the son of the Bhagirathi, Bhishma.
व्यवहारोऽत्र कार्त्स्न्येन धर्मार्थीयो निदर्शितः विविधानां च दानानां फलयोगाः पृथग्विधाः
M. N. Dutt: It then treats of the rules Dharma and Artha in detail, then the various rules of charity and its different merits.
तथा पात्रविशेषाश्च दानानां च परो विधिः आचारविधियोगश्च सत्यस्य च परा गतिः
M. N. Dutt: The different merits of charity according to the subjects of charity; the rules of living, the ceremonials of individual duty and the matchless merits of truth.
Supplementary Passages:
1.2.203 K3.4.6 V1 B D (except D2.14) ins. after 203: *168 महाभाग्यं गवां चैव ब्राह्मणानां तथैव च रहस्यं चैव धर्माणां देशकालोपसंहितम्
एतत्सुबहुवृत्तान्तमुत्तमं चानुशासनम् भीष्मस्यात्रैव संप्राप्तिः स्वर्गस्य परिकीर्तिता
M. N. Dutt: All these excellent matters have been treated in this Anushasana Parva containing variety of incidents. It also describes ascension of Bhishma to heaven.
एतत्त्रयोदशं पर्व धर्मनिश्चयकारकम् अध्यायानां शतं चात्र षट्चत्वारिंशदेव च श्लोकानां तु सहस्राणि षट्सप्तैव शतानि च
M. N. Dutt: This is the thirteenth Parva which describe the certainty of righteousness. It contains one hundred and forty six chapters.
ततोऽश्वमेधिकं नाम पर्व प्रोक्तं चतुर्दशम् तत्संवर्तमरुत्तीयं यत्राख्यानमनुत्तमम्
AI Translation: Then the fourteenth Parva named Ashvamedhika is described. Therein is the excellent story of Samvarta and Marutta.
सुवर्णकोशसंप्राप्तिर्जन्म चोक्तं परिक्षितः दग्धस्यास्त्राग्निना पूर्वं कृष्णात्संजीवनं पुनः
AI Translation: The attainment of the golden treasury and the birth of Parikshit, and the revival from the fire of the weapon that had previously burned him, from Krishna.
चर्यायां हयमुत्सृष्टं पाण्डवस्यानुगच्छतः तत्र तत्र च युद्धानि राजपुत्रैरमर्षणैः
AI Translation: In the course of his wanderings, the horse was released by the son of Pandu, who was following it. And in various places, there were battles with the princes who were intolerant.
चित्राङ्गदायाः पुत्रेण पुत्रिकाया धनंजयः संग्रामे बभ्रुवाहेन संशयं चात्र दर्शितः अश्वमेधे महायज्ञे नकुलाख्यानमेव च
M. N. Dutt: And his great risk in the fight with Babhruvahana. Then follows the story of the mongoose in the horse-sacrifice.
Supplementary Passages:
1.2.209 K3.4 (marg.) ins. after 209cd: Dr D4, after 170*: *169 अनुगीता तथा प्रोक्ता सम्यग्भगवता पुनः कथितः शाश्वतो धर्मः कृष्णेनार्जुनसंनिधौ तथा ब्राह्मणगीता च संवादो गुरुशिष्ययोः K6 D (except Da Dn D6.12-14) S (except G6; G1 missing) ins. after 209cd: *170 सुदर्शनं तथाख्यानं वैष्णवं धर्ममेव च
इत्याश्वमेधिकं पर्व प्रोक्तमेतन्महाद्भुतम् अत्राध्यायशतं त्रिंशत्त्रयोऽध्यायाश्च शब्दिताः
M. N. Dutt: Thus is described the wonderful Parva, called Ashvamedhika. Its number of chapters is one hundred and three.
त्रीणि श्लोकसहस्राणि तावन्त्येव शतानि च विंशतिश्च तथा श्लोकाः संख्यातास्तत्त्वदर्शिना
M. N. Dutt: The number of slokas, composed by the greatly wise Rishi, is three thousand three hundred and twenty.
तत आश्रमवासाक्यं पर्व पञ्चदशं स्मृतम् यत्र राज्यं परित्यज्य गान्धारीसहितो नृपः धृतराष्ट्राश्रमपदं विदुरश्च जगाम ह
AI Translation: Then the fifteenth Parva is known as the Ashramavasa, where the king, together with Gandhari, renounced the kingdom, and Dhritarashtra and Vidura went to the hermitage.
