Critical Edition
ब्राह्मण्युवाच न संतापस्त्वया कार्यः प्राकृतेनेव कर्हिचित् न हि संतापकालोऽयं वैद्यस्य तव विद्यते
M. N. Dutt: The Brahmani said: You should not grieve like ordinary men. This is not the time for lamentation. You are learned.
अवश्यं निधनं सर्वैर्गन्तव्यमिह मानवैः अवश्यभाविन्यर्थे वै संतापो नेह विद्यते
M. N. Dutt: All men must die. None should grieve for that which is inevitable.
भार्या पुत्रोऽथ दुहिता सर्वमात्मार्थमिष्यते व्यथां जहि सुबुद्ध्या त्वं स्वयं यास्यामि तत्र वै
AI Translation: Wife, son, and daughter are all considered to be for one's own sake. Abandon sorrow with good understanding. I myself will go there.
एतद्धि परमं नार्याः कार्यं लोके सनातनम् प्राणानपि परित्यज्य यद्भर्तृहितमाचरेत्
AI Translation: This is the highest duty of a woman in the world, eternal, by which she should act for the good of her husband, even at the cost of her life.
तच्च तत्र कृतं कर्म तवापीह सुखावहम् भवत्यमुत्र चाक्षय्यं लोकेऽस्मिंश्च यशस्करम्
M. N. Dutt: Such an act done by me will give you pleasure; it will (also) bring me fame in this world and eternal bliss hereafter.
एष चैव गुरुर्धर्मो यं प्रवक्षाम्यहं तव अर्थश्च तव धर्मश्च भूयानत्र प्रदृश्यते
M. N. Dutt: What I speak to you is the highest virtue. You can acquire by it (by my sacrificing myself) both virtue and profit.
यदर्थमिष्यते भार्या प्राप्तः सोऽर्थस्त्वया मयि कन्या चैव कुमारश्च कृताहमनृणा त्वया
M. N. Dutt: The object for which one desires a wife has already been achieved by you from me. I have borne you a daughter and a son, by which I have been freed from the debt I owe you.
समर्थः पोषणे चासि सुतयो रक्षणे तथा न त्वहं सुतयोः शक्ता तथा रक्षणपोषणे
M. N. Dutt: You are able to support and protect your children. I cannot support and protect the children as you can (do it).
मम हि त्वद्विहीनायाः सर्वकामा न आपदः कथं स्यातां सुतौ बालौ भवेयं च कथं त्वहम्
M. N. Dutt: You are my life, wealth and lord; having been abandoned by you, how these children to tender years and how myself, can live?
कथं हि विधवानाथा बालपुत्रा विना त्वया मिथुनं जीवयिष्यामि स्थिता साधुगते पथि
M. N. Dutt: Being a helpless widow with two children of tender years depending on me how shall I be able to live leading my life in the path of virtue.
अहंकृतावलिप्तैश्च प्रार्थ्यमानामिमां सुताम् अयुक्तैस्तव संबन्धे कथं शक्ष्यामि रक्षितुम्
M. N. Dutt: How shall I be able to protect the girl, if your this daughter is solicited by dishonourable and vain persons, unworthy of contracting an alliance with you?
उत्सृष्टमामिषं भूमौ प्रार्थयन्ति यथा खगाः प्रार्थयन्ति जनाः सर्वे वीरहीनां तथा स्त्रियम्
AI Translation: Just as birds seek out food that has been thrown on the ground, so do all men seek out women who are without a hero.
साहं विचाल्यमाना वै प्रार्थ्यमाना दुरात्मभिः स्थातुं पथि न शक्ष्यामि सज्जनेष्टे द्विजोत्तम
AI Translation: "I am being harassed and solicited by evil-minded ones, I am unable to stay on the path desired by the good, O best of Brahmins."
