Critical Edition
वैशंपायन उवाच तेषु त्रिषु कुमारेषु जातेषु कुरुजाङ्गलम् कुरवोऽथ कुरुक्षेत्रं त्रयमेतदवर्धत
M. N. Dutt: Vaishampayana said : On the birth of these three sons (Dhritarashtra, Pandu and Vidura), Kurujangala, Kurukshetra and the Kurus grew in prosperity.
Supplementary Passages:
1.102.1 After vaiśaṃ., Dn3 ins. 1102*; while S ins.: *1103 धृतराष्ट्रे च पाण्डौ च विदुरे च महात्मनि
ऊर्ध्वसस्याभवद्भूमिः सस्यानि फलवन्ति च यथर्तुवर्षी पर्जन्यो बहुपुष्पफला द्रुमाः
M. N. Dutt: The land gave abundant harvests and the crops were juicy. The clouds showered rains at proper time and the trees became full of fruits and flowers.
वाहनानि प्रहृष्टानि मुदिता मृगपक्षिणः गन्धवन्ति च माल्यानि रसवन्ति फलानि च
M. N. Dutt: The beasts of burdens were happy and the deer and the birds were exceedingly glad. The flowers became fragrant and the fruits became sweet.
वणिग्भिश्चावकीर्यन्त नगराण्यथ शिल्पिभिः शूराश्च कृतविद्याश्च सन्तश्च सुखिनोऽभवन्
M. N. Dutt: The cities were filled with merchants and artisans; the people became brave, learned, honest and happy.
नाभवन्दस्यवः केचिन्नाधर्मरुचयो जनाः प्रदेशेष्वपि राष्ट्राणां कृतं युगमवर्तत
M. N. Dutt: There were no thieves, there was none who was sinful. It seemed that Satyayuga had come over all parts of the kingdom.
दानक्रियाधर्मशीला यज्ञव्रतपरायणाः अन्योन्यप्रीतिसंयुक्ता व्यवर्धन्त प्रजास्तदा
M. N. Dutt: The people were devoted to virtuous acts, sacrifices and the vow of the truth. Bearing love and affection for one another, they grew in prosperity.
मानक्रोधविहीनाश्च जना लोभविवर्जिताः अन्योन्यमभ्यवर्धन्त धर्मोत्तरमवर्तत
M. N. Dutt: They were free from pride, anger and covetousness; they took delight in sports which were perfectly innocent.
तन्महोदधिवत्पूर्णं नगरं वै व्यरोचत द्वारतोरणनिर्यूहैर्युक्तमभ्रचयोपमैः प्रासादशतसंबाधं महेन्द्रपुरसंनिभम्
M. N. Dutt: The holy city (Hastinapur) like the wide ocean, full of hundreds of palaces and mansions, possessing gates and arches and looking like dark clouds, appeared like the celestial capital of Indra. The people sported in great delight in the rivers, lakes, tanks, beautiful groves and woods.
नदीषु वनखण्डेषु वापीपल्वलसानुषु काननेषु च रम्येषु विजह्रुर्मुदिता जनाः
AI Translation: In rivers, groves, lakes, ponds, and marshes, In delightful forests, the people rejoiced.
उत्तरैः कुरुभिः सार्धं दक्षिणाः कुरवस्तदा विस्पर्धमाना व्यचरंस्तथा सिद्धर्षिचारणैः नाभवत्कृपणः कश्चिन्नाभवन्विधवाः स्त्रियः
M. N. Dutt: The Southern Kurus, in virtuous rivalry with the Northern Kurus, walked with the Devarshis and Charanas.
तस्मिञ्जनपदे रम्ये बहवः कुरुभिः कृताः कूपारामसभावाप्यो ब्राह्मणावसथास्तथा भीष्मेण शास्त्रतो राजन्सर्वतः परिरक्षिते
AI Translation: In that delightful country, many were made by the Kurus wells, gardens, assemblies, lakes, and abodes for Brahmins. O king, it was protected everywhere by Bhishma
Supplementary Passages:
1.102.11 After 11cd, N ins.: *1104 बभूवुः सर्वर्द्धियुतास्तस्मिन्राष्ट्रे सदोत्सवाः S (which om. 11ef) ins. after 11cd: *1105 स्वाहाकारैः स्वधाभिश्च संनिवासः कुरूषितः
बभूव रमणीयश्च चैत्ययूपशताङ्कितः स देशः परराष्ट्राणि प्रतिगृह्याभिवर्धितः भीष्मेण विहितं राष्ट्रे धर्मचक्रमवर्तत
M. N. Dutt: The wheel of virtue being thus set in motion by Bhishma, the country was full of increased population, people coming from other countries.
क्रियमाणेषु कृत्येषु कुमाराणां महात्मनाम् पौरजानपदाः सर्वे बभूवुः सततोत्सवाः
M. N. Dutt: The citizens and the people were all filled with hope on seeing the achievements and behaviour of the youthful princes.
गृहेषु कुरुमुख्यानां पौराणां च नराधिप दीयतां भुज्यतां चेति वाचोऽश्रूयन्त सर्वशः
M. N. Dutt: O king, in the house of the chief Kurus and in those of the people, "Give” “Eat” were the words that were constantly heard.
