Critical Edition
वैशंपायन उवाच विशेषार्थी ततो भीष्मः पौत्राणां विनयेप्सया इष्वस्त्रज्ञान्पर्यपृच्छदाचार्यान्वीर्यसंमतान्
AI Translation: Vaishmapayana said: Then, Bhishma, desiring a special purpose and wishing to instruct his grandsons, asked the teachers who were renowned for their prowess about the knowledge of archery.
नाल्पधीर्नामहाभागस्तथानानास्त्रकोविदः नादेवसत्त्वो विनयेत्कुरूनस्त्रे महाबलान्
AI Translation: One who is not learned, not noble, not skilled in various weapons, and not a god-like being cannot subdue the Kurus, who are very powerful.
Supplementary Passages:
1.121.2 After 2, K4 Ñ B D ins.: *1330 इति संचिन्त्य गाङ्गेयस्तदा भरतसत्तमः द्रोणाय वेदविदुषे भारद्वाजाय धीमते पाण्डवान्कौरवांश्चैव ददौ शिष्यान्नरर्षभ शास्त्रतः पूजितश्चैव सम्यक्तेन महात्मना स भीष्मेण महाभागस्तुष्टोऽस्त्रविदुषां वरः प्रतिजग्राह तान्सर्वाञ्शिष्यत्वेन महायशाः शिक्षयामास च द्रोणो धनुर्वेदमशेषतः तेऽचिरेणैव कालेन सर्वशस्त्रविशारदाः बभूवुः कौरवा राजन्पाण्डवाश्चामितौजसः K4 Ñ B D cont.: S (except T2 G5; all om. lines 2-3) ins. after 1338* (G2, after 6ab): *1331 जनमेजय उवाच कथं समभवद्द्रोणः कथं चास्त्राण्यवाप्तवान् कथं चागात्कुरून्ब्रह्मन्कस्य पुत्रः स वीर्यवान् कथं चास्य सुतो जातः सोऽश्वत्थामास्त्रवित्तमः एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं विस्तरेण प्रकीर्तय वैशंपायन उवाच गङ्गाद्वारं प्रति महान्बभूव भगवानृषिः भरद्वाज इति ख्यातः सततं संशितव्रतः सोऽभिषेक्तुं ततो गङ्गां पूर्वमेवागमन्नदीम्
महर्षिस्तु भरद्वाजो हविर्धाने चरन्पुरा ददर्शाप्सरसं साक्षाद्घृताचीमाप्लुतामृषिः
AI Translation: In the past, the great sage Bharadvaja, while wandering in the sacrificial fire, saw the Apsara Ghritachi, who was immersed in the water.
Supplementary Passages:
1.121.3 After 3, N (except Ñ B1 Da D1.2) ins.: *1332 रूपयौवनसंपन्नां मददृप्तां मदालसाम्
तस्या वायुः समुद्धूतो वसनं व्यपकर्षत ततोऽस्य रेतश्चस्कन्द तदृषिर्द्रोण आदधे
AI Translation: The wind blew her garment away. Then the semen of the sage Drona fell.
Supplementary Passages:
1.121.4 G1 ins. after (the first occurrence of) 4ab: *1333 तद्गुह्यदर्शनादस्या रागोऽजायत चेतसि K4 Ñ B D ins. after 4ab: S (except T2 G5), after the repetition of 4ab (cf. v.l. 7): *1334 व्यपकृष्टाम्बरां दृष्ट्वा तामृषिश्चकमे ततः तत्र संसक्तमनसो भरद्वाजस्य धीमतः After the prior half, G1 ins.: *1335 रम्यगुह्यस्थलां नृप पीनोत्तुङ्गकुचां दृष्ट्वा
तस्मिन्समभवद्द्रोणः कलशे तस्य धीमतः अध्यगीष्ट स वेदांश्च वेदाङ्गानि च सर्वशः
M. N. Dutt: Thereupon, the wise Drona was born in that vessel. He studied all the Vedas and Vedangas.
Supplementary Passages:
1.121.5 After 5, T1 G1-4 ins.: *1336 अग्नेरस्त्रमुपादाय यदृषिर्वेद काश्यपः अध्यगच्छद्भरद्वाजस्तदस्त्रं देवकारितम्
अग्निवेश्यं महाभागं भरद्वाजः प्रतापवान् प्रत्यपादयदाग्नेयमस्त्रं धर्मभृतां वरः
M. N. Dutt: The foremost of all wielders of arms, the greatly powerful Bharadvaja bestowed on the illustrious Agnivisha the weapon, called Agneya.
