Critical Edition
वैशंपायन उवाच ततः सत्यवती काले वधूं स्नातामृतौ तदा संवेशयन्ती शयने शनकैर्वाक्यमब्रवीत्
M. N. Dutt: Vaishampayana said : When her daughter-in-law performed her purifying bath after her season, Satyavati led her to a luxurious bed-room and spoke to her thus-
कौसल्ये देवरस्तेऽस्ति सोऽद्य त्वानुप्रवेक्ष्यति अप्रमत्ता प्रतीक्षैनं निशीथे आगमिष्यति
M. N. Dutt: "O princess of Kosalya, your husband has an elder brother who will today come to you. Wait for him without falling asleep."
श्वश्र्वास्तद्वचनं श्रुत्वा शयाना शयने शुभे साचिन्तयत्तदा भीष्ममन्यांश्च कुरुपुंगवान्
M. N. Dutt: Having heard these words of her motherin-law, the amiable lady, as she lay on her bed in her bed-room, began to think of Bhishma and other great Kuru chiefs.
ततोऽम्बिकायां प्रथमं नियुक्तः सत्यवागृषिः दीप्यमानेषु दीपेषु शयनं प्रविवेश ह
M. N. Dutt: Then the truthful Rishi, who had given his promise as regards Ambika first, came to her bed-room while the lamp was burning.
Supplementary Passages:
1.100.4 G1.2.4.5 M3 (inf. lin.) ins. before 4: G6 M5-8 subst. for 4ab: *1073 ततः सुप्तजनप्राये निशीथे भगवानृषिः After 4, D4 (marg.) S ins.: *1074 सत्यवत्या नियुक्तस्तु सत्यवागृषिसत्तमः जगाम तस्याः शयनं विपुले तपसि स्थितः D4 (marg.) G6 M3.5 cont.: T G1-5 M6-8 (om. lines 3-4) ins. after 5: *1075 तं समीक्ष्य तु कौसल्या दुष्प्रेक्ष्यमतथोचिता विरूपमिति वित्रस्ता संकुच्यासीन्निमीलिता विरूपो हि जटी चापि दुर्वर्णः पुरुषः कृशः सुगन्धेतरगन्धश्च सर्वथा दुष्प्रधर्षणः
तस्य कृष्णस्य कपिला जटा दीप्ते च लोचने बभ्रूणि चैव श्मश्रूणि दृष्ट्वा देवी न्यमीलयत्
M. N. Dutt: Seeing his dark visage, his matted locks of copper colour, his blazing eyes and his grim beard, the lady closed her eyes in fear.
संबभूव तया रात्रौ मातुः प्रियचिकीर्षया भयात्काशिसुता तं तु नाशक्नोदभिवीक्षितुम्
M. N. Dutt: But he (the Rishi), in order to accomplish his mother's desire, united with her. The daughter of the king of Kashi was not able to open her eyes from fear.
ततो निष्क्रान्तमासाद्य माता पुत्रमथाब्रवीत् अप्यस्यां गुणवान्पुत्र राजपुत्रो भविष्यति
M. N. Dutt: When he came out, the mother asked the son, “Will the princess have an accomplished son?"
Supplementary Passages:
1.100.7 After 7, G6 (which om. 8-10) ins.: *1076 इत्युक्तः सोऽब्रवीन्मातः कुमारो मातृदोषतः अन्धो नागायुतप्राणो भविष्यत्यम्बिकोदरात्
निशम्य तद्वचो मातुर्व्यासः परमबुद्धिमान् प्रोवाचातीन्द्रियज्ञानो विधिना संप्रचोदितः
AI Translation: Hearing those words of his mother, Vyasa, the supremely intelligent one, spoke, having supernormal knowledge, urged by destiny.
नागायुतसमप्राणो विद्वान्राजर्षिसत्तमः महाभागो महावीर्यो महाबुद्धिर्भविष्यति
AI Translation: He will have the life-force of ten thousand elephants, and will be learned, the best of royal sages. He will be greatly fortunate, of great vigor, and of great intellect.
तस्य चापि शतं पुत्रा भविष्यन्ति महाबलाः किं तु मातुः स वैगुण्यादन्ध एव भविष्यति
AI Translation: And he will have a hundred sons, mighty ones, but because of his mother's fault, he will be blind.
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा माता पुत्रमथाब्रवीत् नान्धः कुरूणां नृपतिरनुरूपस्तपोधन
AI Translation: Hearing his words, the mother then said to her son: "The king of the Kurus is not blind, O treasure of austerities,
Supplementary Passages:
1.100.11 S ins. after 11ab: D5 (om. lines 1-2), after 12ab: D4 (marg., om. lines 1-3), after 12: *1077 अलब्धलाभः पुत्रोऽयं यद्यन्धो वै भविष्यति अस्य वंशस्य गोप्तारं सतां शोकविनाशनम् तस्मादवरजं पुत्रं जनयान्यं नराधिपम् भ्रातुर्भार्यापरा चेयं रूपयौवनशालिनी अस्यामुत्पादयापत्यं मन्नियोगाद्गुणाधिकम्
ज्ञातिवंशस्य गोप्तारं पितॄणां वंशवर्धनम् द्वितीयं कुरुवंशस्य राजानं दातुमर्हसि
AI Translation: Protector of the family lineage, enhancer of the lineage of the ancestors, Please give me the second king of the Kuru lineage.