यं दृष्ट्वा प्रस्थितं साध्वी पृथाप्यनुययौ तदा पुत्रराज्यं परित्यज्य गुरुशुश्रूषणे रता
AI Translation: Seeing him set out, the virtuous Pritha also followed him, Devoted to serving her guru, she gave up her son and kingdom.
यत्र राजा हतान्पुत्रान्पौत्रानन्यांश्च पार्थिवान् लोकान्तरगतान्वीरानपश्यत्पुनरागतान्
AI Translation: Where the king saw his sons, grandsons, and other kings who had been killed, and the heroes who had gone to the other world, returned.
ऋषेः प्रसादात्कृष्णस्य दृष्ट्वाश्चर्यमनुत्तमम् त्यक्त्वा शोकं सदारश्च सिद्धिं परमिकां गतः
AI Translation: By the grace of the sage and by seeing the supreme wonder of Krishna, He, along with his wife, abandoned sorrow and attained the supreme perfection.
यत्र धर्मं समाश्रित्य विदुरः सुगतिं गतः संजयश्च महामात्रो विद्वान्गावल्गणिर्वशी
AI Translation: Where, relying on Dharma, Vidura went to a good destination, And Sanjay, the great minister, the learned son of Gāvalgaṇi, the self-controlled one,
ददर्श नारदं यत्र धर्मराजो युधिष्ठिरः नारदाच्चैव शुश्राव वृष्णीनां कदनं महत्
AI Translation: Where Yudhiṣṭhira, the king of Dharma, saw Nārada, And from Nārada he heard of the great slaughter of the Vṛṣṇis.
एतदाश्रमवासाख्यं पूर्वोक्तं सुमहाद्भुतम् द्विचत्वारिंशदध्यायाः पर्वैतदभिसंख्यया
AI Translation: This is the hermitage called "Aśramavāsa", which was previously described as extremely wonderful. This is the chapter, consisting of forty-two chapters, which is counted as a parva.
सहस्रमेकं श्लोकानां पञ्च श्लोकशतानि च षडेव च तथा श्लोकाः संख्यातास्तत्त्वदर्शिना
AI Translation: One thousand verses, five hundred verses, and six verses have been counted by the one who sees reality.
अतः परं निबोधेदं मौसलं पर्व दारुणम् यत्र ते पुरुषव्याघ्राः शस्त्रस्पर्शसहा युधि ब्रह्मदण्डविनिष्पिष्टाः समीपे लवणाम्भसः
AI Translation: Now listen to this terrible Mauṣala Parva, where those tigers among men, who could withstand the touch of weapons in battle, were crushed by the rod of Brahma and brought near the salty ocean.
आपाने पानगलिता दैवेनाभिप्रचोदिताः एरकारूपिभिर्वज्रैर्निजघ्नुरितरेतरम्
AI Translation: Driven by fate, they were melted by the drink, and they struck each other with vajras in the form of lightning.
यत्र सर्वक्षयं कृत्वा तावुभौ रामकेशवौ नातिचक्रमतुः कालं प्राप्तं सर्वहरं समम्
M. N. Dutt: It then relates that Rama and Krishna, after destroying their race, did not rise superior to the way of all-destroying time.
यत्रार्जुनो द्वारवतीमेत्य वृष्णिविनाकृताम् दृष्ट्वा विषादमगमत्परां चार्तिं नरर्षभः
M. N. Dutt: Then is described the arrival of Arjuna, the foremost of men, at Dwarka and his sorrow and affliction seeing the city destitute of the Vrishnis.
