Critical Edition
नारद उवाच पुरा देवयुगे राजन्नादित्यो भगवान्दिवः आगच्छन्मानुषं लोकं दिदृक्षुर्विगतक्लमः
M. N. Dutt: O king, in the Deva Yuga of old, the illustrious deity, Aditya, came down from heaven and roamed at ease over the world of men.
Supplementary Passages:
2.11.1 After the ref., V1 B D S ins.: *117 पितामहसभां तात कथ्यमानां निबोध मे शक्यते या न निर्देष्टुमेवंरूपेति भारत
चरन्मानुषरूपेण सभां दृष्ट्वा स्वयंभुवः सभामकथयन्मह्यं ब्राह्मीं तत्त्वेन पाण्डव
M. N. Dutt: O son of Pandu, having seen (before) the Sabha of the Self-created (Brahma), he roamed (on earth) in human form, wishing to see what could be seen here. On that occasion he spoke to me,
अप्रमेयप्रभां दिव्यां मानसीं भरतर्षभ अनिर्देश्यां प्रभावेन सर्वभूतमनोरमाम्
M. N. Dutt: O best of the Bharata race, about that celestials Sabha (of the Grandsire) which is immeasurable and immaterial and which delights the heart of every creature by its splendour.
श्रुत्वा गुणानहं तस्याः सभायाः पाण्डुनन्दन दर्शनेप्सुस्तथा राजन्नादित्यमहमब्रुवम्
M. N. Dutt: O best of the Pandavas, hearing the merits of that Sabha, I became desirous of seeing it. O king, I then spoke thus to Aditya.
भगवन्द्रष्टुमिच्छामि पितामहसभामहम् येन सा तपसा शक्या कर्मणा वापि गोपते
AI Translation: O Lord, I wish to see the assembly of the grandfather. By what austerity or action, O protector, is it possible to attain that?
औषधैर्वा तथा युक्तैरुत वा मायया यया तन्ममाचक्ष्व भगवन्पश्येयं तां सभां कथम्
AI Translation: Or by means of medicines or by means of some magic, Please tell me that, O Blessed One. How can I see that assembly?
Supplementary Passages:
2.11.6 After 6, V1 B D S ins.: *118 स तन्मम वचः श्रुत्वा सहस्रांशुर्दिवाकरः प्रोवाच भरतश्रेष्ठ व्रतं वर्षसहस्रिकम् ब्रह्मव्रतमुपास्स्व त्वं प्रयतेनान्तरात्मना ततोऽहं हिमवत्पृष्ठे समारब्धो महाव्रतम्
ततः स भगवान्सूर्यो मामुपादाय वीर्यवान् अगच्छत्तां सभां ब्राह्मीं विपापां विगतक्लमाम्
M. N. Dutt: (When I completed my vow), then the illustrious and powerful and sinless Surya who knows no fatigue came and took me to the Sabha of Brahma.
एवंरूपेति सा शक्या न निर्देष्टुं जनाधिप क्षणेन हि बिभर्त्यन्यदनिर्देश्यं वपुस्तथा
M. N. Dutt: O king, none is able to describe it by saying “It is such"; for it assumes an indescribable form with a moment.
न वेद परिमाणं वा संस्थानं वापि भारत न च रूपं मया तादृग्दृष्टपूर्वं कदाचन
M. N. Dutt: O descendant of Bharata, it is impossible to indicate its dimensions or shape. I have never seen any this like it before.
सुसुखा सा सभा राजन्न शीता न च घर्मदा न क्षुत्पिपासे न ग्लानिं प्राप्य तां प्राप्नुवन्त्युत
M. N. Dutt: O king, it ever contributes to the happiness of those that live within it. It is neither cold nor hot; hanger, thirst and all kinds of uneasiness disappear from one as soon as one enters into it.
