Critical Edition
वैशंपायन उवाच ततः क्षत्ता च राजा च भीष्मश्च सह बन्धुभिः ददुः श्राद्धं तदा पाण्डोः स्वधामृतमयं तदा
M. N. Dutt: Vaishampayana said : Then Bhishma, the king (Dhritarashtra) and Kunti with their friends, celebrated the Shraddha of Pandu and offered the ambrosial Pinda.
Supplementary Passages:
1.119.1 After 1, S ins.: *1303 पुरोहितसहायास्ते यथान्यायमकुर्वत G1 cont.: *1304 एकपाके पृथक्चैव स्वशाखोक्तविधानतः
कुरूंश्च विप्रमुख्यांश्च भोजयित्वा सहस्रशः रत्नौघान्द्विजमुख्येभ्यो दत्त्वा ग्रामवरानपि
M. N. Dutt: They feasted the Kurus and also many thousands of Brahmanas, whom they gave many gems and much wealth with many villages.
कृतशौचांस्ततस्तांस्तु पाण्डवान्भरतर्षभान् आदाय विविशुः पौराः पुरं वारणसाह्वयम्
M. N. Dutt: Thus being cleansed to Hastinapur with those best of the Bharata race, the sons of Pandu.
सततं स्मान्वतप्यन्त तमेव भरतर्षभम् पौरजानपदाः सर्वे मृतं स्वमिव बान्धवम्
M. N. Dutt: All the citizens and the people bewailed for that best of the Bharata race (Pandu), as if they had lost their own relative.
श्राद्धावसाने तु तदा दृष्ट्वा तं दुःखितं जनम् संमूढां दुःखशोकार्तां व्यासो मातरमब्रवीत्
M. N. Dutt: After the completion of the Shraddha Vyasa, seeing all the people plunged in grief, spoke to his bereaved and greatly afflicted mother (Satyavati) thus,
अतिक्रान्तसुखाः कालाः प्रत्युपस्थितदारुणाः श्वः श्वः पापीयदिवसाः पृथिवी गतयौवना
M. N. Dutt: “The days of happiness are gone; the days of misery have come. Sin begins to increase day by day; the world has lost its youth.
बहुमायासमाकीर्णो नानादोषसमाकुलः लुप्तधर्मक्रियाचारो घोरः कालो भविष्यति
M. N. Dutt: The fearful Time, endued with many Mayas, full of various faults and loss of all virtuous acts, will now come.
Supplementary Passages:
1.119.7 After 7, N ins.: *1305 कुरूणामनयाच्चापि पृथिवी न भविष्यति
गच्छ त्वं त्यागमास्थाय युक्ता वस तपोवने मा द्रक्ष्यसि कुलस्यास्य घोरं संक्षयमात्मनः
AI Translation: Go, taking to renunciation, and live in a forest of ascetics. Do not see the terrible destruction of this family and of yourself.
तथेति समनुज्ञाय सा प्रविश्याब्रवीत्स्नुषाम् अम्बिके तव पुत्रस्य दुर्नयात्किल भारताः सानुबन्धा विनङ्क्ष्यन्ति पौत्राश्चैवेति नः श्रुतम्
M. N. Dutt: "O Ambika, have heard that inconsequence of the evil deeds of your grandsons, this Bharata dynasty with its subjects will perish.
तत्कौसल्यामिमामार्तां पुत्रशोकाभिपीडिताम् वनमादाय भद्रं ते गच्छावो यदि मन्यसे
M. N. Dutt: If you give me permission, I shall go to the forest with Kausalya, so grieved at the loss of her son."
तथेत्युक्ते अम्बिकया भीष्ममामन्त्र्य सुव्रता वनं ययौ सत्यवती स्नुषाभ्यां सह भारत
M. N. Dutt: O descendant of the Bharata race, having said this to Ambika and taking the permission of Bhishma, Satyavati of excellent vows went to the forest with her daughter-in-law.
ताः सुघोरं तपः कृत्वा देव्यो भरतसत्तम देहं त्यक्त्वा महाराज गतिमिष्टां ययुस्तदा
M. N. Dutt: O best of the Bharata race, she perforined severe asceticism. O great king, she then gave up her body and obtained heaven.
अवाप्नुवन्त वेदोक्तान्संस्कारान्पाण्डवास्तदा अवर्धन्त च भोगांस्ते भुञ्जानाः पितृवेश्मनि
M. N. Dutt: Then the sons of king Pandu, after performing all the purifying rites mentioned in the Vedas, began to grow up in a royal style in the house of their father.