Supplementary Passages:
1.146.13 After 13, G1.2.4 ins.: *1606 स्त्रीजन्म गर्हितं नाथ लोके दुष्टजनाकुले मातापित्रोर्वशे कन्या ऊढा भर्तृवशे तथा अभावे चानयोः पुत्रे स्वतन्त्रा स्त्री विगर्ह्यते अनाथत्वं स्त्रियो द्वारं दुष्टानां विवृतं हि तत् वस्त्रखण्डं घृताक्तं हि यथा संकृष्यते श्वभिः दृष्ट्वा तथाबला नाथ प्रार्थितैश्वर्यगर्वितैः
कथं तव कुलस्यैकामिमां बालामसंस्कृताम् पितृपैतामहे मार्गे नियोक्तुमहमुत्सहे
M. N. Dutt: How shall I be able to place this only daughter of your house, this innocent girl, in the (virtuous) way in which her ancestors have always walked?
कथं शक्ष्यामि बालेऽस्मिन्गुणानाधातुमीप्षितान् अनाथे सर्वतो लुप्ते यथा त्वं धर्मदर्शिवान्
M. N. Dutt: How shall I be able to teach this child (your son) every desirable accomplishment to make him as virtuous as yourself in that time of want I shall be helpless (without you)?
Supplementary Passages:
1.146.15 After 15, G1 (partly muti- lated).2.4 ins.: *1607 आद्वादशाब्दं बालोऽयं दुश्चरित्रं चचार ह मातापित्रोस्तु तत्पापमित्याहुर्धर्मवादिनः शिक्षये तत्पिता माता तत्पुत्रश्च चरित्रतः
इमामपि च ते बालामनाथां परिभूय माम् अनर्हाः प्रार्थयिष्यन्ति शूद्रा वेदश्रुतिं यथा
M. N. Dutt: When I shall be in such helpless state, the unworthy persons will demand this orphan girl, like Shudras desiring to hear the Vedas.
तां चेदहं न दित्सेयं त्वद्गुणैरुपबृंहिताम् प्रमथ्यैनां हरेयुस्ते हविर्ध्वाङ्क्षा इवाध्वरात्
M. N. Dutt: If I do not bestow this girl, endued with all qualities and possessing your blood, they may take her away by force as cows take the sacrificial ghee.
Supplementary Passages:
1.146.17 After 17abc, G2.4 ins.: *1608 कोऽस्याः कर्ता भवेदिति पश्यन्त्या मे हरन्त्येव क्रोशन्त्याश्चापि निस्त्रपाः अनाथत्वात्सुतां विद्वन्
संप्रेक्षमाणा पुत्रं ते नानुरूपमिवात्मनः अनर्हवशमापन्नामिमां चापि सुतां तव
AI Translation: Seeing your son, they do not seem to be suitable for you. And this daughter of yours, who has fallen under the control of an unworthy person,
अवज्ञाता च लोकस्य तथात्मानमजानती अवलिप्तैर्नरैर्ब्रह्मन्मरिष्यामि न संशयः
AI Translation: Ignored by the world, and not knowing myself, I will certainly die, O Brahman, by those who are defiled.
Supplementary Passages:
1.146.19 After 19abc, G1.2 ins.: *1609 ह्रीयमाणामनागसाः अशक्तत्वादनाथत्वान् After 19, T2 G5 ins.: *1610 मृते त्वयि मयावश्यं सहागमनमिष्यते मृते भर्तरि नारीणां सुखलेशं न विद्यते
तौ विहीनौ मया बालौ त्वया चैव ममात्मजौ विनश्येतां न संदेहो मत्स्याविव जलक्षये
M. N. Dutt: There is no doubt these children of tender years, being bereft of me and you, will die as fish (in a tank) when the water is dried up.
त्रितयं सर्वथाप्येवं विनशिष्यत्यसंशयम् त्वया विहीनं तस्मात्त्वं मां परित्यक्तुमर्हसि
M. N. Dutt: There is no doubt the three (myself, our son and daughter) will all die without you. Therefore you ought to abandon me.