नानारूपैरिव कृता सुविचित्रैः सुभास्वरैः स्तम्भैर्न च धृता सा तु शाश्वती न च सा क्षरा
AI Translation: It is adorned with various forms, very beautiful and shining, It is not supported by pillars, it is eternal and imperishable.
Supplementary Passages:
2.11.11 S ins. (Cv glosses) after 11ab: Ñ1 V1 B D ins. after 11: *119 दिव्यैर्नानाविधैर्भावैर्भासद्भिरमितप्रभैः
अति चन्द्रं च सूर्यं च शिखिनं च स्वयंप्रभा दीप्यते नाकपृष्ठस्था भासयन्तीव भास्करम्
AI Translation: She shines more than the moon, the sun, and the fire, self-luminous, Standing in the sky, illuminating the sun.
तस्यां स भगवानास्ते विदधद्देवमायया स्वयमेकोऽनिशं राजँल्लोकाँल्लोकपितामहः
AI Translation: In that (world) the Lord abides, creating the divine illusion, The Lord of the worlds, the grandfather of the worlds, alone and constantly, O king.
उपतिष्ठन्ति चाप्येनं प्रजानां पतयः प्रभुम् दक्षः प्रचेताः पुलहो मरीचिः कश्यपस्तथा
AI Translation: And the lords of creatures attend upon him, the lord of all. Daksha, Pracheta, Pulaha, Marichi, and Kashyapa.
Supplementary Passages:
2.11.14 S ins. after 14 (M2, after 15ab): *120 आदित्याश्च तथा राजन्रुद्राश्च वसवोऽश्विनौ
भृगुरत्रिर्वसिष्ठश्च गौतमश्च तथाङ्गिराः मनोऽन्तरिक्षं विद्याश्च वायुस्तेजो जलं मही
AI Translation: Bhṛgu, Atri, Vasiṣṭha, Gautama, and Aṅgiras, Mind, space, knowledge, wind, fire, water, and earth,
Supplementary Passages:
2.11.15 V1 B D ins. after 15ab: S ins. after 120* (T1 repeating after 15ab): *121 पुलस्त्यश्च क्रतुश्चैव प्रह्रादः कर्दमस्तथा V1 B D T1 M2 cont.: G M1 ins. after 15ab: *122 अथर्वाङ्गिरसश्चैव वालखिल्या मरीचिपाः B1 (marg.) cont.: *123 ऋषयश्च महाभागाः पितामहमुपासते
शब्दः स्पर्शस्तथा रूपं रसो गन्धश्च भारत प्रकृतिश्च विकारश्च यच्चान्यत्कारणं भुवः
M. N. Dutt: Sound, Touch, Form, Taste, Scent, Nature, the Modes, the Elemental and Prime causes of the world, O descendant of Bharata, (all these sit there).
Supplementary Passages:
2.11.16 After 16, G2 ins.: *124 क्षमा धृतिः शुचिश्चैव प्रज्ञा बुद्धिः स्मृतिर्यशः भाष्याणि तर्कयुक्तानि देहवन्ति च भारत V1 B D S ins. after 16 (G2, after 124*): *125 अगस्त्यश्च महातेजा मार्कण्डेयश्च वीर्यवान् जमदग्निर्भरद्वाजः संवर्तश्च्यवनस्तथा दुर्वासाश्च महाभाग ऋष्यशृङ्गश्च धार्मिकः सनत्कुमारो भगवान्योगाचार्यो महातपाः असितो देवलश्चैव जैगीषव्यश्च तत्त्ववित् ऋषभो जितशत्रुश्च महावीर्यस्तथा मणिः आयुर्वेदस्तथाष्टाङ्गो देहवांस्तत्र भारत After line 5, M2 ins.: *126 कृष्णद्वैपायनश्चैव सह शिष्यैर्महामुनिः
चन्द्रमाः सह नक्षत्रैरादित्यश्च गभस्तिमान् वायवः क्रतवश्चैव संकल्पः प्राण एव च
AI Translation: The moon with the stars, the sun with its rays, The winds, the sacrifices, the resolve, and the breath itself,
