Critical Edition
वैशंपायन उवाच तेन विक्रमता तूर्णमूरुवेगसमीरितम् प्रववावनिलो राजञ्शुचिशुक्रागमे यथा
AI Translation: Vaishampayana said: As he quickly advanced with great valor, a wind was blown by the speed of his thighs, like the wind at the rising of the bright and pure
Supplementary Passages:
1.138.1 After 1ab, K4 Ñ2.3 V1 B D (except D5) T1 ins.: *1495 वनं सवृक्षविटपं व्याघूर्णितमिवाभवत् After 1, K4 N2.3 V1 B D (except D5) T1 ins.: *1496 आवर्जितलतावृक्षं मार्गं चक्रे महाबलः
स मृद्नन्पुष्पितांश्चैव फलितांश्च वनस्पतीन् आरुजन्दारुगुल्मांश्च पथस्तस्य समीपजान्
M. N. Dutt: He proceeded on, breaking the kings of the forest (big trees) and the plants with their flowers and fruits that stood on his way.
Supplementary Passages:
1.138.2 After 2, Ñ2.3 V1 B D (except D5; D2 om. line 2) T1 ins.: *1497 स रोषित इव क्रुद्धो वने भञ्जन्महाद्रुमान् त्रिःप्रस्रुतमदः शुष्मी षष्टिवर्षी मतङ्गराट्
तथा वृक्षान्भञ्जमानो जगामामितविक्रमः तस्य वेगेन पाण्डूनां मूर्च्छेव समजायत
AI Translation: Thus, the one of limitless valor went, breaking the trees. By his speed, the Pandus were as if unconscious.
Supplementary Passages:
1.138.3 After 3ab, G1.2.4 ins.: *1498 तस्य कक्षद्वयोद्भूतपवनध्वनिरुत्थितः गुम्भिताशेषदिग्भागः शुश्रुवेऽतिभयंकरः
असकृच्चापि संतीर्य दूरपारं भुजप्लवैः पथि प्रच्छन्नमासेदुर्धार्तराष्ट्रभयात्तदा
M. N. Dutt: By the strength of his arms, he swam across many streams difficult to be crossed; and they (the Pandavas) disguised themselves from the fear of the sons of Dhritarashtra.
Supplementary Passages:
1.138.4 After 4ab, Ś1 K D5 ins.: *1499 उत्ततार नदीं गङ्गां विहंगासंगवाग्मिनीम् On the other hand, G1.2 ins. after 4ab: *1500 मातरं च वहन्भ्रातॄनश्रमेण समीरजः
कृच्छ्रेण मातरं त्वेकां सुकुमारीं यशस्विनीम् अवहत्तत्र पृष्ठेन रोधःसु विषमेषु च
M. N. Dutt: He carried his delicate and illustrious mother on his back over even and uneven grounds on the banks of rivers.
आगमंस्ते वनोद्देशमल्पमूलफलोदकम् क्रूरपक्षिमृगं घोरं सायाह्ने भरतर्षभाः
M. N. Dutt: O best of the Bharata race, in the evening he reached a fearful forest where fruits and roots and water were scarce and (which was) full of terrible roars of birds and beasts.
घोरा समभवत्संध्या दारुणा मृगपक्षिणः अप्रकाशा दिशः सर्वा वातैरासन्ननार्तवैः
M. N. Dutt: The twilight became fearfully bark and (the roars of) birds and beasts (grew) fiercer. All sides became invisible, (being covered with darkness).
Supplementary Passages:
1.138.7 K4 Ñ2.3 V1 B D (except D5) T1 ins. after 7: T2 G, after 8: *1501 शीर्णपर्णफलै राजन्बहुगुल्मक्षुपैर्द्रुमैः भग्नावभुग्नभूयिष्ठैर्नानाद्रुमसमाकुलैः
ते श्रमेण च कौरव्यास्तृष्णया च प्रपीडिताः नाशक्नुवंस्तदा गन्तुं निद्रया च प्रवृद्धया
M. N. Dutt: Those descendants of Kuru (the Pandavas), afflicted with fatigue and thirst and heavy with sleep, were unable to proceed further.
