Critical Edition
वैशंपायन उवाच प्रतिज्ञाय तु दुःषन्ते प्रतियाते शकुन्तला गर्भं सुषाव वामोरुः कुमारममितौजसम्
AI Translation: Vaishampayana said: When Duhshanta had given his promise and departed, Shanta gave birth to a son of immeasurable energy.
Supplementary Passages:
1.68.1 After 1ab, M3.5 ins.: *622 आश्रमे न्यवसत्तत्र काश्यपस्य महात्मनः D4 (marg. sec. m.) S ins. after 1ab, (M3.5, after 622*): *623 गर्भश्च ववृधे तस्यां राजपुत्र्यां महात्मनः शकुन्तला चिन्तयन्ती राजानं कार्यगौरवात् दिवारात्रमनिद्रैव स्नानभोजनवर्जिता राजप्रेषणिका विप्राश्चतुरङ्गबलान्विताः अद्य श्वो वा परश्वो वा समायान्तीति निश्चिता दिनान्पक्षानृतून्मासानयनानि च सर्वशः गण्यमानानि वर्षाणि व्यतीयुस्त्रीणि भारत त्रिषु वर्षेषु पूर्णेषु ऋषेर्वचनगौरवात् ऋषिपत्न्यः सुबहुशो हेतुमद्वाक्यमब्रुवन् शृणु भद्रे लोकवृत्तं श्रुत्वा यद्रोचते तव तत्कुरुष्व हितं देवि नावमान्यं गुरोर्वचः देवानां दैवतं विष्णुर्विप्राणामग्निरेव च नारीणां दैवतं भर्ता लोकानां ब्राह्मणो गुरुः सूतिकाले प्रसूयेति भगवांस्ते पिताब्रवीत् करिष्यामीति कर्तव्यं तदा ते सुकृतं भवेत् पत्नीनां वचनं श्रुत्वा साधु साध्वित्यचिन्तयत्
त्रिषु वर्षेषु पूर्णेषु दिप्तानलसमद्युतिम् रूपौदार्यगुणोपेतं दौःषन्तिं जनमेजय
AI Translation: In three years, he became as radiant as a blazing fire, endowed with the virtues of physical grandeur, O Janamejaya, son of Duhshanta.
Supplementary Passages:
1.68.2 After 2, D4 (marg. sec. m.) S ins.: *624 जाते तस्मिन्नन्तरिक्षात्पुष्पवृष्टिः पपात ह देवदुन्दुभयो नेदुर्ननृतुश्चाप्सरोगणाः गायद्भिर्मधुरं तत्र देवैः शक्रोऽभ्युवाच ह शकुन्तले तव सुतश्चक्रवर्ती भविष्यति बलं तेजश्च रूपं च न समं भुवि केनचित् आहर्ता वाजिमेधस्य शतसंख्यस्य पौरवः अनेकैरपि साहस्रै राजसूयादिभिर्मखैः स्वार्थं ब्राह्मणसात्कृत्वा दक्षिणाममितां ददत् देवतानां वचः श्रुत्वा कण्वाश्रमनिवासिनः सभाजयन्तः कण्वस्य सुतां सर्वे महर्षयः शकुन्तला च तच्छ्रुत्वा परं हर्षमवाप सा द्विजानाहूय मुनिभिः सत्कृत्य च महायशाः
जातकर्मादिसंस्कारं कण्वः पुण्यकृतां वरः तस्याथ कारयामास वर्धमानस्य धीमतः
M. N. Dutt: The best of pious men, Kanvas, performed all the rites ordained by the scriptures on that intelligent boy who began to grow up day by day.
Supplementary Passages:
1.68.3 After 3, S (except T2) ins.: *625 यथाविधि यथान्यायं क्रियाः सर्वास्त्वकारयत्
दन्तैः शुक्लैः शिखरिभिः सिंहसंहननो युवा चक्राङ्कितकरः श्रीमान्महामूर्धा महाबलः कुमारो देवगर्भाभः स तत्राशु व्यवर्धत
M. N. Dutt: The boy was gifted with sharp, strong and pearly teeth; he was strong enough to kill lions, he had all auspicious signs on his palms, he had a broad forehead, he was beautiful and strong.
Supplementary Passages:
1.68.4 After 4c, T2 G (except G3) ins.: *626 स्वयं विष्णुरिवापरः चतुष्किष्कुर्महातेजाः After 4, S ins.: *627 ऋषेर्भयात्तु दुःषन्तः स्मरन्नैवाह्वयत्तदा गते काले तु महति न सस्मार तपोवनम्
षड्वर्ष एव बालः स कण्वाश्रमपदं प्रति व्याघ्रान्सिंहान्वराहांश्च गजांश्च महिषांस्तथा
AI Translation: Even as a child of six years, he went to the hermitage of Kanva, where he saw tigers, lions, boars, elephants, and buffaloes,
Supplementary Passages:
1.68.5 After 5, D4 S ins.: *628 ऋक्षांश्चापि द्विपानन्यान्व्यालानाश्रमपीडकान् बलाद्भुजाभ्यां संगृह्य बलवान्संनियम्य च
बद्ध्वा वृक्षेषु बलवानाश्रमस्य समन्ततः आरोहन्दमयंश्चैव क्रीडंश्च परिधावति
AI Translation: Binding them to trees all around the hermitage with great force, he climbs and plays with them, running around.
