Critical Edition
वैशंपायन उवाच अथापरोऽदृश्यत रूपसंपदा; स्त्रीणामलंकारधरो बृहत्पुमान् प्राकारवप्रे प्रतिमुच्य कुण्डले; दीर्घे च कम्बू परिहाटके शुभे
M. N. Dutt: Vaishampayana said Then there was seen at the gate of the ramparts another person of colossal form, rich in the wealth of beauty, adorned with the ornaments of woman, and putting on large earrings and fine conch bracelets set with gold.
Supplementary Passages:
4.10.1 After 1, T G ins.: *231 कृष्णे च दीर्घे च निबध्य वाससी शरीरवाञ्शक्रबृहस्पतिप्रभः
बहूंश्च दीर्घांश्च विकीर्य मूर्धजा;न्महाभुजो वारणमत्तविक्रमः गतेन भूमिमभिकम्पयंस्तदा; विराटमासाद्य सभासमीपतः
M. N. Dutt: That long armed one, having the gait like that of an elephant, with long and abundant tissues hanging about, came to Virata shaking the earth with his tread and stood in his court.
Supplementary Passages:
4.10.2 After 2ab, T G ins.: *232 क्लैब्येन वेषेण न भाति भाति च ग्रहाभिपन्नो नभसीव चन्द्रमाः
तं प्रेक्ष्य राजोपगतं सभातले; सत्रप्रतिच्छन्नमरिप्रमाथिनम् विराजमानं परमेण वर्चसा; सुतं महेन्द्रस्य गजेन्द्रविक्रमम्
AI Translation: Seeing him, the destroyer of enemies, disguised as a sage, seated in the assembly hall, shining with supreme splendor, the son of the great Indra, with the prowess of an elephant king,
सर्वानपृच्छच्च समीपचारिणः; कुतोऽयमायाति न मे पुरा श्रुतः न चैनमूचुर्विदितं तदा नराः; सविस्मितं वाक्यमिदं नृपोऽब्रवीत्
AI Translation: He asked all those who were near him, "Where is he coming from? I have never heard of him before." But the men did not know, and the king, surprised, said these words:
सर्वोपपन्नः पुरुषो मनोरमः; श्यामो युवा वारणयूथपोपमः विमुच्य कम्बू परिहाटके शुभे; विमुच्य वेणीमपिनह्य कुण्डले
AI Translation: One who is endowed with all good qualities, delightful to the mind, A young man with a dark complexion, resembling the leader of an elephant herd, Having removed the beautiful necklace and earrings, Having removed the braid of hair and put on earrings,
Supplementary Passages:
4.10.5 After 5ab, D9 ins.: *233 जानीत कोऽयं मम दर्शने स्थितो यत्काङ्क्षते तल्लभतां ममाचिरम् एवं वितर्कन्तममित्रघातिनं संप्राप्य राजानममित्रहाब्रवीत् बृहन्नडाहं नरदेव नर्तकी त्वां सेवितुं शत्रुदमोपयामि त्वं मां भजस्वाद्य यथा त्वदागतां भवामि ते पार्थिव नर्तकी ह्यहम्
शिखी सुकेशः परिधाय चान्यथा; भवस्व धन्वी कवची शरी तथा आरुह्य यानं परिधावतां भवा;न्सुतैः समो मे भव वा मया समः
AI Translation: Be a long-haired, well-haired man, wearing your clothes differently; be an archer, a warrior, a man. Mount a vehicle and run with them; be equal to my sons or equal to me.
वृद्धो ह्यहं वै परिहारकामः; सर्वान्मत्स्यांस्तरसा पालयस्व नैवंविधाः क्लीबरूपा भवन्ति; कथंचनेति प्रतिभाति मे मनः
M. N. Dutt: I am decrepit, and desirous of cast-off my burden. Rule you cheerfully the whole of the Matsya territory, I cannot believe that such persons may even be of the neuter sex.”