Supplementary Passages:
2.11.17 After 17, V1 B1-5 D S ins.: *127 मूर्तिमन्तो महात्मानो महाव्रतपरायणाः
एते चान्ये च बहवः स्वयंभुवमुपस्थिताः अर्थो धर्मश्च कामश्च हर्षो द्वेषस्तपो दमः
AI Translation: These and many others have approached the Self-existent One: Wealth, virtue, desire, joy, hatred, austerity, self-restraint,
आयान्ति तस्यां सहिता गन्धर्वाप्सरसस्तथा विंशतिः सप्त चैवान्ये लोकपालाश्च सर्वशः
M. N. Dutt: With them come the twenty seven different tribes of the Gandharvas and of the Apsaras and others also, and also the Lokapalas,
Supplementary Passages:
2.11.19 After 19ab, G2 ins.: *128 कालिका सुरभी देवी सरमा चैव गौतमी प्रपा कद्रूश्च ता देवीस्तत्र देवाः समातरः
शुक्रो बृहस्पतिश्चैव बुधोऽङ्गारक एव च शनैश्चरश्च राहुश्च ग्रहाः सर्वे तथैव च
AI Translation: Shukra, Brihaspati, Budha, Angaraka, Shanaiścara, Rahu, and all the planets,
मन्त्रो रथंतरश्चैव हरिमान्वसुमानपि आदित्याः साधिराजानो नानाद्वंद्वैरुदाहृताः
AI Translation: The mantra is Rathantara, Harima, and Vasuma. The Adityas, with the king, are enumerated in various pairs.
मरुतो विश्वकर्मा च वसवश्चैव भारत तथा पितृगणाः सर्वे सर्वाणि च हवींष्यथ
AI Translation: Maruts, Vishvakarma, Vasus, and all the groups of ancestors, and all the oblations.
Supplementary Passages:
2.11.22 After 22ab, S (G2 om.) ins.: *129 सर्वे च कामप्रचुराः सभायां तत्र नित्यशः
ऋग्वेदः सामवेदश्च यजुर्वेदश्च पाण्डव अथर्ववेदश्च तथा पर्वाणि च विशां पते
AI Translation: O son of Pandu, the Rig Veda, the Sama Veda, the Yajur Veda, and the Atharva Veda, and the Parvas, O lord of the earth.
इतिहासोपवेदाश्च वेदाङ्गानि च सर्वशः ग्रहा यज्ञाश्च सोमश्च दैवतानि च सर्वशः
M. N. Dutt: Histories and all minor branches of learning, all the Vedangas, the Planets, the Sacrifices, the Soma, all the celestials,
सावित्री दुर्गतरणी वाणी सप्तविधा तथा मेधा धृतिः श्रुतिश्चैव प्रज्ञा बुद्धिर्यशः क्षमा
M. N. Dutt: Savitri, the seven kinds of Speech, Understanding, Patience, Memory, Wisdom, Intelligence, Fame, Forgiveness,
सामानि स्तुतिशस्त्राणि गाथाश्च विविधास्तथा भाष्याणि तर्कयुक्तानि देहवन्ति विशां पते
AI Translation: The various hymns, eulogies, and verses, and the commentaries with logic, O Lord of the Earth,
Supplementary Passages:
2.11.26 After 26, V1 B D ins.: *130 नाटका विविधाः काव्याः कथाख्यायिककारिकाः तत्र तिष्ठन्ति ते पुण्या ये चान्ये गुरुपूजकाः
क्षणा लवा मुहूर्ताश्च दिवा रात्रिस्तथैव च अर्धमासाश्च मासाश्च ऋतवः षट्च भारत
AI Translation: Moments, seconds, minutes, days, nights, half-months, months, and the six seasons, O descendant of Bharata.
