Critical Edition
भीष्म उवाच अथ तत्र महार्चिष्माननलो वातसारथिः तस्याविदूरे रक्षार्थं खगेन्द्रेण कृतोऽभवत्
M. N. Dutt: Bhishma said There, under that banian tree for the protection of his guest, the prince of birds had lighted and kept up a fire with high and burning flames.
स चापि पार्श्वे सुष्वाप विश्वस्तो बकराट्तदा कृतघ्नस्तु स दुष्टात्मा तं जिघांसुरजागरत्
M. N. Dutt: On one side of the fire, the bird slept confidently. The ungrateful and wicked wretch prepared to kill his sleeping host.
ततोऽलातेन दीप्तेन विश्वस्तं निजघान तम् निहत्य च मुदा युक्तः सोऽनुबन्धं न दृष्टवान्
M. N. Dutt: With the help of that blazing fire he killed the trustful bird, and having killed him, became filled with joy, never thinking there was sin in what he did.
स तं विपक्षरोमाणं कृत्वाग्नावपचत्तदा तं गृहीत्वा सुवर्णं च ययौ द्रुततरं द्विजः
M. N. Dutt: Clearing off the feathers and the down, he roasted the flesh on that fire. Then taking it up with the gold he had brought, the Brahmana fled quickly from that place.
Supplementary Passages:
12.166.4 After 4ab, K2 D4 ins.: *443 पक्वान्नं भक्षयित्वा च कृतघ्नः पापपूरुषः जगाम त्वरया राजन्स्वगृहं कृतकृत्यवत् D7 T1 G2.5 ins. after 4: T2 G1 M after 5ab: *444 ततो दाक्षायणीपुत्रं नागतं तं तु भारत विरूपाक्षश्चिन्तयन्वै हृदयेन विदूयता
ततोऽन्यस्मिन्गते चाह्नि विरूपाक्षोऽब्रवीत्सुतम् न प्रेक्षे राजधर्माणमद्य पुत्र खगोत्तमम्
AI Translation: Then, on another day, Virūpākṣa said to his son: "Today, son, I do not see the king of birds, the one with the Dharma of kings.
स पूर्वसंध्यां ब्रह्माणं वन्दितुं याति सर्वदा मां चादृष्ट्वा कदाचित्स न गच्छति गृहान्खगः
M. N. Dutt: Every morning he goes to the regions of Brahman for worshipping the Grandfather. While returning, he never goes home without seeing me.
Supplementary Passages:
12.166.6 After 6ab, D4 ins.: *445 अपरां चैव मां द्रष्टुमायाति स विहंगराट्
उभे द्विरात्रं संध्ये वै नाभ्यगात्स ममालयम् तस्मान्न शुध्यते भावो मम स ज्ञायतां सुहृत्
M. N. Dutt: These two inornings and two nights have passed away, and he has not come to my house. My mind, therefore, is not in peace. You enquire after my friend.
स्वाध्यायेन वियुक्तो हि ब्रह्मवर्चसवर्जितः तं गतस्तत्र मे शङ्का हन्यात्तं स द्विजाधमः
M. N. Dutt: Gautama, who came here, is shorn of Vedic learning and Brahmanic effulgence. He has scen the abode of my friend, I greatly fear that wretch of Brahmanas has killed Rajdharman.
दुराचारस्तु दुर्बुद्धिरिङ्गितैर्लक्षितो मया निष्क्रियो दारुणाकारः कृष्णो दस्युरिवाधमः
M. N. Dutt: Addicted to evil practices and of wicked understanding, I read him through by the signs he showed. Without mercy, of cruel and grim visage, and of wicked disposition, that vilest of men is like a robber. That Gautama has gone to the house of my friend. For this reason my heart is extremely anxious.
गौतमः स गतस्तत्र तेनोद्विग्नं मनो मम पुत्र शीघ्रमितो गत्वा राजधर्मनिवेशनम् ज्ञायतां स विशुद्धात्मा यदि जीवति माचिरम्
M. N. Dutt: O son, going hence with great speed to the house of Rajdharman, learn whether that puresouled bird is still alive! Do not delay.