धृतराष्ट्रश्च पाण्डुश्च विदुरश्च महामतिः जन्मप्रभृति भीष्मेण पुत्रवत्परिपालिताः
M. N. Dutt: Dhritarashtra, Pandu and Vidura were brought up from their birth by Bhishma, as if they were his own sons.
Supplementary Passages:
1.102.15 S ins. after 15: D4 (marg. sec. m.; om. line 1-5, 7, 8, 12-18), after 20: *1106 वैदिकाध्ययने युक्तो नीतिशास्त्रेषु पारगः भीष्मेण राजा कौरव्यो धृतराष्ट्रोऽभिषेचितः (cf. 17) धनुर्वेदेऽश्वपृष्ठे च गदायुद्धेऽसिचर्मणि (cf. 17) तथैव गजशिक्षायामस्त्रेषु विविधेषु च अर्थधर्मप्रधानासु विद्यासु विविधासु च गतः पारं यदा पाण्डुस्तदा सेनापतिः कृतः (23) धृतराष्ट्रस्त्वचक्षुष्ट्वाद्राज्यं न प्रत्यपद्यत (23) अवरत्वाच्च विदुरः पाण्डुश्चासीन्महीपतिः अमात्यो मनुजेन्द्रस्य बाल एव यशस्विनः प्रणेता सर्वधर्माणां भीष्मेण विदुरः कृतः सर्वशास्त्रार्थतत्त्वज्ञो बुद्धिमेधापटुर्युवा भावेनागमयुक्तेन सर्वं वेदयते जगत् (21) प्रनष्टः शंतनोर्वंशः भीष्मेण पुनरुद्धृतः (21) ततो निर्वचनं सत्सु तदिदं परिपठ्यते (22) कौसल्या वीरसूः स्त्रीणां देशानां कुरुजाङ्गलम् (22) भीष्मो धर्मभृतां श्रेष्ठः पुराणां गजसाह्वयम् ते त्रयः कालयोगेन कुमारा जनमेजय अवर्धन्त महात्मानो नन्दयन्तः सुहृज्जनम्
संस्कारैः संस्कृतास्ते तु व्रताध्ययनसंयुताः श्रमव्यायामकुशलाः समपद्यन्त यौवनम्
M. N. Dutt: They passed through the usual rites of their order; they engaged themselves in study and vows; they grew up into youths, expert in athletic sports and labour.
धनुर्वेदेऽश्वपृष्ठे च गदायुद्धेऽसिचर्मणि तथैव गजशिक्षायां नीतिशास्त्रे च पारगाः
M. N. Dutt: They became expert in archery, learned in the Veda, skillful in club-fight and in using sword and shield. They were experts in horsemanship and in the management of elephants; they were learned in the science off morality.
इतिहासपुराणेषु नानाशिक्षासु चाभिभो वेदवेदाङ्गतत्त्वज्ञाः सर्वत्र कृतनिश्रमाः
M. N. Dutt: They were acquainted with history, Puranas and with many other branches of learning. They were well-acquainted with the mystery of the Vedas and the Vedangas. The knowledge they acquired was versatile and deep.
पाण्डुर्धनुषि विक्रान्तो नरेभ्योऽभ्यधिकोऽभवत् अत्यन्यान्बलवानासीद्धृतराष्ट्रो महीपतिः
M. N. Dutt: The greatly powerful Pandu excelled all men in the science of archery. The king Dhritarashtra excelled all men in personal strength.
त्रिषु लोकेषु न त्वासीत्कश्चिद्विदुरसंमितः धर्मनित्यस्ततो राजन्धर्मे च परमं गतः
M. N. Dutt: O king, there was none in the three worlds, who excelled Vidura in his devotion towards religion and virtue and in his knowledge of the science of morality.
Supplementary Passages:
1.102.20 S ins. after 20: D4 (marg. sec. m.), after 23: *1107 अथ शुश्राव विप्रेभ्यो यादवस्य महीपतेः रूपयौवनसंपन्नां सुतां सागरगासुतः सुबलस्य च कल्याणीं गान्धाराधिपतेः सुताम् सुतां च मद्रराजस्य रूपेणाप्रतिमां भुवि
प्रनष्टं शंतनोर्वंशं समीक्ष्य पुनरुद्धृतम् ततो निर्वचनं लोके सर्वराष्ट्रेष्ववर्तत
M. N. Dutt: On seeing the restoration of the extinct dynasty of Shantanu, the following saying became current over all countries.
वीरसूनां काशिसुते देशानां कुरुजाङ्गलम् सर्वधर्मविदां भीष्मः पुराणां गजसाह्वयम्
AI Translation: The land of Kāśi is the birthplace of the mothers of heroes. Among the lands, Kuru and Jaṅgala. Bhīṣma, the knower of all dharmas, is the ancient elephant-named.
धृतराष्ट्रस्त्वचक्षुष्ट्वाद्राज्यं न प्रत्यपद्यत करणत्वाच्च विदुरः पाण्डुरासीन्महीपतिः
AI Translation: Dhritarashtra, though blind, did not obtain the kingdom, and Vidura, though an instrument, was the king of the Pandus.
Supplementary Passages:
1.102.23 K4 Dn D1 ins. after 23: Da, before the first st. of the foll. adhy.: D4, after 1107*: *1108 कदाचिदथ गाङ्गेयः सर्वनीतिविशारदः विदुरं धर्मतत्त्वज्ञं वाक्यमाह यथोचितम् D2 ins. after 23: *1109 ततः काले बहुतिथे भीष्मो विदुरमब्रवीत्