अग्निष्टुज्जातः स मुनिस्ततो भरतसत्तम भारद्वाजं तदाग्नेयं महास्त्रं प्रत्यपादयत्
M. N. Dutt: O best of the Bharata race, the Rishi, born of fire, gave that great fire, weapon to the son of Bharadvaja (Drona).
Supplementary Passages:
1.121.7 After 7a, T1 G1.3.4.6 ins.: *1337 भ्राता भ्रातरमन्तिके अग्निवेश्यस्तदा द्रोणं After 7, S (except T2 G2.5) ins.: *1338 स वै युक्तो गुरुरिह यदीच्छेत्कृपणः सुखम् भीष्मोऽप्यलपदेवं स भारद्वाजपरीप्सया
भरद्वाजसखा चासीत्पृषतो नाम पार्थिवः तस्यापि द्रुपदो नाम तदा समभवत्सुतः
M. N. Dutt: Bharadvaja had a friend, named Prishata who was a king. He had a son, born to him, named Drupada.
स नित्यमाश्रमं गत्वा द्रोणेन सह पार्षतः चिक्रीडाध्ययनं चैव चकार क्षत्रियर्षभः
M. N. Dutt: That best of Kshatriyas, that prince (Drupada) went very day to his (Bharadvaja's) hermitage and played and studied with Drona.
ततो व्यतीते पृषते स राजा द्रुपदोऽभवत् पाञ्चालेषु महाबाहुरुत्तरेषु नरेश्वरः
M. N. Dutt: O king, when Prishata died, this mightyarmed Drupada became the king of the Northern Panchalas.
भरद्वाजोऽपि भगवानारुरोह दिवं तदा ततः पितृनियुक्तात्मा पुत्रलोभान्महायशाः शारद्वतीं ततो द्रोणः कृपीं भार्यामविन्दत
AI Translation: Then the revered Bharadvaja also ascended to heaven. Then, impelled by his father, the greatly renowned Drona, out of love for a son, Drona then found Sharad
Supplementary Passages:
1.121.11 After 11ab, Ñ B D ins.: *1339 तत्रैव च वसन्द्रोणस्तपस्तेपे महातपाः वेदवेदाङ्गविद्वान्स तपसा दग्धकिल्बिषः
अग्निहोत्रे च धर्मे च दमे च सततं रता अलभद्गौतमी पुत्रमश्वत्थामानमेव च
AI Translation: Always devoted to Agnihotra, Dharma and self-control, Gautami obtained a son named Ashvatthama.
स जातमात्रो व्यनदद्यथैवोच्चैःश्रवा हयः तच्छ्रुत्वान्तर्हितं भूतमन्तरिक्षस्थमब्रवीत्
AI Translation: As soon as he was born, he neighed loudly like Ucchaihshrava, the horse. Hearing that, the invisible being in the sky said,
अश्वस्येवास्य यत्स्थाम नदतः प्रदिशो गतम् अश्वत्थामैव बालोऽयं तस्मान्नाम्ना भविष्यति
AI Translation: The strength of this one, as of a horse, is spread in all directions. This child is like a horse's strength, therefore he will be named Ashvatthama.
सुतेन तेन सुप्रीतो भारद्वाजस्ततोऽभवत् तत्रैव च वसन्धीमान्धनुर्वेदपरोऽभवत्
AI Translation: The son of Bharadvaja was very pleased with his son. And living there itself, the wise one became devoted to the science of archery.
स शुश्राव महात्मानं जामदग्न्यं परंतपम् ब्राह्मणेभ्यस्तदा राजन्दित्सन्तं वसु सर्वशः
AI Translation: He heard of the great-souled Jamadagni's son, the scorcher of enemies, who was then giving away all his wealth to the Brahmanas.