संवत्सराः पञ्चयुगमहोरात्राश्चतुर्विधाः कालचक्रं च यद्दिव्यं नित्यमक्षयमव्ययम्
AI Translation: The five years, the day and night of the Yuga, and the four kinds of time, And the divine wheel of time, which is eternal, inexhaustible, and imperishable,
Supplementary Passages:
2.11.28 After 28, K3 V1 B D G3.6 ins.: *131 धर्मचक्रं तथा चापि नित्यमास्ते युधिष्ठिर
अदितिर्दितिर्दनुश्चैव सुरसा विनता इरा कालका सुरभिर्देवी सरमा चाथ गौतमी
AI Translation: Aditi, Diti, Danu, Surasa, Vinata, Ira, Kalaka, Surabhi, the goddess, Sarana, and Gautami.
Supplementary Passages:
2.11.29 After 29, V1 B D S ins.: *132 प्राधा कद्रूश्च वै देव्यौ देवतानां च मातरः रुद्राणी श्रीश्च लक्ष्मीश्च भद्रा षष्ठी तथापरा पृथिवी गां गता देवी ह्रीः स्वाहा कीर्तिरेव च सुरा देवी शची चैव तथा पुष्टिररुन्धती संवृत्तिराशा नियतिः सृष्टिर्देवी रतिस्तथा एताश्चान्याश्च वै देव्य उपतस्थुः प्रजापतिम्
आदित्या वसवो रुद्रा मरुतश्चाश्विनावपि विश्वेदेवाश्च साध्याश्च पितरश्च मनोजवाः
M. N. Dutt: The Adityas, the Vasus, the Rudras, the Marutas, the Ashvinis, the Vishvadevas, the Sadhyas, the Pitris, all possessing the speed of mind, (wait upon the Grandsire).
Supplementary Passages:
2.11.30 V1 B D S ins. after 30 (G1.6, which om. from 30d up to prior half of line 5, ins. after 30c): *133 पितॄणां च गणान्विद्धि सप्तैव पुरुषर्षभ चत्वारो मूर्तिमन्तो वै त्रयश्चाप्यशरीरिणः वैराजाश्च महाभागा अग्निष्वुआत्ताश्च भारत गार्हपत्या नाकचराः पितरो लोकविश्रुताः सोमपा एकशृङ्गाश्च चतुर्वेदाः कलास्तथा एते चतुर्षु वर्णेषु पूज्यन्ते पितरो नृप एतैराप्यायितैः पूर्वं सोमश्चाप्याय्यते पुनः त एते पितरः सर्वे प्रजापतिमुपस्थिताः उपासते च संहृष्टा ब्रह्माणममितौजसम्
राक्षसाश्च पिशाचाश्च दानवा गुह्यकास्तथा सुपर्णनागपशवः पितामहमुपासते
AI Translation: Rākṣasas, Piśācas, Dānavas, Guhyakas, Suparnas, Nāgas, and animals worship the grandfather.
Supplementary Passages:
2.11.31 After 31, V1 B D S ins.: *134 स्थावरा जङ्गमाश्चैव महाभूतास्तथापरे पुरंदरश्च देवेन्द्रो वरुणो धनदो यमः महादेवः सहोमोऽत्र सदागच्छति सर्वशः महासेनश्च राजेन्द्र सदोपास्ते पितामहम्
देवो नारायणस्तस्यां तथा देवर्षयश्च ये ऋषयो वालखिल्याश्च योनिजायोनिजास्तथा
AI Translation: The god Narayana, the celestial sages, the Valakhilya sages, the born and unborn ones,
यच्च किंचित्त्रिलोकेऽस्मिन्दृश्यते स्थाणुजङ्गमम् सर्वं तस्यां मया दृष्टं तद्विद्धि मनुजाधिप
AI Translation: Whatever is seen in this world, whether moving or not moving, I have seen all that in her. Know that, O lord of men.