Supplementary Passages:
1.68.6 After 6, D4 (suppl. fol. sec. m.) S ins.: *629 वनं च लोडयामास सिंहव्याघ्रगणैर्वृतम् ततश्च राक्षसान्सर्वान्पिशाचांश्च रिपून्रणे मुष्टियुद्धेन तान्हत्वा ऋषीनाराधयत्तदा कश्चिद्दितिसुतस्तं तु हन्तुकामो महाबलः वध्यमानांस्तु दैतेयानमर्षी तं समभ्ययात् तमागतं प्रहस्यैव बाहुभ्यां परिगृह्य च दृढं चाबध्य बाहुभ्यां पीडयामास तं तदा मर्दितो न शशाकास्मान्मोचितुं बलवत्तया प्राक्रोशद्भैरवं तत्र द्वारेभ्यो निःसृतं त्वसृक् तेन शब्देन वित्रस्ता मृगाः सिंहादयो गणाः सुस्रुवुश्च शकृन्मूत्रमाश्रमस्थाश्च सुस्रुवुः निरसुं जानुभिः कृत्वा विससर्ज च सोऽपतत् तद्दृष्ट्वा विस्मयं जग्मुः कुमारस्य विचेष्टितम् नित्यकालं वध्यमाना दैतेया राक्षसैः सह कुमारस्य भयादेव नैव जग्मुस्तदाश्रमम्
ततोऽस्य नाम चक्रुस्ते कण्वाश्रमनिवासिनः अस्त्वयं सर्वदमनः सर्वं हि दमयत्ययम्
AI Translation: Then the residents of Kanva's hermitage named him, "Let this one be Sarvadaman, for he tames everything."
Supplementary Passages:
1.68.7 S ins. after 7ab: D4 (marg. sec. m.), after 5: *630 कण्वेन सहिता दृष्ट्वा कर्म सर्वेऽतिमानुषम्
स सर्वदमनो नाम कुमारः समपद्यत विक्रमेणौजसा चैव बलेन च समन्वितः
AI Translation: He became the prince named Sarvadamana, endowed with courage, energy, and strength.
Supplementary Passages:
1.68.8 After 8, D4 (suppl. fol. sec. m.) S ins.: *631 अप्रेषयति दुःषन्ते महिष्यास्तनयस्य च पाण्डुभावपरीताङ्गीं चिन्तया समभिप्लुताम् लम्बालकां कृशां दीनां तथा मलिनवाससम् शकुन्तलां च संप्रेक्ष्य प्रदध्यौ स मुनिस्तदा शास्त्राणि सर्ववेदाश्च द्वादशाब्दस्य चाभवन्
तं कुमारमृषिर्दृष्ट्वा कर्म चास्यातिमानुषम् समयो यौवराज्यायेत्यब्रवीच्च शकुन्तलाम्
M. N. Dutt: Seeing the extraordinary acts of the boy, the Rishi (Kanva) told Shakuntala that the time had come when he should be installed as the heir-apparent.
तस्य तद्बलमाज्ञाय कण्वः शिष्यानुवाच ह शकुन्तलामिमां शीघ्रं सहपुत्रामितोऽऽश्रमात् भर्त्रे प्रापयताद्यैव सर्वलक्षणपूजिताम्
M. N. Dutt: Seeing the great strength of the boy, Kanva spoke to his disciples thus, "Take Shakuntala with her son from the hermitage to the house of her husband, blessed with all auspicious signs."
नारीणां चिरवासो हि बान्धवेषु न रोचते कीर्तिचारित्रधर्मघ्नस्तस्मान्नयत माचिरम्
M. N. Dutt: "It is not fit for women to live for ever in the house of their paternal or maternal relations. Such residence destroys their good name, good conduct and virtue. Therefore, take her to her husband's house without delay."
तथेत्युक्त्वा तु ते सर्वे प्रातिष्ठन्तामितौजसः शकुन्तलां पुरस्कृत्य सपुत्रां गजसाह्वयम्
M. N. Dutt: The greatly effulgent disciples (of Kanva), having promised to do it, started with Shakuntala and her son towards the city of Hastinapur.
गृहीत्वामरगर्भाभं पुत्रं कमललोचनम् आजगाम ततः शुभ्रा दुःषन्तविदिताद्वनात्
M. N. Dutt: That beauty of fair eye-brows, taking her lotus-eyed son of celestial beauty with her, left the forest where she had first met Dushyanta.