स एवमुक्तस्त्वरितो रक्षोभिः सहितो ययौ न्यग्रोधं तत्र चापश्यत्कङ्कालं राजधर्मणः
M. N. Dutt: Thus addressed by his father, the prince, accompanied by other Rakshasas, went away quickly. Going to the foot of that banian, he saw the remains of Rajdharman.
स रुदन्नगमत्पुत्रो राक्षसेन्द्रस्य धीमतः त्वरमाणः परं शक्त्या गौतमग्रहणाय वै
M. N. Dutt: Weeping with sorrow the son of the intelligent king of the Rakshasas, ran quickly to the best of his power, for seizing Gautama.
ततोऽविदूरे जगृहुर्गौतमं राक्षसास्तदा राजधर्मशरीरं च पक्षास्थिचरणोज्झितम्
M. N. Dutt: The Rakshasas had not to go far when they caught the Brahmana and found the body of Rajdharman shorn of wings, bones, and feet.
तमादायाथ रक्षांसि द्रुतं मेरुव्रजं ययुः राज्ञश्च दर्शयामासुः शरीरं राजधर्मणः कृतघ्नं पुरुषं तं च गौतमं पापचेतसम्
M. N. Dutt: Taking the captive with them, the Rakshasas returned quickly to Meruvraja, and showed the king the mutilated body of Rajdharman, and that ungrateful and sinful wretch, Gautama.
रुरोद राजा तं दृष्ट्वा सामात्यः सपुरोहितः आर्तनादश्च सुमहानभूत्तस्य निवेशने
M. N. Dutt: Seeing the remains of his friend, the king, with his counsellors and priest, began to weep aloud. Loud-lamentations were heard in his house.
सस्त्रीकुमारं च पुरं बभूवास्वस्थमानसम् अथाब्रवीन्नृपः पुत्रं पापोऽयं वध्यतामिति
M. N. Dutt: The entire city of the Rakshasa king,-men, women, and children,-was plunged in grief. The king then ordered his son, saying,-Let this sinful wretch be killed! Let these Rakshasas here eai merrily his flesh.
अस्य मांसैरिमे सर्वे विहरन्तु यथेष्टतः पापाचारः पापकर्मा पापात्मा पापनिश्चयः हन्तव्योऽयं मम मतिर्भवद्भिरिति राक्षसाः
AI Translation: May all of them live happily with the flesh of this one. He is a sinner in conduct, a sinner in deeds, a sinner in mind, a sinner in resolve. This one should
इत्युक्ता राक्षसेन्द्रेण राक्षसा घोरविक्रमाः नैच्छन्त तं भक्षयितुं पापकर्मायमित्युत
AI Translation: Thus addressed by the lord of the demons, the demons of terrible prowess did not wish to devour him, saying, "This is a sinner."
दस्यूनां दीयतामेष साध्वद्य पुरुषाधमः इत्यूचुस्तं महाराज राक्षसेन्द्रं निशाचराः
M. N. Dutt: Indeed, those night-rangers addressing their king, said,-Let this vilest of men be handed over to the robbers.
शिरोभिश्च गता भूमिमूचू रक्षोगणाधिपम् न दातुमर्हसि त्वं नो भक्षणायास्य किल्बिषम्
M. N. Dutt: Lowering their heads to their king, they told him so, adding, you should not give us this sinful wretch for our food.
एवमस्त्विति तानाह राक्षसेन्द्रो निशाचरान् दस्यूनां दीयतामेष कृतघ्नोऽद्यैव राक्षसाः
M. N. Dutt: The king said to them,-Let it be so! Let this ungrateful person be forthwith delivered to the robbers.
इत्युक्ते तस्य ते दासाः शूलमुद्गरपाणयः छित्त्वा तं खण्डशः पापं दस्युभ्यः प्रददुस्तदा
M. N. Dutt: Thus ordered by him, the Rakshasas, armed with lances and battle-axes, hacked that sinful wretch into pieces and gave them away to the robbers.