अष्टाशीतिसहस्राणि यतीनामूर्ध्वरेतसाम् प्रजावतां च पञ्चाशदृषीणामपि पाण्डव
M. N. Dutt: O son of Pandu, eighty thousand Rishis who have gained complete control over their sexual passions, and fifty thousand Rishis who have begotten offspring were also seen by me there.
ते स्म तत्र यथाकामं दृष्ट्वा सर्वे दिवौकसः प्रणम्य शिरसा तस्मै प्रतियान्ति यथागतम्
M. N. Dutt: All the dwellers of heaven see him (Brahma) there at their pleasure, and worshipping him by bowing down their heads all go back to the place from which they come.
अतिथीनागतान्देवान्दैत्यान्नागान्मुनींस्तथा यक्षान्सुपर्णान्कालेयान्गन्धर्वाप्सरसस्तथा
AI Translation: The gods who have come as guests, the demons, the serpents, the sages, The Yakshas, the Suparnas, the Kalakeyas, the Gandharvas and the Apsaras.
महाभागानमितधीर्ब्रह्मा लोकपितामहः दयावान्सर्वभूतेषु यथार्हं प्रतिपद्यते
AI Translation: The highly fortunate, humble-minded Brahma, the grandfather of the worlds, is compassionate towards all beings and treats them according to their worth.
प्रतिगृह्य च विश्वात्मा स्वयंभूरमितप्रभः सान्त्वमानार्थसंभोगैर्युनक्ति मनुजाधिप
AI Translation: Having accepted, the Self-existent one of unlimited splendor, the Lord of the world, joins the king with the enjoyment of wealth and comfort.
Supplementary Passages:
2.11.38 After 38ab, T1 G1.3-6 M1 ins.: *135 मधुरेण साम्ना भगवान्प्रतिगृह्णाति नित्यशः
तथा तैरुपयातैश्च प्रतियातैश्च भारत आकुला सा सभा तात भवति स्म सुखप्रदा
M. N. Dutt: o descendant of Bharata, O child that charming Sabha is always being agitated with crowds of beings coming and going.
सर्वतेजोमयी दिव्या ब्रह्मर्षिगणसेविता ब्राह्म्या श्रिया दीप्यमाना शुशुभे विगतक्लमा
M. N. Dutt: Filled with every splendour and worshipped by the Brahmarshis, that celestials Sabha, the dispeller of all fatigue and misery, looks extremely beautiful, it being brightened with the wealth of Brahma.
सा सभा तादृशी दृष्टा सर्वलोकेषु दुर्लभा सभेयं राजशार्दूल मनुष्येषु यथा तव
M. N. Dutt: O best of kings, as your Sabha is matchless in the world of men, so is matchless in all the worlds that Sabha which was seen by me before.
एता मया दृष्टपूर्वाः सभा देवेषु पाण्डव तवेयं मानुषे लोके सर्वश्रेष्ठतमा सभा
M. N. Dutt: O descendant of Bharata, I saw these Sabhas before in the region of the celestials. Your this Sabha is the foremost in the world of men.
युधिष्ठिर उवाच प्रायशो राजलोकस्ते कथितो वदतां वर वैवस्वतसभायां तु यथा वदसि वै प्रभो
M. N. Dutt: Yudhishthira said O best of eloquent men, O lord, from your descriptions it appears that all the monarchs (of the earth) are in the Sabha of the son of Vaivasvata (Yama).
वरुणस्य सभायां तु नागास्ते कथिता विभो दैत्येन्द्राश्चैव भूयिष्ठाः सरितः सागरास्तथा
M. N. Dutt: O lord, you have said that in the Varuna's Sabha are the Nagas, the chief Daityas, the rivers, and the oceans,
तथा धनपतेर्यक्षा गुह्यका राक्षसास्तथा गन्धर्वाप्सरसश्चैव भगवांश्च वृषध्वजः
M. N. Dutt: And in that of the lord of wealth (Kubera) the Yakshas, Guhyakas, Guhyakas, Rakshasas, Gandharvas, Apsaras, and the exalted Vishvadeva (Shiva).