स सत्कृत्य यदुश्रेष्ठं मातुलं शौरिमात्मनः ददर्श यदुवीराणामापाने वैशसं महत्
M. N. Dutt: Performing the funeral ceremony of his maternal uncle Vasudeva, the foremost man of the Yadu dynasty, he saw the Yadu heroes lying dead where they had been drinking.
शरीरं वासुदेवस्य रामस्य च महात्मनः संस्कारं लम्भयामास वृष्णीनां च प्रधानतः
M. N. Dutt: He then performed the cremation ceremonies of the illustrious Krishna and Balarama and of the other chief men of the Yadu race.
स वृद्धबालमादाय द्वारवत्यास्ततो जनम् ददर्शापदि कष्टायां गाण्डीवस्य पराभवम्
M. N. Dutt: Then is described the journey of Arjuna from Dwarka with the women and children, the old and the decrepit and the great calamity he met with on the way. He also saw the overthrow of his Gandiva.
सर्वेषां चैव दिव्यानामस्त्राणामप्रसन्नताम् नाशं वृष्णिकलत्राणां प्रभावानामनित्यताम्
M. N. Dutt: He also saw unpropitiousness of his celestial weapons. Seeing that it was impossible to protect the Yadu women.
दृष्ट्वा निर्वेदमापन्नो व्यासवाक्यप्रचोदितः धर्मराजं समासाद्य संन्यासं समरोचयेत्
M. N. Dutt: And seeing all this, he went to Yudhishthira by the advice of Vyasa and asked permission to adopt the life of an ascetic.
इत्येतन्मौसलं पर्व षोडशं परिकीर्तितम् अध्यायाष्टौ समाख्याताः श्लोकानां च शतत्रयम्
AI Translation: Thus this is declared to be the sixteenth Parva of the Mouṣala. Eight chapters are mentioned, with three hundred verses.
Supplementary Passages:
1.2.229 K1.3.4.6 Da Dn Dr D1.2.4 (marg.).6.8-11.13 ins. after 229: *171 श्लोकानां विंशतिश्चैव संख्याता तत्त्वदर्शिना
महाप्रस्थानिकं तस्मादूर्ध्वं सप्तदशं स्मृतम् यत्र राज्यं परित्यज्य पाण्डवाः पुरुषर्षभाः द्रौपद्या सहिता देव्या सिद्धिं परमिकां गताः
AI Translation: The Maha-prasthana is said to be the seventeenth from that. Where, having renounced the kingdom, the bull-like men, the Pandavas, together with the queen Draupadi, attained the highest perfection.
Supplementary Passages:
1.2.230 K3.4.6 V1 B D (except D2.14) ins. after 230: *172 यत्र तेऽग्निं ददृशिरे लौहित्यं प्राप्य सागरम् यत्राग्निना चोदितस्य पार्थस्तस्मै महात्मने ददौ संपूज्य तद्दिव्यं गाण्डीवं धनुरुत्तमम् यत्र भ्रातृन्निपतितान्द्रौपदीं च युधिष्ठिरः दृष्ट्वा हित्वा जगामैव सर्वाननवलोकयन् एतत्सप्तदशं पर्व महाप्रस्थानिकं स्मृतम्
अत्राध्यायास्त्रयः प्रोक्ताः श्लोकानां च शतं तथा विंशतिश्च तथा श्लोकाः संख्यातास्तत्त्वदर्शिना
M. N. Dutt: There are three chapters in it and the number of slokas, composed by all truthknowing Vyasa, is three hundred and twenty.