दस्यवश्चापि नैच्छन्त तमत्तुं पापकारिणम् क्रव्यादा अपि राजेन्द्र कृतघ्नं नोपभुञ्जते
M. N. Dutt: It so came about that even the very robbers refused to eat the flesh of that vile man. Though cannibals, O king, they would not eat an ungrateful person.
ब्रह्मघ्ने च सुरापे च चोरे भग्नव्रते तथा निष्कृतिर्विहिता राजन्कृतघ्ने नास्ति निष्कृतिः
M. N. Dutt: There is expiation, o king, for one who slays a Brahmana, for one who drinks winc, for one who steals, for one that has not fulfilled a vow. But there is no expiation for an ungrateful person.
मित्रद्रोही नृशंसश्च कृतघ्नश्च नराधमः क्रव्यादैः कृमिभिश्चान्यैर्न भुज्यन्ते हि तादृशाः
M. N. Dutt: That cruel and mean man who does injury to a friend and turns ungrateful, is not eaten even by the very cannibals nor by the worms that feed on carrion.
Supplementary Passages:
12.166.25 For the portion of the text from 11c to 25d, D7 T G1.2.5 M subst.: *446 न्यग्रोधे राजधर्माणमपश्यन्निहतं ततः रुदित्वा बहु तत्तद्वै विलप्य च स राक्षसः गतो रोषसमाविष्टो गौतमग्रहणाय वै गृहीतो गौतमः पापो रक्षोभिः क्रोधमूर्छितैः राजधर्मशरीरस्य कङ्कालं चाप्यथो धृतम् मेरुपृष्ठे च नगरं यातुधानास्ततो गताः क्रोधरक्तेक्षणा घोरा गौतमस्य वधे धृताः पार्थिवस्याग्रतो न्यस्तः कङ्कालो राजधर्मणः तं दृष्ट्वा विमना राजा सामात्यः सगणोऽभवत् आर्तनादो महानासीद्गृहे तस्य महात्मनः स्त्रीसंघस्य तदा राजन्निहते काश्यपात्मजे राजा चैवाब्रवीत्पुत्रं पापोऽयं वध्यतामिति राक्षसा ऊचुः अस्य मांसं वयं सर्वे खादिष्यामः समागताः पापकृत्पापकर्मा च पापात्मा पापमास्थितः हन्तव्य एव पापात्मा कृतघ्नो नात्र संशयः विरूपाक्ष उवाच कृतघ्नं पापकर्माणं न भक्षयितुमुत्सहे दासेभ्यो दीयतामेष मित्रध्रुक्पुरुषाधमः भीष्म उवाच दासाः सर्वे समाहूता यातुधानास्तथापरे नेच्छन्ति स्म कृतघ्नं तं खादितुं पुरुषोत्तम शिरोभिश्च गता भूमिं महाराज ततो बलात् मा नार्थं जातनिर्बन्धं किल्बिषं दातुमर्हसि यातुधाना नृपेणोक्ताः पापकर्मा विशस्यताम् भक्ष्यतां त्यज्यतां वायं दर्शनान्मेऽपनीयताम् ततस्ते रुषिता दासाः शूलपट्टसपाणयः खण्डशो विकृतं हत्वा क्रव्याद्भ्यो ह्यददुस्तदा क्रव्यादास्त्वपि राजेन्द्र नेच्छन्ति पिशिताशनाः मृतानपि हि क्रव्यादाः कृतघ्नान्नोपभुञ्जते ब्रह्मस्वहरणे चोरे ब्रह्मघ्ने गुरुतल्पगे निष्कृतिर्विहिता सद्भिः कृतघ्ने नास्ति निष्कृतिः मित्रद्रुहं कृतघ्नं च नृशंसं च नराधमम् क्रव्यादाः क्रिमयश्चैव नोपभुञ्जन्ति वै सदा