पितामहसभायां तु कथितास्ते महर्षयः सर्वदेवनिकायाश्च सर्वशास्त्राणि चैव हि
M. N. Dutt: You have said that in the Sabha of the Grandsire are the great Rishis, all the celestials, and all the Shastras.
शतक्रतुसभायां तु देवाः संकीर्तिता मुने उद्देशतश्च गन्धर्वा विविधाश्च महर्षयः
M. N. Dutt: O Rishi, you have said that in the Sabha of Shakra (Indra) are the celestials, the Gandharvas and the various great Rishis.
एक एव तु राजर्षिर्हरिश्चन्द्रो महामुने कथितस्ते सभानित्यो देवेन्द्रस्य महात्मनः
M. N. Dutt: O great Rishi, you have said that one king namely the royal sage Harishchandra, is in the Sabha of the illustrious lord of the celestials.
Supplementary Passages:
2.11.48 After 48, T1 G2-5 ins. (cf. 60): *136 केन कर्मविपाकेन हरिश्चन्द्रो द्विजर्षभ तेषु राजसहस्रेषु प्रभयाप्यतिरोचते
किं कर्म तेनाचरितं तपो वा नियतव्रतम् येनासौ सह शक्रेण स्पर्धते स्म महायशाः
M. N. Dutt: What act, what asceticism, what steady vows were performed by that greatly famous (king) that he has alone become equal to Indra? are
Supplementary Passages:
2.11.49 K1-3 V1 B1 D4 ins. after 49ab: B4, after 48: *137 किंचिद्दत्तं हुतं तेन इष्टं वापि महामुने
पितृलोकगतश्चापि त्वया विप्र पिता मम दृष्टः पाण्डुर्महाभागः कथं चासि समागतः
M. N. Dutt: O Brahmana, how did you meet with my father, the illustrious Pandu, now living in the region of the Pitris?
किमुक्तवांश्च भगवन्नेतदिच्छामि वेदितुम् त्वत्तः श्रोतुमहं सर्वं परं कौतूहलं हि मे
M. N. Dutt: O exalted one, O Rishi of excellent vows, what did he tell you? Tell me all. I am filled with great curiosity to hear all this.
Supplementary Passages:
2.11.51 After 51ab, S ins.: *138 अनागतमतिक्रान्तं तत्सर्वं त्वयि निष्ठितम्
नारद उवाच यन्मां पृच्छसि राजेन्द्र हरिश्चन्द्रं प्रति प्रभो तत्तेऽहं संप्रवक्ष्यामि माहात्म्यं तस्य धीमतः
M. N. Dutt: Narada said O king of kings, O lord, I shall tell you all about the greatness of the greatly intelligent Harishchandra which you ask me to narrate.
Supplementary Passages:
2.11.52 After 52, S ins.: *139 इक्ष्वाकूणां कुले जातस्त्रिशङ्कुर्नाम पार्थिवः अयोध्याधिपतिर्वीरो विश्वामित्रेण संस्थितः तस्य सत्यवती नाम पत्नी केकयवंशजा तस्यां गर्भः समभवद्धर्मेण कुरुनन्दन सा च काले महाभागा जन्ममासं प्रविश्य वै कुमारं जनयामास हरिश्चन्द्रमकल्मषम् स वै राजा हरिश्चन्द्रस्त्रैशङ्कव इति स्मृतः
स राजा बलवानासीत्सम्राट्सर्वमहीक्षिताम् तस्य सर्वे महीपालाः शासनावनताः स्थिताः
AI Translation: He was a powerful king, an emperor over all the kings of the earth. All the kings were obedient to his command.
तेनैकं रथमास्थाय जैत्रं हेमविभूषितम् शस्त्रप्रतापेन जिता द्वीपाः सप्त नरेश्वर
M. N. Dutt: O king of men, riding alone on his car adorned with gold, he conquered all the seven islands (of the world) by the prowess of his weapons.