Supplementary Passages:
1.138.8 G1.2.4 cont.: *1502 अतीव गहनं घोरं दुर्विज्ञेयपथं क्वचित् K4 Ñ2.3 V1 B D T1 (om. lines 5-6) M ins. after 8: T2 G3.5.6, after 1501*: G1.2.4, after 1502*: *1503 न्यविशन्त हि ते सर्वे निरास्वादे महावने ततस्तृषापरिक्षामा कुन्ती पुत्रानथाब्रवीत् माता सती पाण्डवानां पञ्चानां मध्यतः स्थिता तृष्णया हि परीतास्मि पुत्रान्भृशमथाब्रवीत् तच्छ्रुत्वा भीमसेनस्य मातृस्नेहात्प्रजल्पितम् कारुण्येन मनस्तप्तं गमनायोपचक्रमे T2 G ins. after line 1: T1, after line 4: *1504 रात्र्यामेव गतास्तूर्णं चतुर्विंशतियोजनम् After line 4, T1 ins. 1504*; while T2 G ins.: *1505 इतः परमहं शक्ता न गन्तुं च पदात्पदम् शयिष्ये वृक्षमूलेऽत्र धार्तराष्ट्रा हरन्तु माम् शृणु भीम वचो मह्यं तव बाहुबलात्पुरः स्थातुं न शक्ताः कौरव्याः किं बिभेषि वृथा सुत After line 6, G1.2.4 ins.: *1506 अन्येऽरयो न मे सन्ति भीमसेनादृते भुवि धार्तराष्ट्राद्वृथा भीरो न मां स्वप्तुमिहेच्छसि भीमपृष्ठस्थिता चेत्थं दूयमानेन चेतसा साश्रुध्वनि रुदन्ती सा निद्रावशमुपागता
ततो भीमो वनं घोरं प्रविश्य विजनं महत् न्यग्रोधं विपुलच्छायं रमणीयमुपाद्रवत्
M. N. Dutt: Then Bhima, entering a large fearful and terrible forest, saw a beautiful banian tree with wide spreading branches.
तत्र निक्षिप्य तान्सर्वानुवाच भरतर्षभः पानीयं मृगयामीह विश्रमध्वमिति प्रभो
M. N. Dutt: Placing them all there (under the tree) that best of the Bharata race, (Bhima) said, “O lord, rest here; I shall go to bring water.
एते रुवन्ति मधुरं सारसा जलचारिणः ध्रुवमत्र जलस्थायो महानिति मतिर्मम
M. N. Dutt: I hear the sweet notes of the water fowl Sarashas. I think there must be a big lake (somewhere here)."
अनुज्ञातः स गच्छेति भ्रात्रा ज्येष्ठेन भारत जगाम तत्र यत्र स्म रुवन्ति जलचारिणः
M. N. Dutt: O descendant of Bharata, commanded by his eldest brother who said, "Go," he went there where the aquatic Sarasas were.
स तत्र पीत्वा पानीयं स्नात्वा च भरतर्षभ उत्तरीयेण पानीयमाजहार तदा नृप
AI Translation: Having drunk water there and bathed, O bull among the Bharatas, the king then brought water in his upper garment.
