Critical Edition
वैशंपायन उवाच शल्यः श्रुत्वा तु दूतानां सैन्येन महता वृतः अभ्ययात्पाण्डवान्राजन्सह पुत्रैर्महारथैः
M. N. Dutt: Vaishampayana said Shalya, having heard the news of hostility between the two parties, went to help the Pandavas, O king, surrounded by a large army and by his friends who were mighty in battle.
तस्य सेनानिवेशोऽभूदध्यर्धमिव योजनम् तथा हि बहुलां सेनां स बिभर्ति नरर्षभः
M. N. Dutt: The encampment of his army occupied one half of a yojana. That foremost among men was the lord of such a large army.
Supplementary Passages:
5.8.2 After 2, B (B4 missing) D (except D1; D2 marg. sec. m.) T G2 M3-5 ins.: *44 अक्षौहिणीपती राजन्महावीर्यपराक्रमः
विचित्रकवचाः शूरा विचित्रध्वजकार्मुकाः विचित्राभरणाः सर्वे विचित्ररथवाहनाः
AI Translation: All of them were clad in various kinds of armor, and had various kinds of banners and bows. All of them were adorned with various kinds of ornaments, and rode on various kinds of chariots.
Supplementary Passages:
5.8.3 After 3, N (except K2 D1.9; B4 missing; D2 marg. sec. m.) ins.: *45 विचित्रस्रग्धराः सर्वे विचित्राम्बरभूषणाः
स्वदेशवेषाभरणा वीराः शतसहस्रशः तस्य सेनाप्रणेतारो बभूवुः क्षत्रियर्षभाः
AI Translation: The heroes, dressed and adorned in their own country's style, in hundreds of thousands, became the leaders of his army, those bulls among the kshatriyas.
व्यथयन्निव भूतानि कम्पयन्निव मेदिनीम् शनैर्विश्रामयन्सेनां स ययौ येन पाण्डवः
M. N. Dutt: He went by show marches to the place where the Pandavas were encamped, affording rest to his army and as if causing pain to the beings and shaking the earth.
ततो दुर्योधनः श्रुत्वा महासेनं महारथम् उपायान्तमभिद्रुत्य स्वयमानर्च भारत
M. N. Dutt: Duryodhana, having, O son of Bharata, heard that the great-minded one, mighty in battle, was coming hastened towards him and welcomed him in person.
Supplementary Passages:
5.8.6 After 6, K D8 T2 G2 (latter two om. line 1) M (except M2) ins.: *46 शल्यस्य मन्त्रिभिः सर्वैर्दुर्योधनवशानुगैः अविज्ञातं च शल्यस्य हृदयस्य प्रियं कृतम्
कारयामास पूजार्थं तस्य दुर्योधनः सभाः रमणीयेषु देशेषु रत्नचित्राः स्वलंकृताः
M. N. Dutt: And for his accommodation and honour, Duryodhana had palaces erected in charming spots ornamented with gems and well decorated.
Supplementary Passages:
5.8.7 B (B4 missing) Dn Ds D1 (om. line 3).2 (marg.).3-8.10 T2 G2 M1.3-5 ins. after 7: D9 (om. line 1), after 49* (cf. v.l. 10): T1 G1.5 ins. line 1 after stanza 7 and lines 2-4 after stanza 8: G4 M2 (both om. line 1) ins. after 8: *47 शिल्पिभिर्विविधैश्चैव क्रीडास्तत्र प्रयोजिताः तत्र माल्यानि मांसानि भक्ष्यं पेयं च सत्कृतम् कूपाश्च विविधाकारा मनोहर्षविवर्धनाः वाप्यश्च विविधाकारा औदकानि गृहाणि च
स ताः सभाः समासाद्य पूज्यमानो यथामरः दुर्योधनस्य सचिवैर्देशे देशे यथार्हतः आजगाम सभामन्यां देवावसथवर्चसम्
M. N. Dutt: Being welcomed and honoured by the agents of Duryodhana, as he arrived at these palaces in different countries, with the worship due to the gods.
Supplementary Passages:
5.8.8 After 8, T1 G1.4.5 M2 ins. lines 2-4 of 47*; while T2 G2 ins.: *48 तत्र वासांसि माल्यानि भक्ष्यं पेयं च पुष्कलम् गन्धा घ्राणस्य सुखदा दिव्याश्चित्तमनोहराः सरांसि सादरो राजा सविहंगमृगानि च
स तत्र विषयैर्युक्तः कल्याणैरतिमानुषैः मेनेऽभ्यधिकमात्मानमवमेने पुरंदरम्
AI Translation: There he was endowed with the most excellent and superhuman objects of sense, and thought himself superior to Purandara.