व्युष्टिरेषा परा स्त्रीणां पूर्वं भर्तुः परा गतिः न तु ब्राह्मण पुत्राणां विषये परिवर्तितुम्
M. N. Dutt: O Brahmana, persons learned in the precepts of virtue have said that to predecease their husbands in an act of the highest merit for women who have borne children.
Supplementary Passages:
1.146.22 After 22, G1.2.4 ins.: *1611 हरिद्राञ्जनपुष्पादिसौमङ्गल्ययुता सती मरणं याति या भर्तुस्तद्दत्तजलपायिनी भर्तृपादार्पितमनाः सा याति गिरिजापदम् गिरिजायाः सखी भूत्वा मोदते नगकन्यया S ins. after 22 (G1.2.4, after 1611*): *1612 मितं ददाति हि पिता मितं भ्राता मितं सुतः अमितस्य हि दातारं का पतिं नाभिनन्दति
परित्यक्तः सुतश्चायं दुहितेयं तथा मया बान्धवाश्च परित्यक्तास्त्वदर्थं जीवितं च मे
M. N. Dutt: I am ready to abandon this son and this daughter, these my relations, my this life itself.
यज्ञैस्तपोभिर्नियमैर्दानैश्च विविधैस्तथा विशिष्यते स्त्रिया भर्तुर्नित्यं प्रियहिते स्थितिः
M. N. Dutt: To be ever engaged in serving her husband is a higher duty to a women than sacrifices, asceticism, vows and various charities.
Supplementary Passages:
1.146.24 After 24, T1 M (except M5) ins.: *1613 आश्रमाश्चाग्निसंस्कारा जपहोमव्रतानि च स्त्रीणां नैते विधातव्या विना पतिमनिन्दितम् क्षमा शौचमनाहारमेतावद्विदितं स्त्रियाः
तदिदं यच्चिकीर्षामि धर्म्यं परमसंमतम् इष्टं चैव हितं चैव तव चैव कुलस्य च
M. N. Dutt: Therefore the act I desire to perform is consonant with the highest virtue. It is for your good and for the good of your race.
इष्टानि चाप्यपत्यानि द्रव्याणि सुहृदः प्रियाः आपद्धर्मविमोक्षाय भार्या चापि सतां मतम्
M. N. Dutt: The virtuous (men) say, that children, relatives, wives and all things dear in this world) are cherished for rescuing oneself from distress.
Supplementary Passages:
1.146.26 After 26, K0.3.4 Ñ1 V1 Dn D1.2 (om. line 2).4.5 ins.: *1614 आपदर्थे धनं रक्षेद्दारान्रक्षेद्धनैरपि आत्मानं सततं रक्षेद्दारैरपि धनैरपि दृष्टादृष्टफलार्थं हि भार्या पुत्रो धनं गृहम् सर्वमेतद्विधातव्यं बुधानामेष निश्चयः
एकतो वा कुलं कृत्स्नमात्मा वा कुलवर्धन न समं सर्वमेवेति बुधानामेष निश्चयः
M. N. Dutt: The wise men have said that one's all relations, weighed against one's own self, would not be equal to one's own self.
Supplementary Passages:
1.146.27 G1 (partly mutilated).2 (which both om. 27cd) ins. after 27ab: G4, after 27: *1615 उभयोः कोऽधिको विद्वान्नात्मा चैवाधिकः कुलात् आत्मनो विद्यमानत्वाद्भुवनानि चतुर्दश विद्यन्ते द्विजशार्दूल आत्मा रक्ष्यः सदा त्वया आत्मन्यविद्यमाने चेत्तस्य नास्तीह किंचन एतज्जगदिदं सर्वमात्मना न समं किल
स कुरुष्व मया कार्यं तारयात्मानमात्मना अनुजानीहि मामार्य सुतौ मे परिरक्ष च
M. N. Dutt: Therefore, O respected Sir, accomplish your object by me. Protect yourself by abandoning me. Give me your permission cherish children.