Supplementary Passages:
1.138.13 After 13ab, V1 B (except B1) D (except D1) T1 ins.: *1507 तेषामर्थे च जग्राह भ्रातॄणां भ्रातृवत्सलः T1 ins. after 1507*: M, after 13ab: T2 G, after 13cd: *1508 पङ्कजानामनेकैश्च पत्रैर्बद्ध्वा जलाशयान्
गव्यूतिमात्रादागत्य त्वरितो मातरं प्रति स सुप्तां मातरं दृष्ट्वा भ्रातॄंश्च वसुधातले भृशं दुःखपरीतात्मा विललाप वृकोदरः
M. N. Dutt: Seeing his mother and brothers asleep on the ground, Vrikodara was greatly afflicted with grief and lamented thus-
Supplementary Passages:
1.138.14 After 14ab, N (Ś1 K1 hapl. om. the posterior half) T1 ins.: *1509 शोकदुःखपरीतात्मा निशश्वासोरगो यथा while G1.2.4 ins.: *1510 भातॄंश्च मातरं चैव जलं शीतमपाययत् पीतोदकास्ते सर्वेऽपि परिश्रमवशात्पुनः निद्रापहृतधैर्याश्च सुषुपुर्भृशविह्वलाः After 14cd, G1.2.4 ins.: *1511 महारौद्रे वने घोरे वृक्षमूले सुशीतले विक्षिप्तकरपादांश्च दीर्घोच्छ्वासमहारवान् ऊर्ध्ववक्त्रान्महाकायान्पञ्चेन्द्रानिव भूतले अज्ञातवृक्षनिलयप्रेतराक्षससाध्वसान् After 14, K4 Ñ V1 B D T1 ins.: *1512 अतः कष्टतरं किं नु द्रष्टव्यं हि भविष्यति यत्पश्यामि महीसुप्तान्भ्रातॄनद्य सुमन्दभाक्
शयनेषु परार्ध्येषु ये पुरा वारणावते नाधिजग्मुस्तदा निद्रां तेऽद्य सुप्ता महीतले
M. N. Dutt: They who could not formerly sleep at Varanavata on the softest and costliest bed are now asleep on the bare ground!
स्वसारं वसुदेवस्य शत्रुसंघावमर्दिनः कुन्तिभोजसुतां कुन्तीं सर्वलक्षणपूजिताम्
AI Translation: The sister of Vasudeva, the destroyer of the hosts of enemies, Kuntī, the daughter of Kuntibhoja, honored with all the auspicious marks,
स्नुषां विचित्रवीर्यस्य भार्यां पाण्डोर्महात्मनः प्रासादशयनां नित्यं पुण्डरीकान्तरप्रभाम्
AI Translation: The wife of the great-souled Pandu, the daughter-in-law of Virata, Always lying on a palace bed, shining like a lotus.
सुकुमारतरां स्त्रीणां महार्हशयनोचिताम् शयानां पश्यताद्येह पृथिव्यामतथोचिताम्
AI Translation: Seeing the women, who are more delicate than the tender, who are fit for a costly bed, lying on the ground today, which is not fit for them,
धर्मादिन्द्राच्च वायोश्च सुषुवे या सुतानिमान् सेयं भूमौ परिश्रान्ता शेते ह्यद्यातथोचिता
M. N. Dutt: She, who has given birth to these sons by Dharma, Indra, Maruta; and who has ever slept in palaces, is now asleep on the ground from fatigue!
किं नु दुःखतरं शक्यं मया द्रष्टुमतः परम् योऽहमद्य नरव्याघ्रान्सुप्तान्पश्यामि भूतले
M. N. Dutt: What more painful sight shall I ever see than what I see (now) the best of men (the Pandavas) sleeping on the (bare) ground!
त्रिषु लोकेषु यद्राज्यं धर्मविद्योऽर्हते नृपः सोऽयं भूमौ परिश्रान्तः शेते प्राकृतवत्कथम्
M. N. Dutt: The ever virtuous (Yudhisthira) who deserves to be the king of the three worlds, now sleeps on the ground, fatigued and tired like on ordinary being.
अयं नीलाम्बुदश्यामो नरेष्वप्रतिमो भुवि शेते प्राकृतवद्भूमावतो दुःखतरं नु किम्
M. N. Dutt: (Arjuna) of the colour of the blue ocean who is matchless among men sleeps on the ground like ordinary mortals. What could be more painful then this!