स्वर्गपर्व ततो ज्ञेयं दिव्यं यत्तदमानुषम् अध्यायाः पञ्च संख्याताः पर्वैतदभिसंख्यया श्लोकानां द्वे शते चैव प्रसंख्याते तपोधनाः
AI Translation: Then the Svarga-parvan should be known, which is divine and superhuman. The chapters are counted as five, this parvan is counted by that. Two hundred verses are counted,
Supplementary Passages:
1.2.232 K3.4.6 V1 B D (except D14) ins. after 232ab: *173 प्राप्तं देवरथं स्वर्गान्नेष्टवान्यत्र धर्मराट् आरोढुं सुमहाप्राज्ञ आनृशंस्याच्छुना विना तामस्याविचलां ज्ञात्वा स्थितिं धर्मे महात्मनः श्वरूपं यत्र तत्त्यक्त्वा धर्मेणासौ समन्वितः स्वर्गं प्राप्तः स च तथा यातना विपुला भृशम् देवदूतेन नरकं यत्र व्याजेन दर्शितम् शुश्राव यत्र धर्मात्मा भ्रातॄणां करुणा गिरः निदेशे वर्तमानानां देशे तत्रैव वर्तताम् अनुदर्शितश्च धर्मेण देवराज्ञा च पाण्डवः आप्लुत्याकाशगङ्गायां देहं त्यक्त्वा स मानुषम् स्वधर्मनिर्जितं स्थानं स्वर्गे प्राप्य स धर्मराट् मुमुदे पूजितः सर्वैः सेन्द्रैः सुरगणैः सह एतदष्टादशं पर्व प्रोक्तं व्यासेन धीमता K3.4 (marg.) Dr D4 ins. after line 12 above: *174 कर्णस्य नरकप्राप्तिः प्रमोक्षश्चात्र कीर्त्यते समागमश्च वीराणां स्वर्गलोके महात्मनाम् कीर्त्यते यत्र विधिवत्स्वर्गसंवाद एव च स्वानि स्थानानि च प्राप्ता यत्र ते पुरुषर्षभाः On the other hand, G2.4 ins. after 232ab: *175 यत्र दुर्योधनादीनां श्रियं दृष्ट्वा युधिष्ठिरः निर्वेदं परमं गत्वा स्वर्गं नाकाङ्क्षदव्ययम् देवानां वचनाद्यत्र तनुं त्यक्त्वा महारथः स्वर्गं नित्यं महातेजाः स्वस्थानमगमद्वनम् K4.6 Dn Dr D1.3.4.6.8.9.11 ins. after 232: *176 नव श्लोकास्तथैवान्ये संख्याताः परमर्षिणा
अष्टादशैवमेतानि पर्वाण्युक्तान्यशेषतः खिलेषु हरिवंशश्च भविष्यच्च प्रकीर्तितम्
AI Translation: These eighteen are the Parvas, which have been described in full. In the Khilas, the Harivaṃśa and the Bhāviṣya are mentioned.