धार्तराष्ट्रैश्च सहिताः क्रीडन्तः पितृवेश्मनि बालक्रीडासु सर्वासु विशिष्टाः पाण्डवाभवन्
M. N. Dutt: They played in great joy with the sons of Dhritarashtra; and they excelled them all in the boyish sports with their superior strength.
जवे लक्ष्याभिहरणे भोज्ये पांसुविकर्षणे धार्तराष्ट्रान्भीमसेनः सर्वान्स परिमर्दति
M. N. Dutt: In speed, in striking the object aimed at, in eating, in scattering dust, Bhimasena beat all the sons of Dhritarashtra.
हर्षादेतान्क्रीडमानान्गृह्य काकनिलीयने शिरःसु च निगृह्यैनान्योधयामास पाण्डवः
AI Translation: Out of joy, he caught them playing and put them in a crow's nest. And he bound them by their heads and fought with them.
शतमेकोत्तरं तेषां कुमाराणां महौजसाम् एक एव विमृद्नाति नातिकृच्छ्राद्वृकोदरः
AI Translation: There were one hundred and one of those princes of great power, But Vrikódara alone could easily crush them all.
पादेषु च निगृह्यैनान्विनिहत्य बलाद्बली चकर्ष क्रोशतो भूमौ घृष्टजानुशिरोक्षिकान्
AI Translation: Having seized them by the feet, the strong one violently killed them, and dragged them, crying out, with their knees, heads, and eyes rubbed on the ground.
दश बालाञ्जले क्रीडन्भुजाभ्यां परिगृह्य सः आस्ते स्म सलिले मग्नः प्रमृतांश्च विमुञ्चति
M. N. Dutt: When playing in the water, he sometimes seized ten of them by his arms and drowned them in the water. He left them off only when they were almost dead.
फलानि वृक्षमारुह्य प्रचिन्वन्ति च ते यदा तदा पादप्रहारेण भीमः कम्पयते द्रुमम्
M. N. Dutt: When they got upon a tree together fruits, Bhima shook the tree by striking it with his feet.
Supplementary Passages:
1.119.20 After 20, G1 ins.: *1306 प्रगृह्य वृक्षमूलं च पाणिभ्यां कम्पयन्द्रुमम् अग्रशाखाग्रसंलीनान्पातयामास भूतले भग्नपादोरुपृष्ठाश्च भिन्नमस्तकपार्श्वकाः
प्रहारवेगाभिहताद्द्रुमाद्व्याघूर्णितास्ततः सफलाः प्रपतन्ति स्म द्रुतं स्रस्ताः कुमारकाः
M. N. Dutt: Being shaken and whirled by that shock, down came with all speed the princes with the fruits.
Supplementary Passages:
1.119.21 After 21, D4 ins.: *1307 केचिद्भग्नशिरोरस्काः केचिद्भग्नकटीतटाः निपेतुर्भ्रातरः सर्वे भीमसेनभुजार्दिताः
न ते नियुद्धे न जवे न योग्यासु कदाचन कुमारा उत्तरं चक्रुः स्पर्धमाना वृकोदरम्
M. N. Dutt: In speed, in pugilistic encounters, or in speed, the princes could not excel Bhima in any way.
एवं स धार्तराष्ट्राणां स्पर्धमानो वृकोदरः अप्रियेऽतिष्ठदत्यन्तं बाल्यान्न द्रोहचेतसा
M. N. Dutt: Bhima thus prided himself by tormenting the sons of Dhritarashtra out of boyish pranks. In fact he had no ill will towards them.
ततो बलमतिख्यातं धार्तराष्ट्रः प्रतापवान् भीमसेनस्य तज्ज्ञात्वा दुष्टभावमदर्शयत्
M. N. Dutt: Seeing these extraordinary exhibitions of strength by Bhima, the mighty armed eldest of Dhritarashtra (Duryodhana), the conceived hostility towards him.
तस्य धर्मादपेतस्य पापानि परिपश्यतः मोहादैश्वर्यलोभाच्च पापा मतिरजायत
M. N. Dutt: The wicked and unrighteous (Duryodhana), through ignorance and ambition (of possessing wealth), inclined to commit acts of sin. son
अयं बलवतां श्रेष्ठः कुन्तीपुत्रो वृकोदरः मध्यमः पाण्डुपुत्राणां निकृत्या संनिहन्यताम्
M. N. Dutt: (He thought), the son of Kunti, this Vrikodara (Bhima, this second Pandava, is the foremost in strength, I must destroy him by artifice.
Supplementary Passages:
1.119.26 After 26, K4 Ñ B D ins.: *1308 प्राणवान्विक्रमी चैव शौर्येण महतान्वितः स्पर्धते चापि सहितानस्मानेको वृकोदरः तं तु सुप्तं पुरोद्याने गङ्गायां प्रक्षिपामहे
अथ तस्मादवरजं ज्येष्ठं चैव युधिष्ठिरम् प्रसह्य बन्धने बद्ध्वा प्रशासिष्ये वसुंधराम्
AI Translation: Then I will forcibly bind the younger and the elder Yudhiṣṭhira and rule the earth.
