Critical Edition
दुःषन्त उवाच सुव्यक्तं राजपुत्री त्वं यथा कल्याणि भाषसे भार्या मे भव सुश्रोणि ब्रूहि किं करवाणि ते
M. N. Dutt: Dushyanta said : O princess, O blessed lady, all that you have said is well-spoken. O beautiful lady, be my wife. Tell me what I shall do (for you).
सुवर्णमाला वासांसि कुण्डले परिहाटके नानापत्तनजे शुभ्रे मणिरत्ने च शोभने
AI Translation: garlands of gold, garments, earrings, and bracelets, and a beautiful jewel from various ports,
आहरामि तवाद्याहं निष्कादीन्यजिनानि च सर्वं राज्यं तवाद्यास्तु भार्या मे भव शोभने
AI Translation: I will bring you today gold and other ornaments. Let all the kingdom be yours today. Be my wife, O beautiful one.
गान्धर्वेण च मां भीरु विवाहेनैहि सुन्दरि विवाहानां हि रम्भोरु गान्धर्वः श्रेष्ठ उच्यते
M. N. Dutt: O handsome lady, O timid maiden, O beauty of tapering thighs, marry me according to the Gandharva form, for the form of marriage is said to be the best.
शकुन्तलोवाच फलाहारो गतो राजन्पिता मे इत आश्रमात् तं मुहूर्तं प्रतीक्षस्व स मां तुभ्यं प्रदास्यति
M. N. Dutt: Shakuntala said: O king, my father has gone from the hermitage to collect fruits. Kindly wait for a moment. He will bestow me upon you.
Supplementary Passages:
1.67.5 K4 D4 S ins. after 5, (G3, which om. 3-5, ins. after 2): *605 पिता हि मे प्रभुर्नित्यं दैवतं परमं मम यस्य मां दास्यति पिता स मे भर्ता भविष्यति पिता रक्षति कौमारे भर्ता रक्षति यौवने पुत्रस्तु स्थविरे भावे न स्त्री स्वातन्त्र्यमर्हति अमन्यमाना राजेन्द्र पितरं मे तपस्विनम् अधर्मेण हि धर्मिष्ठ कथं वरमुपास्महे दुःषन्तः मा मैवं वद सुश्रोणि तपोराशिं दयात्मकम् मन्युप्रहरणा विप्रा न विप्राः शस्त्रपाणयः अग्निर्दहति तेजोभिः सूर्यो दहति रश्मिभिः राजा दहति दण्डेन ब्राह्मणो मन्युना दहेत् क्रोधितो मन्युना हन्ति वज्रपाणिरिवासुरान् जानामि भद्रे तमृषिं तस्य मन्युर्न विद्यते After line 8, D4 M3.5 ins.: *606 मन्युना घ्नन्ति ते शत्रून्वज्रेणेन्द्र इवासुरान्
दुःषन्त उवाच इच्छामि त्वां वरारोहे भजमानामनिन्दिते त्वदर्थं मां स्थितं विद्धि त्वद्गतं हि मनो मम
M. N. Dutt: Dushyanta said : O beautiful lady, O faultless beauty, I desire that you yourself should accept me. Know that I exist for you. Know also, my heart is completely in you.
आत्मनो बन्धुरात्मैव गतिरात्मैव चात्मनः आत्मनैवात्मनो दानं कर्तुमर्हसि धर्मतः
M. N. Dutt: One is certainly one's own friend; one can certainly depend upon one's own self. Therefore, according to the ordinance, you yourself should bestow your own self on others.
Supplementary Passages:
1.67.7 After 7ab, S ins.: *607 आत्मनो मित्रमात्मैव तथा चात्मात्मनः पिता
अष्टावेव समासेन विवाहा धर्मतः स्मृताः ब्राह्मो दैवस्तथैवार्षः प्राजापत्यस्तथासुरः
AI Translation: The eight kinds of marriage are considered to be the only ones according to Dharma. Brahma, Daiva, Arsha, Prajapatya, Asura,
गान्धर्वो राक्षसश्चैव पैशाचश्चाष्टमः स्मृतः तेषां धर्मान्यथापूर्वं मनुः स्वायंभुवोऽब्रवीत्
AI Translation: Gandharva, Rākṣasa, and Paiśāca are the eighth. Manu Svāyambhuva spoke of their duties in a different order.