Supplementary Passages:
1.2.233 K4 B2 (which om. 233cd) ins. after 233ab: B1 Da D13, after 233: a repetition of 69ab, 91* (cf. v. l. 69), and 69cd, that is to say: *177 हरिवंशस्ततः पर्व पुराणं खिलसंज्ञितम् विष्णुपर्व शिशोश्चर्या विष्णोः कंसवधस्तथा भविष्यं पर्व चाप्युक्तं खिलेष्वेवाद्भुतं महत् K3 ins. after 233: Dr D4m, after the repetition of 69ab: K4m (om. lines 13-15, 18 and 19), after the repetition of 91* (cf. v.l. 69): *178 ततः परं विष्णुपर्व महत्पर्वेत्युदाहृतम् जन्म यत्र तु देवस्य पद्मनाभस्य मानुषम् वसुदेवकुले जातो नन्दगोपकुले धृतः यत्र बाल्ये स्वकर्माणि रमणान्यद्भुतानि च यत्र कंसवधं कृत्वा रङ्गमध्ये चकर्ष ह अनेकैः संश्रयैश्चापि जरासंधवधेन ह विक्रमाद्रुक्मिणीं देवीमाहृत्य परवीरहा परीक्ष्य च निवासार्थं द्वारकां विनिवेशयत् कलिङ्गं दन्तवक्रं च रणे विक्रम्य जघ्निवान् राजशुल्कां च वै कृष्णः सत्यभामामथोद्वहत् तयोदितः सत्यभामया गत्वा दिवमधोक्षजः जित्वामराधिपं यत्र पारिजातमथानयत् जघ्ने यत्र महाबाहुर्धेनुकं रणमूर्धनि नरकासुरकालीयहयग्रीवं च दानवम् केशिं सकालियदमं कालनेमिनमेव च दोष्णां सहस्रं चिच्छेद बाणस्याद्भुतकर्मणः नप्तारं भार्यया सार्धं मुमोचद्यत्र संयुगे भारतीया कथा यत्र वृष्णिवंशश्च कीर्त्यते भविष्यद्धरिवंशस्य खिलानामिति कथ्यते वाराहं नारसिंहं च वामनं पौष्करं तथा After line 12, K3 ins.: *179 जित्वा नृपान्रथांस्त्यक्त्वा भीमसेन भवत्प्रभुः K4.6 V1 B D (except Dr2 D5.14; for D2 see v.l. 234) G7 ins. after 233 or (when any interpolations have been specified above or below, then) after the specified interpolations, the following lines (D6.7.12 om. line 1; D10 G7 om. line 2): *180 दशश्लोकसहस्राणि विंशच्छ्लोकशतानि च खिलेषु हरिवंशे च संख्यातानि महर्षिणा K4.6 Dr D1.3.4.6.8.-11 ins. before line 1 (Dr2, after line 20 of 178*): *181 अत्रापि परिसंख्याता कथिता तत्त्वबुद्धिना अध्यायानां सहस्रं तु कीर्तितं वै द्विजोत्तमाः K4 Dr1.r3.r4 subst. for line 1 of 180*: K6 ins. after line 2 of 181*: (cf. v.l. 234): *182 अष्टादशसहस्राणि श्लोकानां कीर्तितानि वै G7 subst. for line 1 of 180*: *183 अष्टादशसहस्राणि श्लोकानां च शतं तथा K6 Dr D1.3.6.8-11 ins. after line 1 of 180*: *184 श्लोकाश्च चतुराशीतिर्हरिवंशे प्रकीर्तिताः T1 G2.4.5 ins. after 233: *185 खिलेषु हरिवंशस्य व्याख्याताः परमर्षिणा यत्र दिव्याः कथाः पुण्याः कीर्तिताः पापनाशनाः देवासुरकथाश्चैव विचित्राः समुदाहृताः भविष्यदपि चाख्यानं विचित्रं पुण्यवर्धनम् यत्र कृष्णस्य कर्माणि श्रूयन्ते जन्मना सह
एतदखिलमाख्यातं भारतं पर्वसंग्रहात् अष्टादश समाजग्मुरक्षौहिण्यो युयुत्सया तन्महद्दारुणं युद्धमहान्यष्टादशाभवत्
M. N. Dutt: Eighteen Akshauhinis of soldiers assembled to fight and the battle raised for eighteen days.
यो विद्याच्चतुरो वेदान्साङ्गोपनिषदान्द्विजः न चाख्यानमिदं विद्यान्नैव स स्याद्विचक्षणः
M. N. Dutt: He who is learned in the four Vedas with all the Angas and Upanishads, but does not know this history, cannot be considered to be wise.
Supplementary Passages:
1.2.235 K6 V1 B2.4 Dn D2.6m ins. after 235: *186 अर्थशास्त्रमिदं प्रोक्तं धर्मशास्त्रमिदं महत् कामशास्त्रमिदं प्रोक्तं व्यासेनामितबुद्धिना
श्रुत्वा त्विदमुपाख्यानं श्राव्यमन्यन्न रोचते पुंस्कोकिलरुतं श्रुत्वा रूक्षा ध्वाङ्क्षस्य वागिव
M. N. Dutt: Those who have heard it can never listen to other histories, as those who have heard the sweet voice of the male Kokila (bird) can never listen to the harsh cawing of the crows.