Supplementary Passages:
4.10.7 For 5-7, S subst.: *234 नार्हस्तु वेषोऽयमनूर्जितस्ते नापुंस्त्वमर्हो नरदेवसिंह तवैष वेषः शुभवेषभूषणैर् विभूषितो भूतपतेरिव प्रभो विभाति भानोरिव रश्मिमालिनो घनावरुद्धे गगने रवेरिव धनुर्हि मन्ये तव शोभयेद्भुजौ तथा हि पीनावतिमात्रमायतौ प्रगृह्य चापं प्रतिरूपमात्मनो रक्षस्व देशं पुरमद्य सुस्थितः पुत्रेण तुल्यो भव मे बृहन्नले वृद्धोऽस्मि वित्तं प्रतिपादयामि ते त्वं रक्ष मे सर्वमिदं पुरं प्रभो न षण्डतां कांचन लक्षयामि ते प्रशाधि मत्स्यांस्तरसाभिवर्धयन् ददामि राज्यं तव सत्यवागहम् वैशंपायनः तस्याग्रतः स्वानि धनूंषि पार्थिवो बहूनि दीर्घाणि च वर्णवन्ति च दधौ स सज्यानि बलान्वितानि जिज्ञासमानः किमयं करिष्यति ततोऽर्जुनः क्लीबतरं वचोऽब्रवीन् न मे धनुर्धारितमीदृशं प्रभो न चापि दृष्टं धनुरीदृशं क्वचिन् न मादृशाः सन्ति धनुर्धरा भुवि
अर्जुन उवाच गायामि नृत्याम्यथ वादयामि; भद्रोऽस्मि नृत्ते कुशलोऽस्मि गीते त्वमुत्तरायाः परिदत्स्व मां स्वयं; भवामि देव्या नरदेव नर्तकः
M. N. Dutt: Arjuna said I sing, dance and play on instruments. I am skilled in dancing and expert in singing. O god among men, assign me to Uttara. I shall be the dancing-master to the princess.
इदं तु रूपं मम येन किं नु त;त्प्रकीर्तयित्वा भृशशोकवर्धनम् बृहन्नडां वै नरदेव विद्धि मां; सुतं सुतां वा पितृमातृवर्जिताम्
M. N. Dutt: It will be of no avail to describe how I have come by this form. It will merely augment my pain, O lord of men; know me to be Brihannala, a son or daughter without parents.
विराट उवाच ददामि ते हन्त वरं बृहन्नडे; सुतां च मे नर्तय याश्च तादृशीः इदं तु ते कर्म समं न मे मतं; समुद्रनेमिं पृथिवीं त्वमर्हसि
M. N. Dutt: Virata said O Brihannala, I grant you the boon you seek for; instruct my daughter and those like her in dancing; me-seems this office is not worthy of you, you deserve the whole earth surrounded by seas.
Supplementary Passages:
4.10.10 After 10ab, T1 G1.3 ins.: *235 न मद्गृहे चास्ति भवान्यकिं चनः (?) प्रतीपकर्ता पुरुषः स्त्रियोऽपि वा T1 G1.3 cont.: T2 G2 M2-5 ins. after 10ab: M1 ins. after 10: *236 ततो विराटः स्वयमाह्वयत्सुतां नृपाधिपस्तां च सुमध्यसुन्दरीम् उवाच चैनां मुदितेन चेतसा बृहन्नळा नाम सखी भवत्वियम् सुगात्रि संप्रीतिसुबद्धसौहृदा तवाङ्गने प्राणसमा च नित्यदा प्रकामभक्षाभरणाम्बरा शुभा चरत्वियं सर्वजनेष्ववारिता न दुष्कुलीना त्वियमाकृतिर्भवेन् न वृत्तभेदी भवतीदृशो जनः T1 G1 (both om. lines 3-4).3 M (M5 om. line 4) cont.: *237 इतीदमुक्त्वा पुरुषैर्यथाक्रमं परीक्ष्य राजा प्रमदाभिरागताम् सुतां च तां नर्तयितुं शशास वै बृहन्नलां क्लीबमवेक्ष्य वेश्मनि T1 G1.3 M cont.: T2 G2 ins. after 236*: *238 तथा समादिश्य सुतां नराधिपः प्रवेश्यतां साधु गृहं तवेति च
वैशंपायन उवाच बृहन्नडां तामभिवीक्ष्य मत्स्यरा;ट्कलासु नृत्ते च तथैव वादिते अपुंस्त्वमप्यस्य निशम्य च स्थिरं; ततः कुमारीपुरमुत्ससर्ज तम्
AI Translation: Vaishampāyana said: Having seen that Bṛhan-Nāḍā, the daughter of the king of the Matsyas, was skilled in dancing and playing instruments, and
Supplementary Passages:
4.10.11 After 11ab, B1 Dn D11.12 ins.: *239 संमन्त्र्य राजा विविधैः स्वमन्त्रिभिः परीक्ष्य चैनं प्रमदाभिराशु वै
स शिक्षयामास च गीतवादितं; सुतां विराटस्य धनंजयः प्रभुः सखीश्च तस्याः परिचारिकास्तथा; प्रियश्च तासां स बभूव पाण्डवः
AI Translation: And Dhananjaya, the lord, taught the daughter of Virāta the art of singing and playing the lute. And he became a friend of her friends and attendants, and of the ladies-in-waiting, and he became a lover of them.
तथा स सत्रेण धनंजयोऽवस;त्प्रियाणि कुर्वन्सह ताभिरात्मवान् तथागतं तत्र न जज्ञिरे जना; बहिश्चरा वाप्यथ वान्तरेचराः
M. N. Dutt: There the self-subdued Dhananjaya began to live in disguise behaving amiably with them. The people within or without the palace could not recognize him.