प्रशस्तांश्चतुरः पूर्वान्ब्राह्मणस्योपधारय षडानुपूर्व्या क्षत्रस्य विद्धि धर्म्याननिन्दिते
M. N. Dutt: O faultless beauty, know that the first four forms are appropriate to the Brahmanas and the first six for Kshatriyas.
राज्ञां तु राक्षसोऽप्युक्तो विट्शूद्रेष्वासुरः स्मृतः पञ्चानां तु त्रयो धर्म्या द्वावधर्म्यौ स्मृताविह
M. N. Dutt: To the kings, even the Rakshasas form is permissible. The Asura form is permissible to the Vaishyas and Shudras. Of the first five (forms), three are proper and two improper.
पैशाचश्चासुरश्चैव न कर्तव्यौ कथंचन अनेन विधिना कार्यो धर्मस्यैषा गतिः स्मृता
M. N. Dutt: The Paishacha and Asura forms should never be adopted (by any man). These are the ordinances of the scriptures and man should act according to them.
गान्धर्वराक्षसौ क्षत्रे धर्म्यौ तौ मा विशङ्किथाः पृथग्वा यदि वा मिश्रौ कर्तव्यौ नात्र संशयः
M. N. Dutt: The Gandharva and the Rakshasas forms are proper to the Kshatriyas, therefore, you need no entertain the least fear. There is not the least doubt that either according to one single form or according to the mixed form of these two, marriage is proper to us, (and we may be married).
सा त्वं मम सकामस्य सकामा वरवर्णिनि गान्धर्वेण विवाहेन भार्या भवितुमर्हसि
M. N. Dutt: O beautiful lady, I am full of desire, so are you. You should, therefore, become my wife according to the Gandharva form.
शकुन्तलोवाच यदि धर्मपथस्त्वेष यदि चात्मा प्रभुर्मम प्रदाने पौरवश्रेष्ठ शृणु मे समयं प्रभो
M. N. Dutt: Shakuntala said: ( best of the Puru race, if this are the dictates of the scriptures and if I am really my own disposer, know then my terms.
सत्यं मे प्रतिजानीहि यत्त्वां वक्ष्याम्यहं रहः मम जायेत यः पुत्रः स भवेत्त्वदनन्तरम्
AI Translation: I shall tell you in private what I am going to say. The son who is born to me shall be your successor.
Supplementary Passages:
1.67.16 After 16ab, S ins.: *608 ब्राह्मीं मे प्रतिजानीहि प्रतिज्ञां राजसत्तम
युवराजो महाराज सत्यमेतद्ब्रवीहि मे यद्येतदेवं दुःषन्त अस्तु मे संगमस्त्वया
AI Translation: O great king, O prince, tell me the truth about this. If this is so, O Duhshanta, let there be union with you.
Supplementary Passages:
1.67.17 After 17, D4 (marg. sec. m.) S ins.: *609 वैशंपायनः तस्यास्तु सर्वं संश्रुत्य यथोक्तं स विशां पतिः दुःषन्तः पुनरेवाह यद्यदिच्छसि तद्वद शकुन्तला ख्यातो लोकप्रवादोऽयं विवाह इति शास्त्रतः वैवाहिकीं क्रियां सन्तः प्रशंसन्ति प्रजाहिताम् लोकप्रवादशान्त्यर्थं विवाहं विधिना कुरु सन्त्यत्र यज्ञपात्राणि दर्भाः सुमनसोऽक्षताः यथा युक्तो विवाहः स्यात्तथा युक्ता प्रजा भवेत् तस्मादाज्यं हविर्लाजाः सिकता ब्राह्मणास्तव वैवाहिकानि चान्यानि समस्तानीह पार्थिव दुरुक्तमपि राजेन्द्र क्षन्तव्यं धर्मकारणात्
वैशंपायन उवाच एवमस्त्विति तां राजा प्रत्युवाचाविचारयन् अपि च त्वां नयिष्यामि नगरं स्वं शुचिस्मिते यथा त्वमर्हा सुश्रोणि सत्यमेतद्ब्रवीमि ते
M. N. Dutt: Vaishampayana said: The king, without taking time to consider the demand, told her at once, “O beauty of sweet smiles, let it be so. I shall even take you to my capital.
