Critical Edition
भीष्म उवाच ततश्चितां बकपतेः कारयामास राक्षसः रत्नैर्गन्धैश्च बहुभिर्वस्त्रैश्च समलंकृताम्
M. N. Dutt: Bhishma Said The Rakshasa king then caused a funeral pyre to be made for that king of cranes and decked it with jewels, gems, perfumes, and, costly dresses.
तत्र प्रज्वाल्य नृपते बकराजं प्रतापवान् प्रेतकार्याणि विधिवद्राक्षसेन्द्रश्चकार ह
M. N. Dutt: Setting fire to it with the body of that prince of birds, the powerful king of the Rakshasas caused the obsequial rites of his friend to be performed according to the ordinance.
तस्मिन्कालेऽथ सुरभिर्देवी दाक्षायणी शुभा उपरिष्टात्ततस्तस्य सा बभूव पयस्विनी
M. N. Dutt: At that time, the auspicious goddess Surabhi, the daughter of Daksha, appeared in the sky above the place where the pyre had been made. Her breasts were full of milk.
तस्या वक्त्राच्च्युतः फेनः क्षीरमिश्रस्तदानघ सोऽपतद्वै ततस्तस्यां चितायां राजधर्मणः
M. N. Dutt: From her mouth, O sinless king, froth mixed with milk dropped upon the funeral pyre of Rajdharman.
ततः संजीवितस्तेन बकराजस्तदानघ उत्पत्य च समेयाय विरूपाक्षं बकाधिपः
M. N. Dutt: There at the prince of cranes became revived. Rising up, came to his friend Virupaksha, the king of Rakshasas.
ततोऽभ्ययाद्देवराजो विरूपाक्षपुरं तदा प्राह चेदं विरूपाक्षं दिष्ट्यायं जीवतीत्युत
M. N. Dutt: At this time, the king of the gods himself came to the city of Virupaksha. Addressing the Rakshasa king, Indra said, —By good luck, you have revived the prince of cranes.
श्रावयामास चेन्द्रस्तं विरूपाक्षं पुरातनम् यथा शापः पुरा दत्तो ब्रह्मणा राजधर्मणः
M. N. Dutt: The king of the gods further recited to Virupaksha the old story of the course imprecated by the Grandfather upon that best of birds named Rajdharman.
यदा बकपती राजन्ब्रह्माणं नोपसर्पति ततो रोषादिदं प्राह बकेन्द्राय पितामहः
AI Translation: When the king of the cranes, O king, did not approach Brahma, then, out of anger, the grandfather said this to the king of the cranes:
यस्मान्मूढो मम सदो नागतोऽसौ बकाधमः तस्माद्वधं स दुष्टात्मा नचिरात्समवाप्स्यति
AI Translation: Because that lowest of herons, being foolish, has not come to my abode, therefore that evil-minded one will soon meet with death.
तदायं तस्य वचनान्निहतो गौतमेन वै तेनैवामृतसिक्तश्च पुनः संजीवितो बकः
M. N. Dutt: Over the In consequence of these words of the Grandfather, the prince of cranes, though killed by Gautama, has been restored to life, by the nectar with which his body was drenched.
राजधर्मा ततः प्राह प्रणिपत्य पुरंदरम् यदि तेऽनुग्रहकृता मयि बुद्धिः पुरंदर सखायं मे सुदयितं गौतमं जीवयेत्युत
M. N. Dutt: After Indra had become silent, Rajadharman, having bowed unto the king of the gods, said, O king of gods, if you wish to show me favour, then let my dear friend Gautama be restored to life.
तस्य वाक्यं समाज्ञाय वासवः पुरुषर्षभ संजीवयित्वा सख्ये वै प्रादात्तं गौतमं तदा
M. N. Dutt: Hearing these words of his, Vasava, O king, sprinkled ambrosia Brahmana Gautama and restored him to life.
सभाण्डोपस्करं राजंस्तमासाद्य बकाधिपः संपरिष्वज्य सुहृदं प्रीत्या परमया युतः
M. N. Dutt: Coming to his friend Gautama who still bore on his shoulders the load of gold, the king of cranes embraced him and felt great joy.
अथ तं पापकर्माणं राजधर्मा बकाधिपः विसर्जयित्वा सधनं प्रविवेश स्वमालयम्
M. N. Dutt: Dismissing Gautama of sinful deeds, with his wealth, then Rajadharman, that prince of cranes, returned to his own abode.