पप्रच्छ स ततः प्रेष्यान्प्रहृष्टः क्षत्रियर्षभः युधिष्ठिरस्य पुरुषाः के नु चक्रुः सभा इमाः आनीयन्तां सभाकाराः प्रदेयार्हा हि मे मताः
AI Translation: The bull among the Kṣatriyas, delighted, then asked his servants: "Who are the men of Yudhiṣṭhira who built these halls?" "Let the builders of the
Supplementary Passages:
5.8.10 After 10, B (B4 missing) D (except D1; D2 marg.) S (M1 om. lines 1 and 3) ins.: *49 प्रसादमेषां दास्यामि कुन्तीपुत्रोऽनुमन्यताम् दुर्योधनाय तत्सर्वं कथयन्ति स्म विस्मिताः संप्रहृष्टो यदा शल्यो दिदित्सुरपि जीवितम् After line 1, S ins.: *50 ततः प्रहृष्टं राजानं ज्ञात्वा ते सचिवास्तदा
गूढो दुर्योधनस्तत्र दर्शयामास मातुलम् तं दृष्ट्वा मद्रराजस्तु ज्ञात्वा यत्नं च तस्य तम् परिष्वज्याब्रवीत्प्रीत इष्टोऽर्थो गृह्यतामिति
M. N. Dutt: Seeing the king of Madra, he knew that all these attentions came from him and embracing Duryodhana said, accept what you desire.
Supplementary Passages:
5.8.11 For 11cd, T2 G2 M (except M1) subst.: *51 दृष्ट्वा दुर्योधनं राजा विस्मितः स नरोत्तमः मन्त्रिणश्चापि शंसन्ति मद्रराजं सुविस्मितम् दुर्योधनेन ते राजञ्शुश्रूषितमिदं प्रभो प्रियं प्रियार्हस्य सतः कर्तुमर्हसि भूमिप तमङ्कमुपवेश्याशु मूर्ध्नि चाघ्राय मद्रराट्
दुर्योधन उवाच सत्यवाग्भव कल्याण वरो वै मम दीयताम् सर्वसेनाप्रणेता मे भवान्भवितुमर्हति
M. N. Dutt: Duryodhana said May your word be true. Grant me an auspicious boon. It is fitting that you should be the leader of my army.
Supplementary Passages:
5.8.12 After 12, S (G3 missing) ins.: *52 यथैव पाण्डवास्तुभ्यं तथैव भवतो ह्यहम् अनुमान्यं च पाल्यं च भक्तं च भज मां विभो शल्यः एवमेतन्महाराज यथा वदसि भारत वरं ददामि ते प्रीत एवमेतद्भविष्यति
वैशंपायन उवाच कृतमित्यब्रवीच्छल्यः किमन्यत्क्रियतामिति कृतमित्येव गान्धारिः प्रत्युवाच पुनः पुनः
M. N. Dutt: Vaishampayana said Said Shalya “It is done. What else do you desire of me?" and the son of Gandhari kept on repeating, “It is done."
Supplementary Passages:
5.8.13 After 13, B (B4 missing) D (except D1; D2 marg. sec. m.; D9 om. lines 4-7) S (G3 missing) ins.: *53 शल्य उवाच गच्छ दुर्योधन पुरं स्वकमेव नरर्षभ अहं गमिष्ये द्रष्टुं वै युधिष्ठिरमरिंदमम् दृष्ट्वा युधिष्ठिरं राजन्क्षिप्रमेष्ये नराधिप अवश्यं चापि द्रष्टव्यः पाण्डवः पुरुषर्षभः दुर्योधन उवाच क्षिप्रमागम्यतां राजन्पाण्डवं वीक्ष्य पार्थिव त्वय्यधीनाः स्म राजेन्द्र वरदानं स्मरस्व नः शल्य उवाच क्षिप्रमेष्यामि भद्रं ते गच्छस्व स्वपुरं नृप परिष्वज्य तथान्योन्यं शल्यदुर्योधनावुभौ After line 7, S (except T1 G2; G3 missing) ins.: *54 दृष्ट्वा तु पाण्डवान्राजन्न मिथ्या कर्तुमुत्सहे
स तथा शल्यमामन्त्र्य पुनरायात्स्वकं पुरम् शल्यो जगाम कौन्तेयानाख्यातुं कर्म तस्य तत्
M. N. Dutt: Vaishampayana said And having thus done honour to Shalya, he came back to his own capital while Shalya went to the sons of Kunti to tell them of that act of Duryodhana's.
उपप्लव्यं स गत्वा तु स्कन्धावारं प्रविश्य च पाण्डवानथ तान्सर्वाञ्शल्यस्तत्र ददर्श ह
M. N. Dutt: Having come to Upaplavya and entered the camp, Shalya saw all the sons of Pandu there.
Supplementary Passages:
5.8.15 T G1.5 M2 ins. after 15: G2.4 M1, after 58*: *55 चिरात्तु दृष्ट्वा राजानं मातुलं समितिंजयम् आसनेभ्यः समुत्पेतुः सर्वे सहयुधिष्ठिराः
समेत्य तु महाबाहुः शल्यः पाण्डुसुतैस्तदा पाद्यमर्घ्यं च गां चैव प्रत्यगृह्णाद्यथाविधि
M. N. Dutt: And having come there, he, the long armed one accepted the customary water for washing his feet and other gifts including a cow.