अभिसृत्य च राजानं विदिता सा प्रवेशिता सह तेनैव पुत्रेण तरुणादित्यवर्चसा
M. N. Dutt: Having sent words, she entered the royal court with her son, as effulgent as the morning sun. And she was then introduced to him.
Supplementary Passages:
1.68.14 After 14, K4 Dn D1.2.4 ins.: *632 निवेदयित्वा ते सर्वे आश्रमं पुनरागताः D4 (suppl. fol. sec. m.) cont.: S ins. after 14: *633 सिंहासनस्थं राजानं महेन्द्रसदृशद्युतिम् शकुन्तला नतशिराः परं हर्षमवाप्य च
पूजयित्वा यथान्यायमब्रवीत्तं शकुन्तला अयं पुत्रस्त्वया राजन्यौवराज्येऽभिषिच्यताम्
AI Translation: Having worshipped him according to the proper rites, Shakūntala said to him: "This son of yours, O king, should be consecrated as crown prince."
Supplementary Passages:
1.68.15 After 15ab, D4 (suppl. fol. sec. m.) S ins.: *634 अभिवादय राजानं पितरं ते दृढव्रतम् एवमुक्त्वा सुतं तत्र लज्जानतमुखी स्थिता स्तम्भमालिङ्ग्य राजानं प्रसीदस्वेत्युवाच सा शाकुन्तलोऽपि राजानमभिवाद्य कृताञ्जलिः हर्षेणोत्फुल्लनयनो राजानं चान्ववैक्षत दुःषन्तो धर्मबुद्ध्या तु चिन्तयन्नेव सोऽब्रवीत् किमागमनकार्यं ते ब्रूहि त्वं वरवर्णिनि करिष्यामि न संदेहः सपुत्राया विशेषतः शकुन्तला प्रसीदस्व महाराज वक्ष्यामि पुरुषोत्तम
त्वया ह्ययं सुतो राजन्मय्युत्पन्नः सुरोपमः यथासमयमेतस्मिन्वर्तस्व पुरुषोत्तम
M. N. Dutt: Shakuntala said : O King, this is your son. Let him be installed as your heir-apparent. O King, this god-like boy was begotten by you on me. O best of men, fulfil now the promise you made of me.
यथा समागमे पूर्वं कृतः स समयस्त्वया तं स्मरस्व महाभाग कण्वाश्रमपदं प्रति
M. N. Dutt: O illustrious man, call to your mind the agreement you made with me on the occasion of our marriage at the hermitage of Kanva.
Supplementary Passages:
1.68.17 After 17, D4 (suppl. fol. sec. m.) S ins.: *635 वैशंपायनः तस्योपभोगसक्तस्य स्त्रीषु चान्यासु भारत शकुन्तला सपुत्रा च मनस्यन्तरधीयत G1.2.4.5 cont.: *636 स धारयन्मनस्येनां सपुत्रां सस्मितां तदा तदोपगृह्य मनसा चिरं सुखमवाप सः
सोऽथ श्रुत्वैव तद्वाक्यं तस्या राजा स्मरन्नपि अब्रवीन्न स्मरामीति कस्य त्वं दुष्टतापसि
M. N. Dutt: Having heard her words, the King remembered everything, but he said, “I remember nothing. O wicked ascetic woman, to whom do you belong?"
Supplementary Passages:
1.68.18 After 18, D4 (suppl. fol. sec. m.) S ins.: *637 मैथुनं च वृथा नाहं गच्छेयमिति मे मतिः नाभिजानामि कल्याणि त्वया सह समागमम्
धर्मकामार्थसंबन्धं न स्मरामि त्वया सह गच्छ वा तिष्ठ वा कामं यद्वापीच्छसि तत्कुरु
M. N. Dutt: "I do not remember to have any connection with you with regard to (either) Dharma, Artha and Kama. Go or stay or do whatever you please."
सैवमुक्ता वरारोहा व्रीडितेव मनस्विनी विसंज्ञेव च दुःखेन तस्थौ स्थाणुरिवाचला
M. N. Dutt: Thus being addressed, the beautiful ascetic lady was filled with shame. She lost her consciousness from grief and she stood like a wooden post.
संरम्भामर्षताम्राक्षी स्फुरमाणोष्ठसंपुटा कटाक्षैर्निर्दहन्तीव तिर्यग्राजानमैक्षत
M. N. Dutt: Soon became her eyes red like copper; her lips began to quiver; she cast upon the king her (angry) glances which seemed to burn him.
