Critical Edition
लोमश उवाच इह मर्त्यास्तपस्तप्त्वा स्वर्गं गच्छन्ति भारत मर्तुकामा नरा राजन्निहायान्ति सहस्रशः
M. N. Dutt: Lomasha said: O descendant of Bharata, if men give up their bodies here, they go to heaven. O king, thousands of men come here with the desire to die.
एवमाशीः प्रयुक्ता हि दक्षेण यजता पुरा इह ये वै मरिष्यन्ति ते वै स्वर्गजितो नराः
M. N. Dutt: A blessing was pronounced here by Daksha when in the days of yore he was performing sacrifice at this spot. (It was as follows), “The men that will die here will go to heaven.”
एषा सरस्वती पुण्या दिव्या चोघवती नदी एतद्विनशनं नाम सरस्वत्या विशां पते
M. N. Dutt: O king, here is the charming celestials river full of water, named Sarasvati. It is here Vinasana of the Sarasvati (where she disappeared).
द्वारं निषादराष्ट्रस्य येषां द्वेषात्सरस्वती प्रविष्टा पृथिवीं वीर मा निषादा हि मां विदुः
M. N. Dutt: O hero, here is the gate of the kingdom of the Nishadas; it is from the hatred of the Nishadhas that the Sarasvati entered the earth so that she might not be seen by the Nishadas.
Supplementary Passages:
3.130.4 After 4ab, Ś1 ins.: *635 क्षीणपापा शुभाँल्लोकान्प्राप्नुते नात्र संशयः
एष वै चमसोद्भेदो यत्र दृश्या सरस्वती यत्रैनामभ्यवर्तन्त दिव्याः पुण्याः समुद्रगाः
M. N. Dutt: Here is also Chamashodbheda where the Sarasvati again reappeared. Here she was joined by all the other sacred ocean-going currents.
एतत्सिन्धोर्महत्तीर्थं यत्रागस्त्यमरिंदम लोपामुद्रा समागम्य भर्तारमवृणीत वै
M. N. Dutt: O chastiser of foes, here is the greatly sacred place called Sindhu, where Lopamudra accepted the great Rishi Agastya as her husband.
एतत्प्रभासते तीर्थं प्रभासं भास्करद्युते इन्द्रस्य दयितं पुण्यं पवित्रं पापनाशनम्
M. N. Dutt: O sun-like effulgent hero, here is the sacred Tirtha called Pravasha which is truly sacred, sin-destroying and a favourite place of Indra.
एतद्विष्णुपदं नाम दृश्यते तीर्थमुत्तमम् एषा रम्या विपाशा च नदी परमपावनी
M. N. Dutt: Yonder appears the excellent Tirtha called Vishnupada. Here also is the charming river and greatly purifying Vipasa.
Supplementary Passages:
3.130.8 After 8ab, K4 ins.: *636 यत्र गयाशरो नाम पितॄणां तुष्टिकारकम् यत्र तीर्थान्यनेकानि देवतायतनानि च मुनीनामाश्रमाश्चैव सर्वाः स्वर्गमयाः शुभाः यत्र गयाशिरो नाम तीर्थं पापभयापहम् क्षेत्रमेतन्महीपाल प्रणमस्व यथाविधि सर्वतीर्थसमावासो दृश्यते विबुधाचलः
अत्रैव पुत्रशोकेन वसिष्ठो भगवानृषिः बद्ध्वात्मानं निपतितो विपाशः पुनरुत्थितः
M. N. Dutt: Here from the grief at his son's death, the great Rishi Vasishtha threw himself into the Vipasa after first binding himself, but he rose again.
Supplementary Passages:
3.130.9 After 9, K4 ins.: *637 सर्वतीर्थसमावासो दृश्यतेऽत्रार्बुदाचलः
काश्मीरमण्डलं चैतत्सर्वपुण्यमरिंदम महर्षिभिश्चाध्युषितं पश्येदं भ्रातृभिः सह
M. N. Dutt: O chastiser of foes, behold with your brothers the sacred region of Kashmira, ever frequented by the holy Rishis.
