Critical Edition
वैशंपायन उवाच कृतास्त्रान्धार्तराष्ट्रांश्च पाण्डुपुत्रांश्च भारत दृष्ट्वा द्रोणोऽब्रवीद्राजन्धृतराष्ट्रं जनेश्वरम्
M. N. Dutt: Vaishampayana said : O descendant of the Bharata, seeing the sons of Dhritarashtra and Pandu expert in arms, O king, Drona thus spoke to the king Dhritarashtra, in the presence of Kripa, Somadatta, Balhika, the wise son of Ganga (Bhishma). Vyasa and Vidura.
कृपस्य सोमदत्तस्य बाह्लीकस्य च धीमतः गाङ्गेयस्य च सांनिध्ये व्यासस्य विदुरस्य च
AI Translation: In the presence of Kripa, Somadatta, the wise Bahlika, Gāṅgeya, Vyāsa, and Vidura,
Supplementary Passages:
1.124.2 After 2, T2 G2.4.5 ins.: *1405 त्रयाणामिव लोकानां प्रजापतिमिव स्थितम्
राजन्संप्राप्तविद्यास्ते कुमराः कुरुसत्तम ते दर्शयेयुः स्वां शिक्षां राजन्ननुमते तव
M. N. Dutt: "O king, O best of the Kurus, your sons have completed their education. Let them with your perinission show their proficiency." Thereupon the great king replied with a delightful heart.
ततोऽब्रवीन्महाराजः प्रहृष्टेनान्तरात्मना भारद्वाज महत्कर्म कृतं ते द्विजसत्तम
AI Translation: Then the great king, with a delighted heart, said: "O best of Brahmins, a great deed has been done by you, O son of Bharadvaja."
यदा तु मन्यसे कालं यस्मिन्देशे यथा यथा तथा तथा विधानाय स्वयमाज्ञापयस्व माम्
M. N. Dutt: Dhritarashtra said: son will see my O best of Brahmanas, you have accomplished a great deed. O of Bharadvaja, command me yourself as to the place and time, where and when and the manner in which, the trial may be held.
स्पृहयाम्यद्य निर्वेदात्पुरुषाणां सचक्षुषाम् अस्त्रहेतोः पराक्रान्तान्ये मे द्रक्ष्यन्ति पुत्रकान्
M. N. Dutt: Grief for my blindness makes me envy those men who are blessed with sight and who children's prowess in arms.
क्षत्तर्यद्गुरुराचार्यो ब्रवीति कुरु तत्तथा न हीदृशं प्रियं मन्ये भविता धर्मवत्सल
M. N. Dutt: O Kshatta (Vidura), do all that the respected preceptor says. O lover of virtue, I think nothing can be more agreeable to me than this.
ततो राजानमामन्त्र्य विदुरानुगतो बहिः भारद्वाजो महाप्राज्ञो मापयामास मेदिनीम् समामवृक्षां निर्गुल्मामुदक्प्रवणसंस्थिताम्
M. N. Dutt: Thereupon Vidura, giving the necessary assurance to the king, went out to do what he was bidden. The greatly learned son of Bharadvaja (Drona) measured a piece of (ground).
Supplementary Passages:
1.124.8 After 8cd, B5 (marg.) ins.: *1406 प्रेक्ष्यागारं सुविपुलं शास्त्रदृष्ट्या यथाविधि
तस्यां भूमौ बलिं चक्रे तिथौ नक्षत्रपूजिते अवघुष्टं पुरे चापि तदर्थं वदतां वर
AI Translation: On that ground, he performed a sacrifice on a day honored by the lunar asterisms. And in the city, the best of speakers proclaimed it for that purpose.
रङ्गभूमौ सुविपुलं शास्त्रदृष्टं यथाविधि प्रेक्षागारं सुविहितं चक्रुस्तत्र च शिल्पिनः राज्ञः सर्वायुधोपेतं स्त्रीणां चैव नरर्षभ
AI Translation: On the stage, they built a spacious hall according to the scriptures, And the artisans built a well-constructed viewing room there. O bull among men, the king had all the weapons, and so did the women.
Supplementary Passages:
1.124.10 After 10, T2 G4.5 ins.: *1407 मनस्यमञ्चान्विपुलानकरोद्दर्शनेप्सया
मञ्चांश्च कारयामासुस्तत्र जानपदा जनाः विपुलानुच्छ्रयोपेताञ्शिबिकाश्च महाधनाः
AI Translation: The people of the country had beds made there, and also chariots of great value, with high seats.