स विजित्य महीं सर्वां सशैलवनकाननाम् आजहार महाराज राजसूयं महाक्रतुम्
M. N. Dutt: O great king, having conquered the whole of the earth with her mountains, forests and woods, he made preparation to perform a great Rajasuya sacrifice.
तस्य सर्वे महीपाला धनान्याजह्रुराज्ञया द्विजानां परिवेष्टारस्तस्मिन्यज्ञे च तेऽभवन्
M. N. Dutt: All the monarchs at his command brought wealth to that sacrifice. They became the distributors of food to the Brahmanas in that sacrifice.
प्रादाच्च द्रविणं प्रीत्या याजकानां नरेश्वरः यथोक्तं तत्र तैस्तस्मिंस्ततः पञ्चगुणाधिकम्
M. N. Dutt: The king (Harishchandra) in that sacrifice cheerfully gave away to the sacrificial Brahmanas wealth five times more than what each asked.
अतर्पयच्च विविधैर्वसुभिर्ब्राह्मणांस्तथा प्रासर्पकाले संप्राप्ते नानादिग्भ्यः समागतान्
M. N. Dutt: At the conclusion of the sacrifice, the king gratified the Brahmanas that assembled there from various quarters with large presents of various kinds of wealth.
भक्ष्यैर्भोज्यैश्च विविधैर्यथाकामपुरस्कृतैः रत्नौघतर्पितैस्तुष्टैर्द्विजैश्च समुदाहृतम् तेजस्वी च यशस्वी च नृपेभ्योऽभ्यधिकोऽभवत्
M. N. Dutt: Having been gratified by various kinds of food and enjoyable things given to them to their fill and by the heaps of jewels distributed amongst them, the Brahmanas said: “The king Harishchandra has became superior to all the kings in energy and in renown".
एतस्मात्कारणात्पार्थ हरिश्चन्द्रो विराजते तेभ्यो राजसहस्रेभ्यस्तद्विद्धि भरतर्षभ
M. N. Dutt: O king, O best of the Bharata race, know that for this reason, Harishchandra has shone more brightly than thousands of other kings.
समाप्य च हरिश्चन्द्रो महायज्ञं प्रतापवान् अभिषिक्तः स शुशुभे साम्राज्येन नराधिप
M. N. Dutt: O king, having concluded his great sacrifice, the mighty Harishchandra, being installed in his Empire, looked resplendent.
Supplementary Passages:
2.11.61 After 61, S ins.: *140 राजसूयेऽभिषिक्तस्तु समाप्तवरदक्षिणे
ये चान्येऽपि महीपाला राजसूयं महाक्रतुम् यजन्ते ते महेन्द्रेण मोदन्ते सह भारत
M. N. Dutt: O best of the Bharata race, all the kings that perform the great Rajasuya sacrifices pass their time in bliss in company with Indra.
ये चापि निधनं प्राप्ताः संग्रामेष्वपलायिनः ते तत्सदः समासाद्य मोदन्ते भरतर्षभ
M. N. Dutt: O best of the Bharata race, those kings, that give their lives on the field of battle without turning their backs, go to the abode (of Indra) and pass their time in felicity.
तपसा ये च तीव्रेण त्यजन्तीह कलेवरम् तेऽपि तत्स्थानमासाद्य श्रीमन्तो भान्ति नित्यशः
M. N. Dutt: Those also that give up their lives after undergoing severe ascetic penances go to the same region and shine brightly there for ages.
पिता च त्वाह कौन्तेय पाण्डुः कौरवनन्दनः हरिश्चन्द्रे श्रियं दृष्ट्वा नृपतौ जातविस्मयः
M. N. Dutt: O son of Kunti, O descendant of Kuru, seeing the good fortune of Harishchandra and being much astonished at it, your father Pandu has told you something (through me).