आकारं गूहमाना च मन्युनाभिसमीरिता तपसा संभृतं तेजो धारयामास वै तदा
M. N. Dutt: Her rising anger and blazing fire of her asceticism she kept down with a great effort.
सा मुहूर्तमिव ध्यात्वा दुःखामर्षसमन्विता भर्तारमभिसंप्रेक्ष्य क्रुद्धा वचनमब्रवीत्
AI Translation: Having reflected for a moment, filled with sorrow and indignation, she looked at her husband and angrily spoke these words:
जानन्नपि महाराज कस्मादेवं प्रभाषसे न जानामीति निःसङ्गं यथान्यः प्राकृतस्तथा
AI Translation: O great king, even though you know, why do you speak like this? I do not know, without attachment, just like any ordinary person.
अत्र ते हृदयं वेद सत्यस्यैवानृतस्य च कल्याण बत साक्षी त्वं मात्मानमवमन्यथाः
M. N. Dutt: Your heart is the witness to the truth or to the falsehood of my words. Therefore, speak the truth and do not degrade yourself.
योऽन्यथा सन्तमात्मानमन्यथा प्रतिपद्यते किं तेन न कृतं पापं चोरेणात्मापहारिणा
M. N. Dutt: He, who has one thing in his mind, but represents another thing to others, is a thief and a robber of his own self. What sin is he not capable of committing?
एकोऽहमस्मीति च मन्यसे त्वं; न हृच्छयं वेत्सि मुनिं पुराणम् यो वेदिता कर्मणः पापकस्य; तस्यान्तिके त्वं वृजिनं करोषि
M. N. Dutt: You think that you alone know what you did. But do you not know that the great Omniscient One dwells in your heart. He knows all your sins and you sin in his presence.
Supplementary Passages:
1.68.27 S ins. after 27 (T2, which om. 26-27, ins. after 25): *638 धर्म एव हि साधूनां सर्वेषां हितकारणम् नित्यं मिथ्याविहीनानां न च दुःखावहो भवेत्
मन्यते पापकं कृत्वा न कश्चिद्वेत्ति मामिति विदन्ति चैनं देवाश्च स्वश्चैवान्तरपूरुषः
M. N. Dutt: Man, when sinning, thinks that no one sees him. But he is seen by the celestials and by the Deity who dwells in every heart.
आदित्यचन्द्रावनिलानलौ च; द्यौर्भूमिरापो हृदयं यमश्च अहश्च रात्रिश्च उभे च संध्ये; धर्मश्च जानाति नरस्य वृत्तम्
M. N. Dutt: The sun, the moon, the air, the fire, the earth, the sky, the water, the heart, Yama, the day, the night, the twilight and Dharma see every act of man.
यमो वैवस्वतस्तस्य निर्यातयति दुष्कृतम् हृदि स्थितः कर्मसाक्षी क्षेत्रज्ञो यस्य तुष्यति
M. N. Dutt: Yama, the son of Vivasvata, takes no account of the sins of that man with whom the Deity, the witness of all acts, remains pleased.
न तु तुष्यति यस्यैष पुरुषस्य दुरात्मनः तं यमः पापकर्माणं निर्यातयति दुष्कृतम्
M. N. Dutt: But that sinner, with whom the great Deity is not pleased, is punished by Yama for his wicked deeds.
अवमन्यात्मनात्मानमन्यथा प्रतिपद्यते देवा न तस्य श्रेयांसो यस्यात्मापि न कारणम्
AI Translation: One who despises himself and acts in a different way, The gods are not better than him, for whom the self is not the cause.
स्वयं प्राप्तेति मामेवं मावमंस्थाः पतिव्रताम् अर्घ्यार्हां नार्चयसि मां स्वयं भार्यामुपस्थिताम्
AI Translation: Do not despise me, a chaste wife, who have come here myself. You do not honor me, your own wife who has come here, though I am worthy of being honored.
किमर्थं मां प्राकृतवदुपप्रेक्षसि संसदि न खल्वहमिदं शून्ये रौमि किं न शृणोषि मे
M. N. Dutt: Why do you treat me before all these men like an ordinary woman? I am certainly not crying in the wilderness. Do you not hear me?
यदि मे याचमानाया वचनं न करिष्यसि दुःषन्त शतधा मूर्धा ततस्तेऽद्य फलिष्यति
M. N. Dutt: O Dushyanta, If you refuse what I ask you to do, your head will to day be divided into a thousand pieces.
भार्यां पतिः संप्रविश्य स यस्माज्जायते पुनः जायाया इति जायात्वं पुराणाः कवयो विदुः
M. N. Dutt: The learned men of old say that the husband himself, entering into the womb of his wife, comes out as the son. Therefore, the wife is called Jaya.
