Critical Edition
वैशंपायन उवाच सहदेवोऽपि गोपानां कृत्वा वेषमनुत्तमम् भाषां चैषां समास्थाय विराटमुपयादथ
M. N. Dutt: Vaishampayana said Wearing an excellent dress of a cowherd and learning the dialect of the same, Saladeva also arrived at the city of the king Virata.
Supplementary Passages:
4.9.1 After 1, N ins.: *227 गोष्ठमासाद्य तिष्ठन्तं भवनस्य समीपतः राजाथ दृष्ट्वा पुरुषान्प्राहिणोज्जातविस्मयः
तमायान्तमभिप्रेक्ष्य भ्राजमानं नरर्षभम् समुपस्थाय वै राजा पप्रच्छ कुरुनन्दनम्
M. N. Dutt: The king, seeing that best of men shining in splendour, coming, asked the son of Kuru.
कस्य वा त्वं कुतो वा त्वं किं वा तात चिकीर्षसि न हि मे दृष्टपूर्वस्त्वं तत्त्वं ब्रूहि नरर्षभ
M. N. Dutt: To whom do you belong? Whence are you come and what do you seek? You were not seen by me before, tell me in sooth all about you, O best of men.
स प्राप्य राजानममित्रतापन;स्ततोऽब्रवीन्मेघमहौघनिःस्वनः वैश्योऽस्मि नाम्नाहमरिष्टनेमि;र्गोसंख्य आसं कुरुपुंगवानाम्
M. N. Dutt: Having come to the king, the repressor of foes Sahadeva said with a voice deep as the roar of the clouds, "I am a Vaishya known by the name Arishtanemi, I served as an enumerator of the cows of those best of the Kuru race.
वस्तुं त्वयीच्छामि विशां वरिष्ठ; तान्राजसिंहान्न हि वेद्मि पार्थान् न शक्यते जीवितुमन्यकर्मणा; न च त्वदन्यो मम रोचते नृपः
M. N. Dutt: O foremost of men, I do no know where the sons, of Pritha the foremost among men, are; I want to live with you. I can not keep myself without service. I do not like to serve any other king except you.
विराट उवाच त्वं ब्राह्मणो यदि वा क्षत्रियोऽसि; समुद्रनेमीश्वररूपवानसि आचक्ष्व मे तत्त्वममित्रकर्शन; न वैश्यकर्म त्वयि विद्यते समम्
M. N. Dutt: Virata said You must either be a Brahmana or a Kshatriya, you are as graceful as the lord of the entire earth girt by the sea. Tell me truly, O afflicter of enemies, the offlice of a Vaishya does not become you.
कस्यासि राज्ञो विषयादिहागतः; किं चापि शिल्पं तव विद्यते कृतम् कथं त्वमस्मासु निवत्स्यसे सदा; वदस्व किं चापि तवेह वेतनम्
M. N. Dutt: Tell me from the dominion, of what king you are come here, what knowledge of art you are versed with, in what capacity you will remain with us and what your pay will be.
सहदेव उवाच पञ्चानां पाण्डुपुत्राणां ज्येष्ठो राजा युधिष्ठिरः तस्याष्टशतसाहस्रा गवां वर्गाः शतं शताः
AI Translation: Sahadeva said: The eldest of the five sons of Pandu is King Yudhishthira. He has one hundred and eighty thousand herds of cattle.
अपरे दशसाहस्रा द्विस्तावन्तस्तथापरे तेषां गोसंख्य आसं वै तन्तिपालेति मां विदुः
AI Translation: Others were ten thousand, and others again twice that number. They knew me as the cowherd Tantipala.
भूतं भव्यं भविष्यच्च यच्च संख्यागतं क्वचित् न मेऽस्त्यविदितं किंचित्समन्ताद्दशयोजनम्
M. N. Dutt: Nothing is unknown to me about the cows that live within ten Yojanas and whose tale has been taken in reference to their present past and future.
गुणाः सुविदिता ह्यासन्मम तस्य महात्मनः आसीच्च स मया तुष्टः कुरुराजो युधिष्ठिरः
M. N. Dutt: My merits were known to that high-souled one, and the Kuru king Yudhishthira was pleased with me.
Supplementary Passages:
4.9.11 After 11, S ins.: *228 अनेकगुणिता गावो दुर्विज्ञेया महत्तराः बहुक्षीरतरा गावो बह्व्यः सद्यः सपुत्रकाः
क्षिप्रं हि गावो बहुला भवन्ति; न तासु रोगो भवतीह कश्चित् तैस्तैरुपायैर्विदितं मयैत;देतानि शिल्पानि मयि स्थितानि
M. N. Dutt: I am perfectly aware of the arts by means of which the kine may increase in number within a short time and no disease may come upon them.
वृषभांश्चापि जानामि राजन्पूजितलक्षणान् येषां मूत्रमुपाघ्राय अपि वन्ध्या प्रसूयते
M. N. Dutt: O king, I also know the bulls having marks for which they are adored by people and by smelling whose urine even the barren may be fruitful.
Supplementary Passages:
4.9.13 After 13, S ins.: *229 वैशंपायनः मत्स्याधिपो हर्षकलेन चेतसा माद्रीसुतं पाण्डवमभ्यभाषत नैवानुमन्ये तव कर्म कुत्सितं महीं समग्रामभिपातुमर्हसि अथ त्विदानीं तव रोचितं विभो यथेष्टतो गव्यमवेक्ष मामकम् त्वदर्पणा मे पशवो भवन्तु वै नृपो विराटस्तमुवाच सत्तमम्
विराट उवाच शतं सहस्राणि समाहितानि; वर्णस्य वर्णस्य विनिश्चिता गुणैः पशून्सपालान्भवते ददाम्यहं; त्वदाश्रया मे पशवो भवन्त्विह
M. N. Dutt: Virata said I have a hundred thousand kine of various classes the merits of which have not yet been brought to light. I give you the charge of these beasts with their keepers. Let my beasts be henceforth in your keep.
वैशंपायन उवाच तथा स राज्ञोऽविदितो विशां पते; उवास तत्रैव सुखं नरेश्वरः न चैनमन्येऽपि विदुः कथंचन; प्रादाच्च तस्मै भरणं यथेप्सितम्
M. N. Dutt: Vaishampayana said The best of men began to live there happily without being recognized by the king, the lord of men, nor did any one else know him; the king also allowed him a stipend as much as he desired. A
Supplementary Passages:
4.9.15 For 15, S subst.: *230 एवं विराटेन समेत्य पाण्डवो लब्ध्वा च गोवल्लवतां यथेष्टतः अज्ञातचर्यामवसन्महात्मा यथा रविश्चास्तगिरिं निविष्टः