तस्मिंस्ततोऽहनि प्राप्ते राजा ससचिवस्तदा भीष्मं प्रमुखतः कृत्वा कृपं चाचार्यसत्तमम्
AI Translation: When that day arrived, the king, along with his ministers, with Bhishma at the forefront, and with Kripa, the supreme teacher,
Supplementary Passages:
1.124.12 After 12ab, D4 (marg. sec. m.) S ins.: *1408 सान्तःपुरः सहामात्यो व्यासस्यानुमते तदा S ins. after 12 (T2 G5, after 1408*): D4 (marg. sec. m.), after 13: *1409 बाह्लीकं सोमदत्तं च भूरिश्रवसमेव च कुरूनन्यांश्च सचिवानादाय नगराद्बहिः रङ्गभूमिं समासाद्य ब्राह्मणैः सहितो नृपः
मुक्ताजालपरिक्षिप्तं वैडूर्यमणिभूषितम् शातकुम्भमयं दिव्यं प्रेक्षागारमुपागमत्
AI Translation: Covered with a net of pearls, adorned with lapis lazuli gems, made of gold, divine, he approached the viewing pavilion.
गान्धारी च महाभागा कुन्ती च जयतां वर स्त्रियश्च सर्वा या राज्ञः सप्रेष्याः सपरिच्छदाः हर्षादारुरुहुर्मञ्चान्मेरुं देवस्त्रियो यथा
AI Translation: And the highly fortunate Gandhari and Kunti, the best of the victorious, and all the women of the king, with their servants and attendants, with joy ascended the couches, like the goddesses on Mount Meru.
ब्राह्मणक्षत्रियाद्यं च चातुर्वर्ण्यं पुराद्द्रुतम् दर्शनेप्सु समभ्यागात्कुमाराणां कृतास्त्रताम्
AI Translation: The four castes, the Brahmins, Kshatriyas, etc., quickly came from the city to see the young princes who had been trained in the use of weapons.
Supplementary Passages:
1.124.15 Ñ1.2 B D ins. after 15: T2 G4.5, after 15ab: *1410 क्षणेनैकस्थतां तत्र दर्शनेप्सु जगाम ह
प्रवादितैश्च वादित्रैर्जनकौतूहलेन च महार्णव इव क्षुब्धः समाजः सोऽभवत्तदा
M. N. Dutt: That vast crowd with the noise of blowing trumpets and beating drums and the sounds of many voices became like an agitated ocean.
ततः शुक्लाम्बरधरः शुक्लयज्ञोपवीतवान् शुक्लकेशः सितश्मश्रुः शुक्लमाल्यानुलेपनः
AI Translation: Then, wearing white clothes, with a white sacred thread, with white hair and beard, with white garlands and unguents,
रङ्गमध्यं तदाचार्यः सपुत्रः प्रविवेश ह नभो जलधरैर्हीनं साङ्गारक इवांशुमान्
AI Translation: Then the teacher, together with his son, entered the middle of the arena, The sky, devoid of rain clouds, was like the moon with Mars.
स यथासमयं चक्रे बलिं बलवतां वरः ब्राह्मणांश्चात्र मन्त्रज्ञान्वाचयामास मङ्गलम्
M. N. Dutt: The best of strong men, the hero (Drona), entering at the proper time, caused Brahmanas versed in Mantras to celebrate the auspicious rites.
Supplementary Passages:
1.124.19 D4 (marg. sec. m.) S ins. after 19 (T2 G5, after 20ab): *1411 सुवर्णमणिरत्नानि वस्त्राणि विविधानि च प्रददौ दक्षिणां राजा द्रोणस्य च कृपस्य च
अथ पुण्याहघोषस्य पुण्यस्य तदनन्तरम् विविशुर्विविधं गृह्य शस्त्रोपकरणं नराः
M. N. Dutt: After auspicious and sweet-sounding musical instruments had struck up as propitiatory ceremony, men equipped with various weapons entered the arena.
ततो बद्धतनुत्राणा बद्धकक्ष्या महाबलाः बद्धतूणाः सधनुषो विविशुर्भरतर्षभाः
M. N. Dutt: Then the best of the Bharata race, (the princes), those mighty car-warriors, having girt up their lions, entered (the arena) equipped with bows, quivers and finger protectors.