यदागमवतः पुंसस्तदपत्यं प्रजायते तत्तारयति संतत्या पूर्वप्रेतान्पितामहान्
M. N. Dutt: The son, that is born to a wise man, rescues the spirits of his deceased ancestors.
पुन्नाम्नो नरकाद्यस्मात्पितरं त्रायते सुतः तस्मात्पुत्र इति प्रोक्तः स्वयमेव स्वयम्भुवा
M. N. Dutt: Because the son rescues his ancestors from the hell, called Put, therefore he has been called by the self-created (Brahma) himself as Putra.
Supplementary Passages:
1.68.38 After 38, K4 S Nīlp ins.: *639 पुत्रेण लोकाञ्जयति पुत्रेणानन्त्यमश्नुते अथ पुत्रस्य पुत्रेण मोदन्ते प्रपितामहाः
सा भार्या या गृहे दक्षा सा भार्या या प्रजावती सा भार्या या पतिप्राणा सा भार्या या पतिव्रता
M. N. Dutt: She is a true wife who is a good housewife; she is a true wife whose heart is devoted to her husband; she is a true wife who is faithful to her husband,
अर्धं भार्या मनुष्यस्य भार्या श्रेष्ठतमः सखा भार्या मूलं त्रिवर्गस्य भार्या मित्रं मरिष्यतः
M. N. Dutt: A man's half is his wife, the wife is her husband's best of friends; the wife is the source of Dharma, Artha and Kama; the wife is the source of salvation.
Supplementary Passages:
1.68.40 After 40a, K3 ins.: *640 शरीरं प्रोच्यते बुधैः भार्या श्रेष्ठतमा लोके
भार्यावन्तः क्रियावन्तः सभार्या गृहमेधिनः भार्यावन्तः प्रमोदन्ते भार्यावन्तः श्रियान्विताः
M. N. Dutt: Those that have wives can perform religious acts; those that have wives lead domestic lives. Those that have wives can be happy and those that have wives can achieve good fortune.
सखायः प्रविविक्तेषु भवन्त्येताः प्रियंवदाः पितरो धर्मकार्येषु भवन्त्यार्तस्य मातरः
M. N. Dutt: The sweet-speeched wives their husband's friends on the occasion of joy; they are as fathers on occasions of religious acts; they are as mothers in the hours of illness and are woe.
कान्तारेष्वपि विश्रामो नरस्याध्वनिकस्य वै यः सदारः स विश्वास्यस्तस्माद्दाराः परा गतिः
M. N. Dutt: Even in the deep forest, the wife is the refreshment and solace to her roaming husband. He who has a wife, is trusted by all. The wife, therefore, is man's great means of salvation.
संसरन्तमपि प्रेतं विषमेष्वेकपातिनम् भार्यैवान्वेति भर्तारं सततं या पतिव्रता
M. N. Dutt: When the husband goes to the land of Yama, leaving this world, it is the devoted wife only that accompanies him there.
प्रथमं संस्थिता भार्या पतिं प्रेत्य प्रतीक्षते पूर्वं मृतं च भर्तारं पश्चात्साध्व्यनुगच्छति
M. N. Dutt: The wife, gone before (dying before her husband), waits for the spirit of her husband and if the husband goes before, the chaste wife soon follows him.
एतस्मात्कारणाद्राजन्पाणिग्रहणमिष्यते यदाप्नोति पतिर्भार्यामिह लोके परत्र च
M. N. Dutt: O king, for all these reasons, marriage exists (in this world). The husband enjoys the company of his wife, both here in this world and hereafter.
Supplementary Passages:
1.68.46 After 46, S ins.: *641 पोषणार्थं शरीरस्य पाथेयं स्वर्गतस्य वै
आत्मात्मनैव जनितः पुत्र इत्युच्यते बुधैः तस्माद्भार्यां नरः पश्येन्मातृवत्पुत्रमातरम्
M. N. Dutt: The learned men have said that a man himself is born as his son; therefore, a man whose wife has given birth to a son, should look upon her as his mother.
Supplementary Passages:
1.68.47 S ins. after 47 (M6-8, after 47ab): *642 अन्तरात्मैव सर्वस्य पुत्रो नामोच्यते सदा गती रूपं च चेष्टा च आवर्ता लक्षणानि च पितॄणां यानि दृश्यन्ते पुत्राणां सन्ति तानि च तेषां शीलगुणाचाराः संपर्काच्च शुभाशुभात्
भार्यायां जनितं पुत्रमादर्शे स्वमिवाननम् ह्लादते जनिता प्रेष्क्य स्वर्गं प्राप्येव पुण्यकृत्
M. N. Dutt: Looking at the face of the son, begotten on his wife, a man sees his own face as he does in a mirror; and feels himself as happy as a virtuous man attaining to heaven.