यथोचितं च स बको ययौ ब्रह्मसदस्तदा ब्रह्मा च तं महात्मानमातिथ्येनाभ्यपूजयत्
M. N. Dutt: At the due hour he went (the next day) to the Grandfather's region. The latter honoured the great bird with such attentions as are shown to a guest.
Supplementary Passages:
12.167.15 For 15ab, B2 subst.: *447 ब्रह्माथ स्वसभाप्राप्तं बकं धर्मपरायणम्
गौतमश्चापि संप्राप्य पुनस्तं शबरालयम् शूद्रायां जनयामास पुत्रान्दुष्कृतकारिणः
M. N. Dutt: Gautama also, coming back to his home in the village of the hunters, begot many sinful children upon his Shudra wife.
शापश्च सुमहांस्तस्य दत्तः सुरगणैस्तदा कुक्षौ पुनर्भ्वां भार्यायां जनयित्वा चिरात्सुतान् निरयं प्राप्स्यति महत्कृतघ्नोऽयमिति प्रभो
M. N. Dutt: A great curse was imprecated upon him by the gods that having begouen, within a few years, upon the body of his remarried wife many children, that ungrateful sinner should sink into a dreadful hell for many years.
एतत्प्राह पुरा सर्वं नारदो मम भारत संस्मृत्य चापि सुमहदाख्यानं पुरुषर्षभ मयापि भवते सर्वं यथावदुपवर्णितम्
M. N. Dutt: All this, O Bharata, was described to me formerly by Narada. Remembering the incidents of his important story, O best of Bharata's race, I have recited it to you fully.
कुतः कृतघ्नस्य यशः कुतः स्थानं कुतः सुखम् अश्रद्धेयः कृतघ्नो हि कृतघ्ने नास्ति निष्कृतिः
M. N. Dutt: Whence can an ungrateful person acquire fame? Where is his place? Whence can he enjoy happiness? An ungrateful person should not be trusted. An ungrateful person can never escape.
मित्रद्रोहो न कर्तव्यः पुरुषेण विशेषतः मित्रध्रुङ्निरयं घोरमनन्तं प्रतिपद्यते
M. N. Dutt: No person should injure a friend. He who injures a friend sinks into dreadful and everlasting hell.
कृतज्ञेन सदा भाव्यं मित्रकामेन चानघ मित्रात्प्रभवते सत्यं मित्रात्प्रभवते बलम् सत्कारैरुत्तमैर्मित्रं पूजयेत विचक्षणः
AI Translation: One should always be grateful, and desire friendship, O sinless one. From friendship comes truth, from friendship comes strength. The wise one should honor friendship with excellent honors.
Supplementary Passages:
12.167.21 After 21cd K5 V1 B Da Dn1.n3 D5 ins.: *448 मित्राद्भोगांश्च भुञ्जीत मित्रेणापत्सु मुच्यते For the portion of the text 1-21, D7 S (G3.4 absent) subst.: *449 भीष्म उवाच विद्वान्संस्कारयामास पार्थिवो राजधर्मणः गन्धैर्बहुभिरव्यग्रो दाहयामास तं द्विजम् तस्य देवस्य वचनादिन्द्रस्य बकराडिह तेनैवामृतसिक्तश्च पुनः संजीवितो बकः राजधर्मापि तं प्राह सहस्राक्षमरिंदमम् गौतमो ब्राह्मणः क्वासौ मुच्यतां मत्प्रियः सखा तस्य वाक्यं समाज्ञाय कौशिकः सुरसत्तमः गौतमं ह्यभ्यनुज्ञाप्य प्रीतोऽथ गमनोत्सुकः प्रतीतः स गतः सौम्यो राजधर्मा स्वमालयम् नृशंसो गौतमो मुक्तो मित्रध्रुक्पुरुषाधमः सभाण्डोपस्करो यातः स तदा शबरालयम् तत्रासौ शबरीदेहे प्रसूतो निरयोपमे एष शापो महांस्तत्र मुक्तः सुरगणैस्तथा दग्धो राक्षसराजेन खगराजः प्रतापवान् चितायाः पार्श्वतो दोग्ध्री