एवं स निश्चयं पापः कृत्वा दुर्योधनस्तदा नित्यमेवान्तरप्रेक्षी भीमस्यासीन्महात्मनः
AI Translation: Thus, the sinful Duryodhana made that decision. He was always looking for an opportunity to harm the great-souled Bhima.
ततो जलविहारार्थं कारयामास भारत चेलकम्बलवेश्मानि विचित्राणि महान्ति च
M. N. Dutt: O descendant of Bharata, he built for the purpose of water sport an extraordinary and beautiful palace.
Supplementary Passages:
1.119.29 After 29, N ins.: *1309 सर्वकामैः सुपूर्णानि पताकोच्छ्रयवन्ति च K4 B D cont.: T G (with v.l.) ins. in the course of an additional adhy. given in App. I (No. 73): *1310 तत्र संजनयामास नानागाराण्यनेकशः उदकक्रीडनं नाम कारयामास भारत
प्रमाणकोट्यामुद्देशं स्थलं किंचिदुपेत्य च क्रीडावसाने सर्वे ते शुचिवस्त्राः स्वलंकृताः सर्वकामसमृद्धं तदन्नं बुभुजिरे शनैः
AI Translation: Having approached a certain place in the range of the measure of the topic, At the end of the play, all of them, wearing clean clothes and adorned, Having enjoyed the food, which
दिवसान्ते परिश्रान्ता विहृत्य च कुरूद्वहाः विहारावसथेष्वेव वीरा वासमरोचयन्
AI Translation: At the end of the day, the leaders of the Kurus, exhausted from their play, preferred to stay in their resting places.
खिन्नस्तु बलवान्भीमो व्यायामाभ्यधिकस्तदा वाहयित्वा कुमारांस्ताञ्जलक्रीडागतान्विभुः प्रमाणकोट्यां वासार्थी सुष्वापारुह्य तत्स्थलम्
AI Translation: Then, the powerful Bhima, who was tired, went beyond the exercise. Having made the boys play with the water, the Lord, who had come to play, went to sleep, having climbed onto that ground, in order to stay for a while.
शीतं वासं समासाद्य श्रान्तो मदविमोहितः निश्चेष्टः पाण्डवो राजन्सुष्वाप मृतकल्पवत्
AI Translation: Having reached a cold place, the tired and intoxicated Pandava, like a dead man, slept motionless, O king.
ततो बद्ध्वा लतापाशैर्भीमं दुर्योधनः शनैः गम्भीरं भीमवेगं च स्थलाज्जलमपातयत्
M. N. Dutt: Duryodhana then himself bound Bhima with the cords of creepers and he then pushed from the land that dead like hero into the water.
Supplementary Passages:
1.119.34 After 34ab, S ins.: *1311 प्रमाणकोट्यां संसुप्तं गङ्गायां बलिनां वरम् K4 Ñ B D (Da om. line 6; D5 om. line 1) ins. after 34: T G, with v.l., in the course of an additional adhy. (App. I No. 73): *1312 स निःसंज्ञो जलस्यान्तमथ वै पाण्डवोऽविशत् आक्रामन्नागभवने तदा नागकुमारकान् ततः समेत्य बहुभिस्तदा नागैर्महाविषैः अदृश्यत भृशं भीमो महादंष्ट्रैर्विषोल्बणैः ततोऽस्य दश्यमानस्य तद्विषं कालकूटकम् हतं सर्पविषेणैव स्थावरं जङ्गमेन तु
ततः प्रबुद्धः कौन्तेयः सर्वं संछिद्य बन्धनम् उदतिष्ठज्जलाद्भूयो भीमः प्रहरतां वरः
AI Translation: Then, awakened, Kounteya, having broken all the bonds, rose up again from the water, the mighty one, the best of strikers.