Supplementary Passages:
1.68.48 After 48, S (G6 om. lines 6-7) ins.: *643 पतिव्रतारूपधराः परबीजस्य संग्रहात् कुलं विनाश्य भर्तॄणां नरकं यान्ति दारुणम् परेण जनिताः पुत्राः स्वभार्यायां यथेष्टतः मम पुत्रा इति मतास्ते पुत्रा अपि शत्रवः द्विषन्ति प्रतिकुर्वन्ति न ते वचनकारिणः द्वेष्टि तांश्च पिता चापि स्वबीजे न तथा नृप न द्वेष्टि पितरं पुत्रो जनितारमथापि वा न द्वेष्टि जनिता पुत्रं तस्मादात्मा सुतो भवेत्
दह्यमाना मनोदुःखैर्व्याधिभिश्चातुरा नराः ह्लादन्ते स्वेषु दारेषु घर्मार्ताः सलिलेष्विव
M. N. Dutt: Men, burnt out by mental grief or afflicted by disease, feel as much relieved in the company of their wives as a perspiring man does in a cool bath.
Supplementary Passages:
1.68.49 After 49, S ins.: *644 विप्रवासकृशा दीना नरा मलिनवाससः तेऽपि स्वदारांस्तुष्यन्ति दरिद्रा धनलाभवत्
सुसंरब्धोऽपि रामाणां न ब्रूयादप्रियं बुधः रतिं प्रीतिं च धर्मं च तास्वायत्तमवेक्ष्य च
M. N. Dutt: No man, even in anger, should even do any thing that is disagreeable to his wife; for happiness, joy, virtue and everything depend on the wife.
Supplementary Passages:
1.68.50 After 50, S ins.: *645 आत्मनोऽर्धमिति श्रौतं सा रक्षति धनं प्रजा शरीरं लोकयात्रां वै धर्मं स्वर्गमृषीन्पितॄन्
आत्मनो जन्मनः क्षेत्रं पुण्यं रामाः सनातनम् ऋषीणामपि का शक्तिः स्रष्टुं रामामृते प्रजाः
M. N. Dutt: Wife is the sacred soil in which the husband is born again. Even Rishis cannot create men without women.
Supplementary Passages:
1.68.51 After 51, Da1 ins. a passage of 15 lines given in App. I (No. 49); while S ins.: *646 देवानामपि का शक्तिः कर्तुं संभवमात्मनः पण्डितस्यापि लोकेषु स्त्रीषु सृष्टिः प्रतिष्ठिता ऋषिभ्यो ऋषयः केचिच्चण्डालीष्वपि जज्ञिरे
परिपत्य यदा सूनुर्धरणीरेणुगुण्ठितः पितुराश्लिष्यतेऽङ्गानि किमिवास्त्यधिकं ततः
M. N. Dutt: What is a greater happiness to a father than what the father feels when his son, running to him, clasps him with his (tiny little) arms, though his body is full of dust and dirt?
स त्वं स्वयमनुप्राप्तं साभिलाषमिमं सुतम् प्रेक्षमाणं च काक्षेण किमर्थमवमन्यसे
AI Translation: But you, seeing this son of yours who has come to you with desire, and looking at him with your eyes, why do you slight him?
अण्डानि बिभ्रति स्वानि न भिन्दन्ति पिपीलिकाः न भरेथाः कथं नु त्वं धर्मज्ञः सन्स्वमात्मजम्
AI Translation: The ants carry their eggs without breaking them. How is it that you, who know the Dharma, do not protect your own son?
Supplementary Passages:
1.68.54 After 54, S ins.: *647 ममाण्डानीति वर्धन्ते कोकिलाण्डानि वायसाः किं पुनस्त्वं न मन्येथाः सर्वज्ञः पुत्रमीदृशम् मलयाच्चन्दनं जातमतिशीतं वदन्ति वै शिशोरालिङ्गनं तस्माच्चन्दनादधिकं भवेत्
न वाससां न रामाणां नापां स्पर्शस्तथा सुखः शिशोरालिङ्ग्यमानस्य स्पर्शः सूनोर्यथा सुखः
M. N. Dutt: The touch of the sandal-paste, that of women and water, is not so pleasing as that of one's own infant son, locked in his embrace.
ब्राह्मणो द्विपदां श्रेष्ठो गौर्वरिष्ठा चतुष्पदाम् गुरुर्गरीयसां श्रेष्ठः पुत्रः स्पर्शवतां वरः
M. N. Dutt: As the Brahmana is the best among bipeds (men), as cow is the best among quadrupeds, as preceptor is the best among all superiors, so is the son among all objects pleasing to the touch.
स्पृशतु त्वां समाश्लिष्य पुत्रोऽयं प्रियदर्शनः पुत्रस्पर्शात्सुखतरः स्पर्शो लोके न विद्यते
M. N. Dutt: Let this handsome son touch you in your embrace. There is nothing in the world more pleasing to the touch than that of a son.
त्रिषु वर्षेषु पूर्णेषु प्रजाताहमरिंदम इमं कुमारं राजेन्द्र तव शोकप्रणाशनम्
AI Translation: O conqueror of enemies, I gave birth to this prince after three years. O lord of kings, this prince will dispel your sorrow.