सुरभिर्जीवयच्च तम् तस्या वक्त्राच्च्युतः फेनो दुग्धमात्रं तदानघ समीरणाहृतो यातश्चितां तां राजधर्मणः देवराजस्ततः प्राप्तो विरूपाक्षपुरं तदा विरूपाक्षोऽपि तं प्राप्तं देवराजं समागमत् काश्यपस्य सुतो देव भ्राता मे जीवतामिति कौशिकस्त्वब्रवीत्सर्वं प्रीयमाणं पुनः पुनः ब्रह्मणा व्याहृतो रोषाद्राजधर्मा कदाचन यस्मात्त्वं नागतो द्रष्टुं मम नित्यमिमां सभाम् तस्माद्बको भवान्भावी धर्मशीलः पुराणवित् आगमिष्यति ते वासं कदाचित्पापकर्मकृत् शबरावासगो विप्रः कृतघ्नो वृषलीपतिः यदा निहन्ता मोक्षस्ते तदा भावीत्युवाच तम् तस्मादेव गतो लोकं ब्रह्मणः परमेष्ठिनः स चापि निरयं प्राप्तो दुष्कृतिः कुलपांसनः एतच्छ्रुत्वा महद्वाक्यं सन्मध्ये नारदेरितम् मयापि तव राजेन्द्र यथावदनुवर्णितम् ब्रह्मघ्ने च सुरापे च चोरे भ्रष्टव्रते तथा निष्कृतिर्विहिता राजन्कृतघ्ने नास्ति निष्कृतिः कुतः कृतघ्नस्य यशः कुतः स्थानं कुतः सुखम् अश्रद्धेयः कृतघ्नो हि कृतघ्ने नास्ति निष्कृतिः मित्रद्रोहो न कर्तव्यः पुरुषेण विशेषतः मित्रध्रुङ्निरयं घोरं नरकं प्रतिपद्यते कृतज्ञेन सदा भाव्यं मित्रभावेन चानघ मित्रात्प्रभवते सर्वं मित्रं धन्यमिति स्मृतम् अर्थाद्वा मित्रलाभाद्वा मित्रलाभो विशिष्यते सुलभा मित्रतोऽर्थास्तु मित्रेण यतितुं क्षमम् मित्रं चाभिमतं स्निग्धं फलं चापि सतां फलम् सत्कारैः स्वजनोपेतैः पूजयेत विचक्षणः After line 5, T2 ins.: *450 अभ्रश्यामः पिङ्गजटाबद्धकलापः प्रांशुर्दण्डी कृष्णमृगत्वक्परिधानः साक्षाल्लोकान्पावयमानः कविमुख्यः पाराशर्यः पर्वसु रूपं विवृणोतु M1.3.4 ins. after line 7: M2 after line 13: *451 तयैव जीवितं पापं स्वदेशगमनोत्सुकम् शशाप शबरीदेहे प्रसूतोऽयं भवत्विति कुक्षौ पुनर्भुवा पापः सुतानजनयत्तथा After line 23, G2 ins.: *452 तस्माद्बकं गृहे हन्ता ब्राह्मणः पापबन्धनः बन्धो भवतु घोरैश्च पाशैर्नागमयैर्भृशम् After the above, G2 reads lines 30-31 for the first time, repeating them in their proper place; while M1.3.4 ins. after line 23: *453 विरूपाक्षोऽथ संवृत्तं श्रुत्वा वाक्यमपूजयत् शक्रं च ब्रह्मणः पार्श्वं तया तेन सहाव्रजत् गौतमो निरयं प्राप्तस्तत्संबन्धाद्बकस्तथा दुःखं राक्षसराज्ञश्च द्रव्यदानाच्छ्रमान्वितः After line 35, M1.3 ins.: *454 एतच्छ्रुत्वा ततो वाक्यं भीष्मेणोक्तं महात्मना युधिष्ठिरः प्रीतमना भ्रातृभिः सहितः सदा
परित्याज्यो बुधैः पापः कृतघ्नो निरपत्रपः मित्रद्रोही कुलाङ्गारः पापकर्मा नराधमः
M. N. Dutt: An ungrateful, shameless and sinful wretch should be shunned by the wise. One who injures his friends is a despicable character. Such a sinful person is the vilest of men.
एष धर्मभृतां श्रेष्ठ प्रोक्तः पापो मया तव मित्रद्रोही कृतघ्नो वै किं भूयः श्रोतुमिच्छसि
M. N. Dutt: I have thus told you, O foremost of all virtuous men the characteristics of a sinful wretch who is stained by ingratitude and who injures his friend. What else do you wish to hear.
वैशंपायन उवाच एतच्छ्रुत्वा तदा वाक्यं भीष्मेणोक्तं महात्मना युधिष्ठिरः प्रीतमना बभूव जनमेजय
M. N. Dutt: Hearing these words spoken by the great Bhishma, Yudhishthira, O Janamejaya, was highly pleased.