Supplementary Passages:
1.146.28 After 28, G1.2.4 ins.: *1616 किं चान्यच्छृणु मे नाथ यद्वक्ष्यामि हितं तव श्रुत्वावधार्यतां तन्मे ततस्ते तद्धितं कुरु
अवध्याः स्त्रिय इत्याहुर्धर्मज्ञा धर्मनिश्चये धर्मज्ञान्राक्षसानाहुर्न हन्यात्स च मामपि
M. N. Dutt: In fixing moralities the men, learned in the precepts of virtue, have said that women should never be killed; and (they have also said that the Rakshasas are learned in the rules of morality. Therefore he (the Rakshasas) may not kill me.
निःसंशयो वधः पुंसां स्त्रीणां संशयितो वधः अतो मामेव धर्मज्ञ प्रस्थापयितुमर्हसि
M. N. Dutt: It is certain that he will kill a man, but it is doubtful whether he will kill a woman. O virtuously learned man, you ought to send me.
भुक्तं प्रियाण्यवाप्तानि धर्मश्च चरितो मया त्वत्प्रसूतिः प्रिया प्राप्ता न मां तप्स्यत्यजीवितम्
M. N. Dutt: I have enjoyed much happiness; I have obtained many things agreeable; I have earned much of religious merits; I have obtained from you beloved sons; I do not grieve to die.
Supplementary Passages:
1.146.31 After 31ab, G1.2.4 ins.: *1617 त्वच्छुश्रूषणसंभूता कीर्तिश्चाप्यतुला मम
जातपुत्रा च वृद्धा च प्रियकामा च ते सदा समीक्ष्यैतदहं सर्वं व्यवसायं करोम्यतः
M. N. Dutt: I have borne son and I have grown old; I am ever desirous of doing good to you. Having considered all this, I have come to this resolution.
उत्सृज्यापि च मामार्य वेत्स्यस्यन्यामपि स्त्रियम् ततः प्रतिष्ठितो धर्मो भविष्यति पुनस्तव
M. N. Dutt: O respected Sir, you can take another wife by abandoning me. You may be then again placed on the path of virtue.
Supplementary Passages:
1.146.33 G1.2 (which latter om. 33cd) ins. after 33ab: G4, after 33: *1618 लभस्व कुलजां कन्यां धर्मस्ते भविता पुनः अनाश्रमी न तिष्ठेत क्षणमात्रमपि द्विजः
न चाप्यधर्मः कल्याण बहुपत्नीकता नृणाम् स्त्रीणामधर्मः सुमहान्भर्तुः पूर्वस्य लङ्घने
M. N. Dutt: To marry more than one wife is not sin among men. It is very sinful for a woman to take second husband after the first.
एतत्सर्वं समीक्ष्य त्वमात्मत्यागं च गर्हितम् आत्मानं तारय मया कुलं चेमौ च दारकौ
M. N. Dutt: Having considered all this and knowing that your self-sacrifice is censurable, save today yourself, your race and your these two children without loss of time.
Supplementary Passages:
1.146.35 After 35ab, K4 ins.: *1619 कुरु वाक्यं मम विभो नान्यथा मानसं कुरु
वैशंपायन उवाच एवमुक्तस्तया भर्ता तां समालिङ्ग्य भारत मुमोच बाष्पं शनकैः सभार्यो भृशदुःखितः
M. N. Dutt: O foremost of the Bharata race, when Brahmani told thus, her husband became griefstricken and, embracing her, shed copious tears along with her.
Supplementary Passages:
1.146.36 After 36, K4 ins.: *1620 ततोऽनन्तरमेवास्य दुहिता वक्तुमुद्यता while D5 T1 M ins.: *1621 मैवं वद सुकल्याणि तिष्ठ गेहे सुमध्यमे न स्वां भार्यां त्यजेत्प्राज्ञः पुत्रान्वापि कदाचन विशेषतः स्त्रियं रक्षेत्पुरुषो बुद्धिमानिह त्यक्त्वा तु पुरुषो जीवेन्न हातव्यानिमान्सदा न वेत्ति धर्ममर्थं च कामं मोक्षं च तत्त्वतः