स तथेति प्रतिज्ञाय निश्चक्राम महातपाः सापि कालेन कौसल्या सुषुवेऽन्धं तमात्मजम्
AI Translation: The great ascetic agreed and went out. And in due course Kausalyā gave birth to a son who was blind.
Supplementary Passages:
1.100.13 G6 M3 ins. after 1077*: T2 G3-5, after 13ab: D4 (marg., om. lines 1-2) T1 G1.2 M5-8, after 14: *1078 अम्बालिकां समाधाय तस्यां सत्यवती सुतम् भूयो नियोजयामास संतानाय कुलस्य वै विषण्णाम्बालिका साध्वी निषण्णा शयनोत्तमे को न्वेष्यतीति ध्यायन्ती नियता संप्रतीक्षते After 13, D2 ins.: *1079 धृतराष्ट्र यतस्तेन धृतराष्ट्रस्ततोऽभवत्
पुनरेव तु सा देवी परिभाष्य स्नुषां ततः ऋषिमावाहयत्सत्या यथापूर्वमनिन्दिता
AI Translation: Then the goddess, having reproached her daughter-in-law, again invoked the sage, the unblamable Satya, as before.
ततस्तेनैव विधिना महर्षिस्तामपद्यत अम्बालिकामथाभ्यागादृषिं दृष्ट्वा च सापि तम् विषण्णा पाण्डुसंकाशा समपद्यत भारत
AI Translation: Then, by the same method, the great sage attained her. And Ambālikā approached him, and seeing the sage, she too became distressed and pale, O descendant of Bharata.
तां भीतां पाण्डुसंकाशां विषण्णां प्रेक्ष्य पार्थिव व्यासः सत्यवतीपुत्र इदं वचनमब्रवीत्
M. N. Dutt: O descendant of the Bharata race, seeing her pale and discoloured with fear and afflicted with grief.
यस्मात्पाण्डुत्वमापन्ना विरूपं प्रेक्ष्य मामपि तस्मादेष सुतस्तुभ्यं पाण्डुरेव भविष्यति
M. N. Dutt: The son of Satyavati, Vyasa, spoke to her thus, “As you have become pale by seeing me ugly, so your son will be also pale in complexion.
नाम चास्य तदेवेह भविष्यति शुभानने इत्युक्त्वा स निराक्रामद्भगवानृषिसत्तमः
AI Translation: And his name will be the same here, O you of a beautiful face. Having said this, the Blessed One, the best of sages, departed.
ततो निष्क्रान्तमालोक्य सत्या पुत्रमभाषत शशंस स पुनर्मात्रे तस्य बालस्य पाण्डुताम्
AI Translation: Then, seeing him come out, Satya said to her son: And he again reported to his mother the pallor of that child.
Supplementary Passages:
1.100.19 After 19ab, D2 ins.: *1080 अप्यस्य गुणवान्पुत्र राजपुत्रो भविष्यति while G1 ins.: *1081 कुमारो ब्रूहि मे पुत्र अस्त्यत्र भविता शुभः For 19, G6 M3.5 subst.: *1082 तमुवाच ततो माता अप्यत्र भविता शुभः कुमारो ब्रूहि मे तत्त्वमृषिस्तां प्रत्युवाच ह S ins. after 19 (G6 M3.5, after 1082*): *1083 भविष्यति सुविक्रान्तः कुमारो दिक्षु विश्रुतः पाण्डुत्वं वर्णतस्तस्य मातृदोषाद्भविष्यति
तं माता पुनरेवान्यमेकं पुत्रमयाचत तथेति च महर्षिस्तां मातरं प्रत्यभाषत
M. N. Dutt: His mother (Satyavati hearing this) begged again for another son. The Rishi replied to his mother by saying, “Be it so."
ततः कुमारं सा देवी प्राप्तकालमजीजनत् पाण्डुं लक्षणसंपन्नं दीप्यमानमिव श्रिया तस्य पुत्रा महेष्वासा जज्ञिरे पञ्च पाण्डवाः
M. N. Dutt: The lady (Ambalika) gave birth to a son in due time. He was of pale complexion, very effulgent and endued with all auspicious marks.