Supplementary Passages:
1.67.18 After 18ab, D4 marg. (irrelevantly) ins. 612*. S subst. for 18cdef: D4 ins. after 19ab: *610 पुरोहितं समाहूय वचनं चेदमब्रवीत् राजपुत्र्या यदुक्तं वै न वृथा कर्तुमुत्सहे क्रियाहीनो हि न भवेन्मम पुत्रो महाद्युतिः तथा कुरुष्व शास्त्रोक्तं विवाहं मा चिरं कुरु एवमुक्तो नृपतिना द्विजः परमयन्त्रितः शोभनं राजराजेति विधिना कृतवान्द्विजः शासनाद्विप्रमुख्यस्य कृतकौतुकमङ्गलः
एवमुक्त्वा स राजर्षिस्तामनिन्दितगामिनीम् जग्राह विधिवत्पाणावुवास च तया सह
AI Translation: Having spoken thus, that royal sage took the hand of that one who was to go to the unblamable place, and took her hand in accordance with the rules, and dwelt with her.
विश्वास्य चैनां स प्रायादब्रवीच्च पुनः पुनः प्रेषयिष्ये तवार्थाय वाहिनीं चतुरङ्गिणीम् तया त्वामानयिष्यामि निवासं स्वं शुचिस्मिते
AI Translation: And having gained her confidence, he went away, and again and again said: "I will send an army of four divisions for your sake. With that I will bring you to my own abode, O fair-smiling one."
Supplementary Passages:
1.67.20 After 20cd, D4 S ins.: *611 त्रैविद्यवृद्धैः सहितां नानाराजजनैः सह शिबिकासहस्रैः सहिता वनमायान्ति बान्धवाः मूकाश्चैव किराताश्च कुब्जा वामनकैः सह सहिता कञ्चुकिवरैर्वाहिनी सूतमागधैः शङ्खदुन्दुभिनिर्घोषैर्वनं च समुपैष्यति S ins. after 20: D4 marg. (irrelevantly), after 18ab: *612 अन्यथा त्वां न नेष्यामि स्वनिवेशमसत्कृताम् सर्वमङ्गलसत्कारैरहं सत्यं ब्रवीमि ते वैशंपायनः एवमुक्त्वा स राजर्षिस्तामनिन्दितगामिनीम् परिष्वज्य च बाहुभ्यां स्मितपूर्वमुदैक्षत प्रदक्षिणीकृतां देवीं पुनस्तां परिषस्वजे शकुन्तला साश्रुमुखी पपात नृपपादयोः तां देवीं पुनरुत्थाप्य मा शुचेति पुनः पुनः शपेयं सुकृतेनैव प्रापयिष्ये नृपात्मजे
इति तस्याः प्रतिश्रुत्य स नृपो जनमेजय मनसा चिन्तयन्प्रायात्काश्यपं प्रति पार्थिवः
AI Translation: Having promised her thus, King Janamejaya thought in his mind and went to Kashyapa.
भगवांस्तपसा युक्तः श्रुत्वा किं नु करिष्यति एवं संचिन्तयन्नेव प्रविवेश स्वकं पुरम्
AI Translation: What will the Blessed One, who is endowed with asceticism, do when he hears this? While thinking thus, he entered his own city.
Supplementary Passages:
1.67.22 After 22ab, D4 S ins.: *613 तं न प्रसाद्यागतोऽहं प्रसीदेति द्विजोत्तमम्
मुहूर्तयाते तस्मिंस्तु कण्वोऽप्याश्रममागमत् शकुन्तला च पितरं ह्रिया नोपजगाम तम्
M. N. Dutt: The moment the king had gone away, Kanva came to the hermitage. But Shakuntala did not go out to receive her father for shame.
विज्ञायाथ च तां कण्वो दिव्यज्ञानो महातपाः उवाच भगवान्प्रीतः पश्यन्दिव्येन चक्षुषा
M. N. Dutt: The great ascetic Kanva, possessed of spiritual knowledge (sight), knew all. Having thus seen everything with his spiritual sight, the illustrious man was pleased and saidत्वयाद्य भद्रे रहसि मामनादृत्य यः कृतः।
Supplementary Passages:
1.67.24 After 24ab, S ins.: *614 ततो धर्मिष्ठतां मत्वा धर्मे चास्खलितं मनः After 24c, S ins.: *615 सद्वृत्तः स महायशाः एवमेतन्मया ज्ञातं
त्वयाद्य राजान्वयया मामनादृत्य यत्कृतः पुंसा सह समायोगो न स धर्मोपघातकः
AI Translation: "But you, O king, have today, without heeding me, committed an act of union with a man. That is not an act that destroys Dharma."