Supplementary Passages:
1.68.58 After 58ab, S (except G6) ins.: *648 अद्यायं मन्नियोगात्तु तवाह्वानं प्रतीक्षते
आहर्ता वाजिमेधस्य शतसंख्यस्य पौरव इति वागन्तरिक्षे मां सूतकेऽभ्यवदत्पुरा
AI Translation: "The performer of a hundred horse sacrifices, the son of Paurava, Thus did the voice in the sky address me in the past, when I was pregnant."
Supplementary Passages:
1.68.59 After 59ab, S ins.: *649 राजसूयादिकानन्यान्क्रतूनमितदक्षिणान्
ननु नामाङ्कमारोप्य स्नेहाद्ग्रामान्तरं गताः मूर्ध्नि पुत्रानुपाघ्राय प्रतिनन्दन्ति मानवाः
M. N. Dutt: Men, going to places remote from their homes, take up other men's sons on their laps and smelling their heads, feel great happiness.
Supplementary Passages:
1.68.60 After 60a, G3 ins.: *650 मूर्ध्न्युपाघ्राय पुत्रकम् एवं हि पुत्रेणान्येऽपि
वेदेष्वपि वदन्तीमं मन्त्रवादं द्विजातयः जातकर्मणि पुत्राणां तवापि विदितं तथा
M. N. Dutt: You know that the Brahmanas utter the following Vedic Mantras at the birthday, ceremony of the child.
अङ्गादङ्गात्संभवसि हृदयादभिजायसे आत्मा वै पुत्रनामासि स जीव शरदः शतम्
M. N. Dutt: “You are born of my body; you have sprung from my heart. You are myself in the form of my son. Live for one hundred years."
Supplementary Passages:
1.68.62 After 62, S ins.: *651 उपजिघ्रन्ति पितरो मन्त्रेणानेन मूर्धनि
पोषो हि त्वदधीनो मे संतानमपि चाक्षयम् तस्मात्त्वं जीव मे वत्स सुसुखी शरदां शतम्
M. N. Dutt: "My life depends on you. The continuation of my race also depends on you. Therefore, live in happiness for one hundred years."
Supplementary Passages:
1.68.63 After 63, S ins.: *652 एको भूत्वा द्विधा भूत इति वादः प्रदृश्यते
त्वदङ्गेभ्यः प्रसूतोऽयं पुरुषात्पुरुषोऽपरः सरसीवामलेऽऽत्मानं द्वितीयं पश्य मे सुतम्
M. N. Dutt: He (this boy) has sprung from your body, he is a second being begotten from you. Behold your own self in your own son, as you see your image in the clear waters of the lake.
Supplementary Passages:
1.68.64 T G3-6 M6-8 ins. after 64: G1, after 64ab: *653 सरसीवामले सोमं प्रेक्षात्मानं त्वमात्मनि
यथा ह्याहवनीयोऽग्निर्गार्हपत्यात्प्रणीयते तथा त्वत्तः प्रसूतोऽयं त्वमेकः सन्द्विधा कृतः
M. N. Dutt: As the sacrificial fire is kindled from the domestic fire, so has this one (your son), sprung from you. Though you are one, you have divided yourself in two. O king, in your hunting expedition, I was approached by you when I was a virgin in my father's hermitage.
मृगापकृष्टेन हि ते मृगयां परिधावता अहमासादिता राजन्कुमारी पितुराश्रमे
AI Translation: For you, who are a king, have been pursuing the deer with a bow, I, a maiden, have been found in my father's hermitage.
उर्वशी पूर्वचित्तिश्च सहजन्या च मेनका विश्वाची च घृताची च षडेवाप्सरसां वराः
M. N. Dutt: Urvashi, Purvachitti, Sahajanya, Menaka, Vishvachi and Ghritachi, these are the six foremost Apsaras.
तासां मां मेनका नाम ब्रह्मयोनिर्वराप्सराः दिवः संप्राप्य जगतीं विश्वामित्रादजीजनत्
M. N. Dutt: Amongst them again, Menaka, born of a Brahmana, is the first. Descending from heaven on earth, she gave me birth from her association with Vishvamitra.
Supplementary Passages:
1.68.68 After 68, S ins.: *654 श्रीमानृषिर्धर्मपरो वैश्वानर इवापरः ब्रह्मयोनिः कुशो नाम विश्वामित्रपितामहः कुशस्य पुत्रो बलवान्कुशनाभश्च धार्मिकः गाधिस्तस्य सुतो राजा विश्वामित्रस्तु गाधिजः एवंविधः पिता राजन्माता मे मेनकाप्सराः
सा मां हिमवतः पृष्ठे सुषुवे मेनकाप्सराः अवकीर्य च मां याता परात्मजमिवासती
M. N. Dutt: The Apsara Menaka gave me birth in a valley of the Himalayas. Devoid of affections, she went away, leaving me there, as if I was a child of some others.