Supplementary Passages:
1.100.21 For 20-21, D4 (marg., om. lines 1-6) S subst.: *1084 (21ef) तस्य पुत्रा महेष्वासा जनिष्यन्तीह पञ्च वै इत्युक्त्वा मातरं तत्र सोऽभिवाद्य जगाम ह मुनौ यातेऽम्बिका पुत्रं महाभागमसूयत धृतराष्ट्रं महाप्राज्ञं प्रज्ञाचक्षुषमीश्वरम् (21ab) अनुजाम्बालिका तत्र पुत्रं काले व्यजायत (21cd) पाण्डुं लक्षणसंपन्नं दीप्यमानं श्रियावृतम् तयोर्जन्मक्रियाः सर्वा यथावदनुपूर्वशः कारयामास वै भीष्मो ब्राह्मणैर्वेदपारगैः अन्धं दृष्ट्वाम्बिकापुत्रं जातं सत्यवती सुतम् (20ab) कौसल्यार्थे समाहूय पुत्रमन्यमयाचत अन्धोऽयमन्यमिच्छामि कौसल्यातनयं शुभम् (20cd) एवमुक्तो महर्षिस्तां मातरं प्रत्यभाषत नियता यदि कौसल्या भविष्यति पुनः शुभा भविष्यति कुमारोऽस्यां धर्मशास्त्रार्थतत्त्ववित् तां समाधाय वै भूयः स्नुषां सत्यवती तदा
ऋतुकाले ततो ज्येष्ठां वधूं तस्मै न्ययोजयत् सा तु रूपं च गन्धं च महर्षेः प्रविचिन्त्य तम् नाकरोद्वचनं देव्या भयात्सुरसुतोपमा
M. N. Dutt: But she, endued with the beauty of a daughter of the celestials, remembering the grim visage and strong odour of the great Rishi, did not act according to the request of the lady (Satyavati) out of fear.
ततः स्वैर्भूषणैर्दासीं भूषयित्वाप्सरोपमाम् प्रेषयामास कृष्णाय ततः काशिपतेः सुता
M. N. Dutt: Having decked a maid-servant like an Apsara with her ornaments. The daughter of the king of Kashi sent her to Krishna (Vyasa).
दासी ऋषिमनुप्राप्तं प्रत्युद्गम्याभिवाद्य च संविवेशाभ्यनुज्ञाता सत्कृत्योपचचार ह
M. N. Dutt: She rose up and saluted him as the Rishi came. After having waited upon him respectfully, she took her seat near him when asked,
Supplementary Passages:
1.100.24 After 24, B5 ins.: *1085 उपचारेण शीलेन रूपयौवनसंपदा while S ins.: *1086 वाग्भावोपप्रदानेन गात्रसंस्पर्शनेन च
कामोपभोगेन तु स तस्यां तुष्टिमगादृषिः तया सहोषितो रात्रिं महर्षिः प्रीयमाणया
AI Translation: But the sage was satisfied by the enjoyment of love with her. The great sage, having spent the night with her, was pleased.
उत्तिष्ठन्नब्रवीदेनामभुजिष्या भविष्यसि अयं च ते शुभे गर्भः श्रीमानुदरमागतः धर्मात्मा भविता लोके सर्वबुद्धिमतां वरः
M. N. Dutt: O king, the Rishi of rigid vows was greatly pleased with her. When he rose (to go away) he said, “O amiable girl, you shall no longer remain a maid-servant. Your son will be greatly fortunate, virtuous and the foremost of all intelligent men on earth.”
स जज्ञे विदुरो नाम कृष्णद्वैपायनात्मजः धृतराष्ट्रस्य च भ्राता पाण्डोश्चामितबुद्धिमान्
M. N. Dutt: The son of Krishna Dvaipayana thus born was known by the name of Vidura. He was thus the brother of the illustrious Dhritarashtra and Pandu.
धर्मो विदुररूपेण शापात्तस्य महात्मनः माण्डव्यस्यार्थतत्त्वज्ञः कामक्रोधविवर्जितः
M. N. Dutt: The God of Justice was thus bom as Vidura in consequence of the curse of the Rishi Mandavya. He was free from desire and anger.
Supplementary Passages:
1.100.28 After 28, N ins.: *1087 कृष्णद्वैपायनोऽप्येतत्सत्यवत्यै न्यवेदयत् प्रलम्भमात्मनश्चैव शूद्रायाः पुत्रजन्म च
स धर्मस्यानृणो भूत्वा पुनर्मात्रा समेत्य च तस्यै गर्भं समावेद्य तत्रैवान्तरधीयत
AI Translation: Having become free from debt to Dharma, he again approached his mother and, having entrusted her with the embryo, disappeared right there.
एवं विचित्रवीर्यस्य क्षेत्रे द्वैपायनादपि जज्ञिरे देवगर्भाभाः कुरुवंशविवर्धनाः
M. N. Dutt: Thus were begotten on the field (wives) of Vichitravirya by Dvaipayana three sons, as effulgent as the celestial children, the expanders of the Kuru race.
Supplementary Passages:
1.100.30 S (which transp. 29 and 30) ins. after 30: D4 marg., after 1087*: *1088 तेषु त्रिषु कुमारेषु जातेषु कुरुजाङ्गलम् कुरवोऽथ कुरुक्षेत्रं सर्वं त्रयमवर्धत गन्धवत्या तथैवोक्तो धर्मरूपं सुतं प्रति नाहमस्मि पुनर्योक्तुं शक्तो मातः सुतं प्रति