Supplementary Passages:
3.130.10 Ś1 K2 D1.2 ins. after 10cd: K1.3.4 D3.5 (which om. 10cd) ins. after 10ab: B Dc Dn ins. after 16: *638 वितस्तां पश्य राजेन्द्र सर्वपापप्रमोचनीम् महर्षिभिश्चाध्युषितां शीततोयां सुनिर्मलाम्
अत्रोत्तराणां सर्वेषामृषीणां नाहुषस्य च अग्नेश्चात्रैव संवादः काश्यपस्य च भारत
M. N. Dutt: O descendant of Bharata, here a conference took place between Agni and the Rishi Kashyapa and between the son of Nahusha (Yayati) and the Rishis of the north.
एतद्द्वारं महाराज मानसस्य प्रकाशते वर्षमस्य गिरेर्मध्ये रामेण श्रीमता कृतम्
M. N. Dutt: O great king, yonder appears the gate of Manaka. A gap was opened by Rama in the midst of this mountain.
एष वातिकषण्डो वै प्रख्यातः सत्यविक्रमः नाभ्यवर्तत यद्द्वारं विदेहानुत्तरं च यः
M. N. Dutt: O greatly powerful hero, here is the celebrated Vatikakhanda, which although near the gate of Vedika, lies on the north of it.
Supplementary Passages:
3.130.13 After 13, N ins.: *639 इदमाश्चर्यमपरं देशेऽस्मिन्पुरुषर्षभ क्षीणे युगेऽपि कौन्तेय शर्वस्य सह पार्षदैः सहोमया च भवति दर्शनं कामरूपिणः अस्मिन्सरसि रम्ये वै चैत्रे मासि पिनाकिनम् यजन्ति याजकाः सम्यक्परिवारं शुभार्थिनः अत्रोपस्पृश्य सरसि श्रद्दधानो जितेन्द्रियः क्षीणपापः शुभाँल्लोकान्प्राप्नुते नात्र संशयः
एष उज्जानको नाम यवक्रीर्यत्र शान्तवान् अरुन्धतीसहायश्च वसिष्ठो भगवानृषिः
AI Translation: This is the place called Ujjānakā, where Yavakrīta was pacified. And the sage Vasīshtha, together with Arundhatī,
ह्रदश्च कुशवानेष यत्र पद्मं कुशेशयम् आश्रमश्चैव रुक्मिण्या यत्राशाम्यदकोपना
AI Translation: And the lake Kuśavānī, where the lotus-bed of Kuśa is; And the hermitage of Rukmiṇī, where her anger was appeased.
समाधीनां समासस्तु पाण्डवेय श्रुतस्त्वया तं द्रक्ष्यसि महाराज भृगुतुङ्गं महागिरिम्
AI Translation: You have heard about the concentration of the Samādhis, O son of Pandu. You will see the great mountain Bhṛgutuṅga, O great king.
Supplementary Passages:
3.130.16 After 16, B Dc Dn D4.6 ins. 638*; while Ś1 K D1-3.5 ins.: *640 मण्डवां च तथा संध्यां द्रक्ष्यस्यमितविक्रम
जलां चोपजलां चैव यमुनामभितो नदीम् उशीनरो वै यत्रेष्ट्वा वासवादत्यरिच्यत
M. N. Dutt: (Behold) Jala and Upjala the rivers on both the sides of the Yamuna. Ushinara surpassed Vasava (Indra in greatness) by performing a sacrifice here.
तां देवसमितिं तस्य वासवश्च विशां पते अभ्यगच्छत राजानं ज्ञातुमग्निश्च भारत
M. N. Dutt: O king, O descendant of Bharata, being desirous of testing the merit of that great king, Vasava (Indra) and Agni came to his celestialslike Sava.
जिज्ञासमानौ वरदौ महात्मानमुशीनरम् इन्द्रः श्येनः कपोतोऽग्निर्भूत्वा यज्ञेऽभिजग्मतुः
M. N. Dutt: Being inquisitive to know Ushinara and being willing to bestow boons on him, those two celestials Indra and Agni, came to his sacrificial ground, Indra becoming a hawk and Agni a pigeon.
ऊरुं राज्ञः समासाद्य कपोतः श्येनजाद्भयात् शरणार्थी तदा राजन्निलिल्ये भयपीडितः
M. N. Dutt: O king, the pigeon from the fear of the hawk fell upon the king's thighs for protection; and it became almost dead from the great fear.