Supplementary Passages:
2.11.65 After 65, Ñ1 V1 B D ins.: *141 विज्ञाय मानुषं लोकमायान्तं मां नराधिप प्रोवाच प्रणतो भूत्वा वदेथास्त्वं युधिष्ठिरम्
समर्थोऽसि महीं जेतुं भ्रातरस्ते वशे स्थिताः राजसूयं क्रतुश्रेष्ठमाहरस्वेति भारत
M. N. Dutt: That he can subjugate the whole earth as his brothers are obedient to him". O descendant of Bharata, he said, “Let him perform the great Rajasuya sacrifice.
Supplementary Passages:
2.11.66 After 66, V1 B D ins.: *142 त्वयीष्टवति पुत्रेऽहं हरिश्चन्द्रवदाशु वै मोदिष्ये बहुलाः शश्वत्समाः शक्रस्य संसदि एवं भवतु वक्ष्येऽहं तव पुत्रं नराधिपम् भूर्लोकं यदि गच्छेयमिति पाण्डुमथाब्रुवम्
तस्य त्वं पुरुषव्याघ्र संकल्पं कुरु पाण्डव गन्तारस्ते महेन्द्रस्य पूर्वैः सह सलोकताम्
M. N. Dutt: O best of men, O son of Pandu, accomplish then the intentions of your father. If you do this, you will go with your ancestors to the region of Indra.
Supplementary Passages:
2.11.67 After 67ab, G2.3 M1 ins. (cf. 67cd): *143 गन्तारस्ते महेन्द्रस्य पूर्वे सर्वे पितामहाः सलोकतां सुरेन्द्रस्य त्रैलोक्याधिपतेर्नृप
बहुविघ्नश्च नृपते क्रतुरेष स्मृतो महान् छिद्राण्यत्र हि वाञ्छन्ति यज्ञघ्ना ब्रह्मराक्षसाः
M. N. Dutt: O king, it is said that this sacrifice is full of many obstacles. The Brahma Rakshasas who always harm sacrifices search for holes when this sacrifice is begun.
युद्धं च पृष्ठगमनं पृथिवीक्षयकारकम् किंचिदेव निमित्तं च भवत्यत्र क्षयावहम्
M. N. Dutt: On the commencement of such a sacrifice a war may break out which may destroy the Kshatriyas, and which may be the cause of the total destruction of the whole world. A slight obstacle (to it) may cause the ruin of the whole earth.
Supplementary Passages:
2.11.69 After 69, S (except G2) ins.: *144 एतत्ते सर्वमाख्यातं किं भूयः करवाणि ते
एतत्संचिन्त्य राजेन्द्र यत्क्षमं तत्समाचर अप्रमत्तोत्थितो नित्यं चातुर्वर्ण्यस्य रक्षणे भव एधस्व मोदस्व दानैस्तर्पय च द्विजान्
M. N. Dutt: O king of kings, reflecting on all this, do what is beneficial to you. Be always watchful in protecting the four orders (of your subjects).
एतत्ते विस्तरेणोक्तं यन्मां त्वं परिपृच्छसि आपृच्छे त्वां गमिष्यामि दाशार्हनगरीं प्रति
M. N. Dutt: Grow in prosperity, enjoy felicity gratify the Brahmans with wealth. I have thus answered in detail all that you have asked me. With your permission, I shall now go towards the city of the Dasharahas (Dwarka).
वैशंपायन उवाच एवमाख्याय पार्थेभ्यो नारदो जनमेजय जगाम तैर्वृतो राजन्नृषिभिर्यैः समागतः
M. N. Dutt: Vaishampayana said O Janamejaya, O king, having said this to the son of Pritha, Narada went away with those Rishis with whom he had come.
गते तु नारदे पार्थो भ्रातृभिः सह कौरव राजसूयं क्रतुश्रेष्ठं चिन्तयामास भारत
M. N. Dutt: O descendants of Kuru, on the departure of Narada, the King (Yudhishthira), the son of Pritha, began to think with his brothers (how to perform) that best of sacrifice Rajasuya.