इतिहासोत्तमादस्माज्जायन्ते कविबुद्धयः पञ्चभ्य इव भूतेभ्यो लोकसंविधयस्त्रयः
M. N. Dutt: As the three worlds have been created from the five elements, so inspiration of all poets proceeds from this excellent work.
अस्याख्यानस्य विषये पुराणं वर्तते द्विजाः अन्तरिक्षस्य विषये प्रजा इव चतुर्विधाः
M. N. Dutt: O Brahmanas, as four kinds of creatures depend on space for their existence so all the Puranas depend on this history,
क्रियागुणानां सर्वेषामिदमाख्यानमाश्रयः इन्द्रियाणां समस्तानां चित्रा इव मनःक्रियाः
M. N. Dutt: As all the senses are dependent on the wonderful workings of the mind, so all the acts and moral qualities depend on this treatise.
अनाश्रित्यैतदाख्यानं कथा भुवि न विद्यते आहारमनपाश्रित्य शरीरस्येव धारणम्
M. N. Dutt: As the body depends on the food is takes, so all the stories current in the world depend on this work.
इदं सर्वैः कविवरैराख्यानमुपजीव्यते उदयप्रेप्सुभिर्भृत्यैरभिजात इवेश्वरः
M. N. Dutt: As servants, wishing to have elevation, always depend on their noble masters, so do all poets depend on this Bharata.
Supplementary Passages:
1.2.241 N (except D14; K0 D2 om. 188*; K5 missing) ins. after 241: *187 अस्य काव्यस्य कवयो न समर्था विशेषणे साधोरिव गृहस्थस्य शेषास्त्रय इवाश्रमाः *188 धर्मे मतिर्भवतु वः सततोत्थितानां स ह्येक एव परलोकगतस्य बन्धुः अर्थाः स्त्रियश्च निपुणैरपि सेव्यमाना नैवात्मभावमुपयान्ति न च स्थिरत्वम्
द्वैपायनौष्ठपुटनिःसृतमप्रमेयं; पुण्यं पवित्रमथ पापहरं शिवं च यो भारतं समधिगच्छति वाच्यमानं; किं तस्य पुष्करजलैरभिषेचनेन
M. N. Dutt: The Bharata, uttered from the lips of Dvaipayana is matchless, it is sacred, it is virtue itself. It destroys sins and produces good. What is the necessity for him, who hears it when it is being recited, to bathe in the sacred Pushkara!
Supplementary Passages:
1.2.242 K3.4m.6 V1 B (except B1; B3 om. 190*) D (except D2.14; Da2 Dr1.r2 om. 191*) ins. after 242: *189 यदह्ना कुरुते पापं ब्राह्मणस्त्विन्द्रियैश्चरन् महाभारतमाख्याय संध्यां मुच्यति पश्चिमाम् *190 यद्रात्रौ कुरुते पापं कर्मणा मनसा गिरा महाभारतमाख्याय पूर्वां संध्यां प्रमुच्यते *191 यो गोशतं कनकशृङ्गमयं ददाति विप्राय वेदविदुषे च बहुश्रुताय पुण्यां च भारतकथां शृणुयाच्च नित्यं तुल्यं फलं भवति तस्य च तस्य चैव
आख्यानं तदिदमनुत्तमं महार्थं; विन्यस्तं महदिह पर्वसंग्रहेण श्रुत्वादौ भवति नृणां सुखावगाहं; विस्तीर्णं लवणजलं यथा प्लवेन
M. N. Dutt: As the wide ocean can be easily crossed by men having boats, so this extensive history of great excellence and deep meaning can be understood by the help of this chapter, which is called Parva-Sangraha.