किं नु कर्माशुभं पूर्वं कृतवत्यस्मि जन्मनि यदहं बान्धवैस्त्यक्ता बाल्ये संप्रति च त्वया
M. N. Dutt: What great sin did I commit of old in some other life that I was cast away by my parents in my infancy and now I am cast away by you?
Supplementary Passages:
1.68.70 After 70, D2 ins.: *655 संगता राजशार्दूल पूर्वकर्मावसादिनी
कामं त्वया परित्यक्ता गमिष्याम्यहमाश्रमम् इमं तु बालं संत्यक्तुं नार्हस्यात्मजमात्मना
M. N. Dutt: Cast off from you, I am ready to go back to the hermitage. But you should not cast off this child who is your own son.
दुःषन्त उवाच न पुत्रमभिजानामि त्वयि जातं शकुन्तले असत्यवचना नार्यः कस्ते श्रद्धास्यते वचः
AI Translation: Duhshanta said: I do not recognize a son born to you, O Shakuntala. Women who speak untruth, who will believe your words?
मेनका निरनुक्रोशा बन्धकी जननी तव यया हिमवतः पृष्ठे निर्माल्येव प्रवेरिता
AI Translation: Menakā, without compassion, is your mother, a slave-girl, who was abandoned on the slope of the Himalayas like a discarded garland.
स चापि निरनुक्रोशः क्षत्रयोनिः पिता तव विश्वामित्रो ब्राह्मणत्वे लुब्धः कामपरायणः
M. N. Dutt: Your father also is lustful Vishvamitra of the Kshatriya race, destitute of all affection, the ! man who was tempted to become a Brahmana.
Supplementary Passages:
1.68.74 After 74, G2 ins.: *656 सुषाव सुरनारी मां विश्वामित्राद्यथेष्टतः अहो जानामि ते जन्म कुत्सितं कुलटे जनैः
मेनकाप्सरसां श्रेष्ठा महर्षीणां च ते पिता तयोरपत्यं कस्मात्त्वं पुंश्चलीवाभिधास्यसि
M. N. Dutt: But (if you say), Menaka is the foremost of Apsaras and Vishvamitra is the foremost of Rishis, why then do you, being their daughter, speak like a lewd woman?
Supplementary Passages:
1.68.75 After 75, S ins.: *657 जातिश्चापि निकृष्टा ते कुलीनेति विजल्पसे जनयित्वा त्वमुत्सृष्टा कोकिलेव परैर्भृता अरिष्टैरिव दुर्बुद्धिः कण्वो वर्धयिता पिता अश्रद्धेयमिदं वाक्यं यत्त्वं जल्पसि तापसि ब्रुवन्ती राजसांनिध्ये गम्यतां यत्र चेच्छसि सुवर्णमणिमुक्तानि वस्त्राण्याभरणानि च यदिहेच्छसि भोगार्थं तापसि प्रतिगृह्यताम्
अश्रद्धेयमिदं वाक्यं कथयन्ती न लज्जसे विशेषतो मत्सकाशे दुष्टतापसि गम्यताम्
M. N. Dutt: Your these words deserve no credence. Are you not ashamed to utter them, specially before me? Go away, O wicked ascetic woman.
क्व महर्षिः सदैवोग्रः साप्सरा क्व च मेनका क्व च त्वमेवं कृपणा तापसीवेषधारिणी
M. N. Dutt: Where is now that best of great Rishis (Vishvamitra) and that best of Apsaras Menaka? And where are you, (though) in the humble garb of ascetics.
अतिकायश्च पुत्रस्ते बालोऽपि बलवानयम् कथमल्पेन कालेन शालस्कन्ध इवोद्गतः
M. N. Dutt: Your this son is very big and appears to be very strong. How has he, within so short time, grown up like a Sala sprout?
सुनिकृष्टा च योनिस्ते पुंश्चली प्रतिभासि मे यदृच्छया कामरागाज्जाता मेनकया ह्यसि
M. N. Dutt: You are born very low, you speak also like a lewd woman. You were lustfully conceived by Menaka.
सर्वमेतत्परोक्षं मे यत्त्वं वदसि तापसि नाहं त्वामभिजानामि यथेष्टं गम्यतां त्वया
M. N. Dutt: O ascetic woman, all that you say is quite unknown to me. I do not know you. Go away wherever you please.
Supplementary Passages:
1.68.80 After 80ab, S ins.: *658 सर्वा वामाः स्त्रियो लोके सर्वाः कामपरायणाः सर्वाः स्त्रियः परवशाः सर्वाः क्रोधसमाकुलाः असत्योक्ताः स्त्रियः सर्वा न कण्वं वक्तुमर्हसि