Supplementary Passages:
1.119.35 After 35, D5 T G ins.: *1313 स विमुक्तो महातेजा नाज्ञासीत्तेन तत्कृतम् पुनर्निद्रावशं प्राप्तस्तत्रैव प्रास्वपद्बली अथ रात्र्यां व्यतीतायामुत्तस्थुः कुरुपाण्डवाः दुर्योधनस्तु कौन्तेयं दृष्ट्वा निर्वेदमभ्यगात् T1 G1-3.6 cont.: M ins. after 35: *1314 समासाद्य ततः कांश्चिन्ममर्द च शिरांसि च शिरोभिः शिरसा वीरः कृतवान्युद्धमद्भुतम् G1 cont.: *1315 तथान्यदिवसे सुप्तं सर्पैर्घोराननैः पुनः कुपितैश्च महाकायैस्तीक्ष्णदंष्ट्रैर्महाविषैः
सुप्तं चापि पुनः सर्पैस्तीक्ष्णदंष्ट्रैर्महाविषैः कुपितैर्दंशयामास सर्वेष्वेवाङ्गमर्मसु
AI Translation: And again, while asleep, he was bitten by serpents with sharp fangs and great poison, and bitten in all the vital points of the body by angry serpents.
दंष्ट्राश्च दंष्ट्रिणां तेषां मर्मस्वपि निपातिताः त्वचं नैवास्य बिभिदुः सारत्वात्पृथुवक्षसः
M. N. Dutt: The serpents had bitten all over his body except his chest, the skin of which was so tough that their fangs could not penetrate it.
प्रतिबुद्धस्तु भीमस्तान्सर्वान्सर्पानपोथयत् सारथिं चास्य दयितमपहस्तेन जघ्निवान्
AI Translation: When he awoke, Bhima crushed all the snakes. And he struck his charioteer, his beloved, with his fist.
Supplementary Passages:
1.119.38 B1.3-5 ins. after passage No. 72 of App. I: B6 D5 ins. after 38: T G (with v.l.) in the course of the additional adhy. (App. I, No. 73): *1316 धर्मात्मा विदुरस्तेषां पार्थानां प्रददौ मतिम् G1 ins. after 38: *1317 ताडितस्तेन सूतोऽपि ययौ स यमसादनम् S ins. after 38 (G1, after 1317*): *1318 तथान्यदिवसे राजन्हन्तुकामोऽत्यमर्षणः वललेन सहामन्त्र्य सौबलस्य मते स्थितः
भोजने भीमसेनस्य पुनः प्राक्षेपयद्विषम् कालकूटं नवं तीक्ष्णं संभृतं लोमहर्षणम्
M. N. Dutt: Some time after, Duryodhana again mixed (with Bhima's food) poison which was fresh, virulent, fearful, hair stirring and deadly.
वैश्यापुत्रस्तदाचष्ट पार्थानां हितकाम्यया तच्चापि भुक्त्वाजरयदविकारो वृकोदरः
M. N. Dutt: The son of the Vaishya women (their cousin Yuyutsu), being desirous of doing good to the sons of Pritha, informed them of it; but Vrikodara (Bhima) ate it and digested it.
विकारं न ह्यजनयत्सुतीक्ष्णमपि तद्विषम् भीमसंहननो भीमस्तदप्यजरयत्ततः
M. N. Dutt: Through that poison was greatly virulent, though it was intended for killing Bhima, it produced no effects on Bhima; he digested it.
Supplementary Passages:
1.119.41 After 41, T G ins.: *1319 ततोऽन्यदिवसे राजन्हन्तुकामो वृकोदरम् सौबलेन सहायेन धार्तराष्ट्रोऽभ्यचिन्तयत् चिन्तयन्नालभन्निद्रां दिवारात्रिमतन्द्रितः
एवं दुर्योधनः कर्णः शकुनिश्चापि सौबलः अनेकैरभ्युपायैस्ताञ्जिघांसन्ति स्म पाण्डवान्
M. N. Dutt: Thereupon, Duryodhana, Karna and the son of Subala (Shakuni) adopted numerous other means to kill that Pandava (Bhima).
Supplementary Passages:
1.119.42 After 42, T G ins.: *1320 न जज्ञिरे तु तद्वृत्तं पाण्डवा मन्दचेतसः
पाण्डवाश्चापि तत्सर्वं प्रत्यजानन्नरिंदमाः उद्भावनमकुर्वन्तो विदुरस्य मते स्थिताः
M. N. Dutt: The Pandavas, though they were aware of all this, did express no indignation as advised by Vidura.
Supplementary Passages:
1.119.43 K4 Dn D2.4 ins. after 43: D1, after passage No. 72 of App. I: *1321 कुमारान्क्रीडमानांस्तान्दृष्ट्वा राजातिदुर्मदान् गुरुशिक्षार्थमन्विच्छन्गौतमं तान्न्यवेदयत् शरस्तम्बसमुद्भूतं वेदशास्त्रार्थपारगम् K4 Dn3 D2.4 cont.: *1322 राज्ञा निवेदितास्तस्मै ते च सर्वे ह्यधिष्ठिताः Dn3 cont.: Dn1.n2 D1 ins. after 1321: *1323 अधिजग्मुश्च कुरवो धनुर्वेदं कृपात्तु ते