Supplementary Passages:
1.138.22 After 22, T G (except G5) ins.: *1513 इमौ नीलोत्पलश्यामौ नरेष्वप्रतिमौ भुवि
अश्विनाविव देवानां याविमौ रूपसंपदा तौ प्राकृतवदद्येमौ प्रसुप्तौ धरणीतले
M. N. Dutt: The twins, who are handsome as the Asvinis among the celestial, are asleep on the ground like ordinary men!
ज्ञातयो यस्य नैव स्युर्विषमाः कुलपांसनाः स जीवेत्सुसुखं लोके ग्रामे द्रुम इवैकजः
M. N. Dutt: He who has no jealous and wicked minded relatives lives like a single tree in a village.
एको वृक्षो हि यो ग्रामे भवेत्पर्णफलान्वितः चैत्यो भवति निर्ज्ञातिरर्चनीयः सुपूजितः
M. N. Dutt: Where there is only one tree full of leaves and fruits in a village, it became sacred and is worshipped and venerated by all.
येषां च बहवः शूरा ज्ञातयो धर्मसंश्रिताः ते जीवन्ति सुखं लोके भवन्ति च निरामयाः
M. N. Dutt: They, who have many relatives, who are heroic and virtuous, live happily in this world without any sorrow of any kind.
बलवन्तः समृद्धार्था मित्रबान्धवनन्दनाः जीवन्त्यन्योन्यमाश्रित्य द्रुमाः काननजा इव
M. N. Dutt: Being powerful, growing in prosperity and making their friends and relatives happy, they live depending on one another like the trees of the forest.
वयं तु धृतराष्ट्रेण सपुत्रेण दुरात्मना विवासिता न दग्धाश्च कथंचित्तस्य शासनात्
M. N. Dutt: We are banished by the wicked minded Dhritarashtra and his sons and we escaped for our good fortune from a fiery death.
Supplementary Passages:
1.138.28 After 28ab, T1 G1.2.4 ins.: *1514 राज्यलुब्धेन मूर्खेण दुर्मन्त्रिसहितेन च दुष्टेनाधर्मशीलेन स्वार्थनिष्ठैकबुद्धिना
तस्मान्मुक्ता वयं दाहादिमं वृक्षमुपाश्रिताः कां दिशं प्रतिपत्स्यामः प्राप्ताः क्लेशमनुत्तमम्
M. N. Dutt: Having escaped from that fire, we are now resting under this tree. Having suffering great afflictions, where are we now to go?
Supplementary Passages:
1.138.29 After 29, K4 Ñ V1 B D T1 ins.: *1515 सकामो भव दुर्बुद्धे धार्तराष्ट्राल्पदर्शन नूनं देवाः प्रसन्नास्ते नानुज्ञां मे युधिष्ठिरः प्रयच्छति वधे तुभ्यं तेन जीवसि दुर्मते नन्वद्य ससुतामात्यं सकर्णानुजसौबलम् गत्वा क्रोधसमाविष्टः प्रेषयिष्ये यमक्षयम् किं नु शक्यं मया कर्तुं यत्ते न क्रुध्यते नृपः धर्मात्मा पाण्डवश्रेष्ठः पापाचार युधिष्ठिरः एवमुक्त्वा महाबाहुः क्रोधसंदीप्तमानसः करं करेण निष्पिष्य निःश्वसन्दीनमानसः पुनर्दीनमना भूत्वा शान्तार्चिरिव पावकः भ्रातॄन्महीतले सुप्तानवैक्षत वृकोदरः विश्वस्तानिव संविष्टान्पृथग्जनसमानिव
नातिदूरे च नगरं वनादस्माद्धि लक्षये जागर्तव्ये स्वपन्तीमे हन्त जागर्म्यहं स्वयम्
AI Translation: And I see a city not too far from this forest. These people who should be awake are sleeping. I will wake them myself.
पास्यन्तीमे जलं पश्चात्प्रतिबुद्धा जितक्लमाः इति भीमो व्यवस्यैव जजागार स्वयं तदा
AI Translation: Then, having drunk the water, they will awaken, having conquered their fatigue." Thus Bhima resolved and then awoke himself.