Supplementary Passages:
1.121.16 After 16ab, K4 Ñ2 B D (except Da; D2.4 marg. sec. m.) ins.: *1340 सर्वज्ञानविदं विप्रं सर्वशस्त्रभृतां वरम् After 16, K4 Ñ B D (D5 om. lines 1-2, 7, 9-10) S (om. lines 7 and 10) ins.: *1341 स रामस्य धनुर्वेदं दिव्यान्यस्त्राणि चैव ह श्रुत्वा तेषु मनश्चक्रे नीतिशास्त्रे तथैव च ततः स व्रतिभिः शिष्यैस्तपोयुक्तैर्महातपाः वृतः प्रायान्महाबाहुर्महेन्द्रं पर्वतोत्तमम् ततो महेन्द्रमासाद्य भारद्वाजो महातपाः क्षान्तं दान्तममित्रघ्नमपश्यद्भृगुनन्दनम् ततो द्रोणो वृतः शिष्यैरुपगम्य भृगूद्वहम् आचख्यावात्मनो नाम जन्म चाङ्गिरसः कुले निवेद्य शिरसा भूमौ पादौ चैवाभ्यवादयत् ततस्तं सर्वमुत्सृज्य वनं जिगमिषुं तदा After line 1, G1 ins.: *1342 शस्त्रास्त्रेषु च निष्णातं श्रुत्वा तत्र समागतम् S ins. after line 9 of 1341*: K4 Ñ B D, after 17 (D5, after line 8 of 1341*): *1343 तमब्रवीन्महात्मा स सर्वक्षत्रियमर्दनः स्वागतं ते द्विजश्रेष्ठ यदिच्छसि वदस्व मे एवमुक्तस्तु रामेण भारद्वाजोऽब्रवीद्वचः
वनं तु प्रस्थितं रामं भारद्वाजस्तदाब्रवीत् आगतं वित्तकामं मां विद्धि द्रोणं द्विजर्षभम्
AI Translation: When Rama was about to leave for the forest, Drona said to him: "Know me, O bull among Brahmanas, to be Drona, who has come here desiring wealth.
Supplementary Passages:
1.121.17 For 17ab, K4 Ñ B D (except D5) subst. jāmadagnyaṃ mahātmānaṃ bhāradvājo- bravīd idaṃ, and thereafter ins.: *1344 भरद्वाजात्समुत्पन्नं तथा त्वं मामयोनिजम् After 17, K4 Ñ B Da Dn D1.2.4 ins. 1343*, which is followed by: *1345 रामं प्रहरतां श्रेष्ठं दित्सन्तं विविधं वसु अहं धनमनन्तं हि प्रार्थये विपुलव्रत
राम उवाच हिरण्यं मम यच्चान्यद्वसु किंचन विद्यते ब्राह्मणेभ्यो मया दत्तं सर्वमेव तपोधन
AI Translation: Rama said: Whatever gold and other wealth I have, I have given it all to the Brahmanas, O ascetic.
तथैवेयं धरा देवी सागरान्ता सपत्तना कश्यपाय मया दत्ता कृत्स्ना नगरमालिनी
AI Translation: "In the same way, this earth goddess, along with the oceans and cities, was given to Kashyapa by me, along with all the garlands of cities."
शरीरमात्रमेवाद्य मयेदमवशेषितम् अस्त्राणि च महार्हाणि शस्त्राणि विविधानि च वृणीष्व किं प्रयच्छामि तुभ्यं द्रोण वदाशु तत्
M. N. Dutt: I have now left only my body and my valuable and various weapons and arms.
Supplementary Passages:
1.121.20 After 20cd, all MSS. except Ś1 K0-3 D5 ins.: *1346 अस्त्राणि वा शरीरं वा वरयैतन्मयोद्यतम्
द्रोण उवाच अस्त्राणि मे समग्राणि ससंहाराणि भार्गव सप्रयोगरहस्यानि दातुमर्हस्यशेषतः
M. N. Dutt: Drona said: O descendant of Bhrigu, you should give me all your arms and weapons, together with the mysterious knowledge of hurling and recalling them.
Supplementary Passages:
1.121.21 D4 (marg. sec. m.) S ins. after 21 (T2 marg., after 23): *1347 एतद्वसु वसूनां हि सर्वेषां विप्रसत्तम
वैशंपायन उवाच तथेत्युक्त्वा ततस्तस्मै प्रादादस्त्राणि भार्गवः सरहस्यव्रतं चैव धनुर्वेदमशेषतः
M. N. Dutt: Saying “Be it so, ." the descendant of Bhrigu gave away all his weapons to him (Drona) with the whole science of arms with its rules and regulations.
प्रतिगृह्य तु तत्सर्वं कृतास्त्रो द्विजसत्तमः प्रियं सखायं सुप्रीतो जगाम द्रुपदं प्रति
M. N. Dutt: That excellent Brahmana (Drona) after receiving all of them and considering himself amply rewarded, went to (the country of) his friend Drupada in a delight-full heart.