अनुज्येष्ठं च ते तत्र युधिष्ठिरपुरोगमाः चक्रुरस्त्रं महावीर्याः कुमाराः परमाद्भुतम्
M. N. Dutt: With Yudhisthira, at their head, the greatly heroic princes, in the order of their age, began to show wonderful skill in their arms. a
Supplementary Passages:
1.124.22 After 22ab, D4 (marg. sec. m.) S ins.: *1412 रङ्गमध्ये स्थितं द्रोणमभिवाद्य नरर्षभाः चक्रुः पूजां यथान्यायं द्रोणस्य च कृपस्य च आशीर्भिश्च प्रयुक्ताभिः सर्वे संहृष्टमानसाः अभिवाद्य पुनः शस्त्रान्बलिपुष्पैः समर्चितान् रक्तचन्दनसंमिश्रैः स्वयमर्चन्त कौरवाः रक्तचन्दनदिग्धाश्च रक्तमाल्यानुधारिणः सर्वे रक्तपताकाश्च सर्वे रक्तान्तलोचनाः द्रोणेन समनुज्ञाताः गृह्य शस्त्रं परंतपाः धनूंषि पूर्वं संगृह्य तप्तकाञ्चनभूषिताः सज्जानि विविधाकाराः शरैः संधाय कौरवाः ज्याघोषतलघोषं च कृत्वा भूतान्यपूजयन् After line 8, G4 (marg. sec. m.) ins.: *1413 शस्त्रमार्गान्यथोत्सृष्टांश्चेरुः सर्वे नरर्षभाः After 22, D4 (marg. sec. m.) S ins.: *1414 केषांचित्तरुमूलेषु शरा निपतिता नृप केषांचित्पुष्पमुकुटे निपतन्ति स्म सायकाः केचिल्लक्ष्याणि विविधैर्बाणैराहतलक्षणैः विव्यधुर्लाघवोत्सृष्टैर्गुरूणि च लघूनि च
केचिच्छराक्षेपभयाच्छिरांस्यवननामिरे मनुजा धृष्टमपरे वीक्षां चक्रुः सविस्मयाः
M. N. Dutt: Some (spectators) lowered their heads out of fear of the falling arrows, while others not being afraid, looked on with wonder and astonishment.
ते स्म लक्ष्याणि विविधुर्बाणैर्नामाङ्कशोभितैः विविधैर्लाघवोत्सृष्टैरुह्यन्तो वाजिभिर्द्रुतम्
M. N. Dutt: Riding swift horses and managing them dextrously, the princess hit marks with arrows engraved with their respective names.
तत्कुमारबलं तत्र गृहीतशरकार्मुकम् गन्धर्वनगराकारं प्रेक्ष्य ते विस्मिताभवन्
M. N. Dutt: On seeing the prowess of the princes in using bows and arrows, the spectators thought they were seeing the city of Gandharva. They were all filled with amazement.
सहसा चुक्रुशुस्तत्र नराः शतसहस्रशः विस्मयोत्फुल्लनयनाः साधु साध्विति भारत
M. N. Dutt: O descendant of Bharata, some hundreds and thousands of men, their eyes expanded with wonder, all at once cried out “Well done! Well done!"
कृत्वा धनुषि ते मार्गान्रथचर्यासु चासकृत् गजपृष्ठेऽश्वपृष्ठे च नियुद्धे च महाबलाः
M. N. Dutt: After repeatedly displaying their skill and dexterity in the use of bow and arrows, in the management of cars, in the fight on horseback and on the back of elephants.
गृहीतखड्गचर्माणस्ततो भूयः प्रहारिणः त्सरुमार्गान्यथोद्दिष्टांश्चेरुः सर्वासु भूमिषु
M. N. Dutt: They took up their swords and buckles and began to attack one another and to walk around the arena displaying various modes of sword's play.
लाघवं सौष्ठवं शोभां स्थिरत्वं दृढमुष्टिताम् ददृशुस्तत्र सर्वेषां प्रयोगे खड्गचर्मणाम्
M. N. Dutt: They all saw their (great) agility, the beauty of the symmetry of their bodies, their grace, their calmness, the firmness of their grasp and the skill in the use of their swords and buckles.
अथ तौ नित्यसंहृष्टौ सुयोधनवृकोदरौ अवतीर्णौ गदाहस्तावेकशृङ्गाविवाचलौ
M. N. Dutt: Then Vrikodara (Bhima) and Suyodhana (Duryodhana) entered the (arena)with secret mental delight like two single peaked mountains.
बद्धकक्ष्यौ महाबाहू पौरुषे पर्यवस्थितौ बृंहन्तौ वाशिताहेतोः समदाविव कुञ्जरौ
M. N. Dutt: Those mighty-armed heroes girt their lions and summoned all their strength; they roared like two infuriated elephants contending (for a female elephant).
तौ प्रदक्षिणसव्यानि मण्डलानि महाबलौ चेरतुर्निर्मलगदौ समदाविव गोवृषौ
M. N. Dutt: Those two greatly strong (heroes) circled round the arena with faultless clubs and careered right and left in all the proper form.
विदुरो धृतराष्ट्राय गान्धार्यै पाण्डवारणिः न्यवेदयेतां तत्सर्वं कुमाराणां विचेष्टितम्
M. N. Dutt: Vidura described to Dhritarashtra and the mother of the Pandavas (Kunti) to Gandhari all the feats of the princes.