Supplementary Passages:
1.67.25 After 25, S ins.: *616 न भयं विद्यते भद्रे मा शुचः सुकृतं कृतम्
क्षत्रियस्य हि गान्धर्वो विवाहः श्रेष्ठ उच्यते सकामायाः सकामेन निर्मन्त्रो रहसि स्मृतः
M. N. Dutt: The marriage according to the Gandharva form, without Mantras and between a willing woman and a willing man, is said to be the best to a Kshatriya.
Supplementary Passages:
1.67.26 After 26, D4 S ins.: *617 किं पुनर्विधिवत्कृत्वा सुप्रजास्त्वं भविष्यसि
धर्मात्मा च महात्मा च दुःषन्तः पुरुषोत्तमः अभ्यगच्छः पतिं यं त्वं भजमानं शकुन्तले
AI Translation: The righteous, the great, the best of men, Duhshanta, has come to you, O Shakuntala, to be your husband.
महात्मा जनिता लोके पुत्रस्तव महाबलः य इमां सागरापाङ्गां कृत्स्नां भोक्ष्यति मेदिनीम्
AI Translation: The great-souled one, your son of great strength, has been born in the world, who will enjoy this entire earth, which extends to the edges of the ocean.
परं चाभिप्रयातस्य चक्रं तस्य महात्मनः भविष्यत्यप्रतिहतं सततं चक्रवर्तिनः
M. N. Dutt: When that illustrious king of kings (your son) will march out against his foes, his army will be irresistible to all opposition.
ततः प्रक्षाल्य पादौ सा विश्रान्तं मुनिमब्रवीत् विनिधाय ततो भारं संनिधाय फलानि च
M. N. Dutt: Shakuntala, then came to her fatigued father and washed his feet. She took down the heavy load that was on his shoulder and placed the fruits in proper order. Then she said-
मया पतिर्वृतो योऽसौ दुःषन्तः पुरुषोत्तमः तस्मै ससचिवाय त्वं प्रसादं कर्तुमर्हसि
M. N. Dutt: Shakuntala said: (O father), you should give your grace to my husband, king Dushyanta, the best of men.
Supplementary Passages:
1.67.31 After (the repetition of) 31ab, S ins.: *618 मम चैव पतिर्दृष्टो देवतानां समक्षतः
कण्व उवाच प्रसन्न एव तस्याहं त्वत्कृते वरवर्णिनि गृहाण च वरं मत्तस्तत्कृते यदभीप्सितम्
M. N. Dutt: Kanva said: O beautiful child, I am prepared to bless him for your sake. But O blessed girl, receive from me the boon you desire to have.
Supplementary Passages:
1.67.32 After 32ab, S ins.: *619 ऋतवो बहवस्ते वै गता व्यर्थाः शुचिस्मिते सार्थकं सांप्रतं ह्येतन्न च पापोऽस्ति तेऽनघे
वैशंपायन उवाच ततो धर्मिष्ठतां वव्रे राज्याच्चास्खलनं तथा शकुन्तला पौरवाणां दुःषन्तहितकाम्यया
M. N. Dutt: Vaishampayana said : Thereupon, Shakuntala, moved with the desire to do good to Dushyanta, asked the boon that Paurava kings should be ever virtuous and never to be deprived of their thrones.
Supplementary Passages:
1.67.33 After vaiśaṃ., S ins.: *620 इत्येवमुक्त्वा सहसा प्रणिधाय मनस्विनी After 33, D4 (marg. sec. m.) S ins.: *621 एवमस्त्विति तां प्राह कण्वो धर्मभृतां वरः पस्पर्श चापि पाणिभ्यां सुतां श्रीमिव रूपिणीम् कण्वः अद्य प्रभृति देवि त्वं दुःषन्तस्य महात्मनः पतिव्रतानां यद्वृत्तिस्तां वृत्तिमनुपालय वैशंपायनः इत्येवमुक्त्वा धर्मात्मा तां विशुध्यर्थमस्पृशत् स्पृष्टमात्रे शरीरे तु परं हर्षमवाप सा