Supplementary Passages:
5.8.16 After 16, S (except M3-5; G3 missing) ins.: *56 कृताञ्जलिरदीनात्मा धर्मात्मा शल्यमब्रवीत् स्वागतं तेऽस्तु वै राजन्नेतदासनमास्यताम् ततो न्यषीदच्छल्यश्च काञ्चने परमासने तत्र पाद्यमथार्घ्यं च न्यवेदयत पाण्डवः T1 G1.5 ins. after 23 (transposed): T2 G2.4 M1.2, after 56*: *57 निवेद्य चार्घ्यं विधिवन्मद्रराजाय भारत कुशलं पाण्डवोऽपृच्छच्छल्यं सर्वसुखावहम् स तैः परिवृतः सर्वैः पाण्डवैर्धर्मचारिभिः
ततः कुशलपूर्वं स मद्रराजोऽरिसूदनः प्रीत्या परमया युक्तः समाश्लिष्य युधिष्ठिरम्
M. N. Dutt: And then that slayer of his enemies, the king of the Madras, having asked them about their health, embraced Yudhishthira, with great cheerfulness.
तथा भीमार्जुनौ हृष्टौ स्वस्रीयौ च यमावुभौ आसने चोपविष्टस्तु शल्यः पार्थमुवाच ह
M. N. Dutt: And having done the same to Bhima and Arjuna and both the twin brothers, the sons of his sister, Shalya, who had seated himself, said to the son of Pritha:
Supplementary Passages:
5.8.18 T G1.5 M2 ins. after 18ab: G2.4 M1, after 15: *58 द्रौपदी च सुभद्रा च अभिमन्युश्च भारत
कुशलं राजशार्दूल कच्चित्ते कुरुनन्दन अरण्यवासाद्दिष्ट्यासि विमुक्तो जयतां वर
M. N. Dutt: O best among kings, O son of Kuru, is it all right with you? O you victorious one! you have now passed the prescribed period of residence in the forest.
सुदुष्करं कृतं राजन्निर्जने वसता वने भ्रातृभिः सह राजेन्द्र कृष्णया चानया सह
M. N. Dutt: 0 king, great difficulties have been overcome by yourself residing in the forest, in the company, O chief of kings, of your brothers and this lady.
अज्ञातवासं घोरं च वसता दुष्करं कृतम् दुःखमेव कुतः सौख्यं राज्यभ्रष्टस्य भारत
M. N. Dutt: Residence unknown and unrecognised was another great difficulty overcome by you. O son of Bharata, naught but misery attends him who has lost a kingdom. Where is happiness for him?
दुःखस्यैतस्य महतो धार्तराष्ट्रकृतस्य वै अवाप्स्यसि सुखं राजन्हत्वा शत्रून्परंतप
M. N. Dutt: After all this great trouble and misery brought on by the son of Dhritarashtra, O king, you will get happiness after having slain your enemies, O great devotee.
विदितं ते महाराज लोकतत्त्वं नराधिप तस्माल्लोभकृतं किंचित्तव तात न विद्यते
M. N. Dutt: The ways and habits of men are known to you, O great king, O lord of men and therefore, O son, never has the slightest avarice been present in you.
Supplementary Passages:
5.8.23 After 23, B (B4 missing; B1.3 om. line 7) D (except D1; D9 om. lines 1, 2 and 7; Ds D2-8.10 om. line 7) S (except G2; T2 om. line 1; G3 missing for lines 1-3 and 5; T1 G1.4.5 M1.2 om. lines 1 and 8; M3-5 om. lines 5 and 8) ins.: *59 राजर्षीणां पुराणानां मार्गमन्विच्छ भारत दाने तपसि सत्ये च भव तात युधिष्ठिर क्षमा दमश्च सत्यं च अहिंसा च युधिष्ठिर अद्भुतश्च पुनर्लोकस्त्वयि राजन्प्रतिष्ठितः मृदुर्वदान्यो ब्रह्मण्यो दाता धर्मपरायणः धर्मास्ते विदिता राजन्बहवो लोकसाक्षिकाः सर्वं जगदिदं तात विदितं ते परंतप दिष्ट्या कृच्छ्रमिदं राजन्पारितं भरतर्षभ दिष्ट्या पश्यामि राजेन्द्र धर्मात्मानं सहानुगम् निस्तीर्णं दुष्करं राजंस्त्वां धर्मनिचयं प्रभो After line 5, M3-5 ins.: *60 उत्थानं संयमो दाक्ष्यमप्रमादो धृतिः स्मृतिः
ततोऽस्याकथयद्राजा दुर्योधनसमागमम् तच्च शुश्रूषितं सर्वं वरदानं च भारत
M. N. Dutt: Vaishampayana said Then, O descendant of Bharata, did the king (Shalya) tell (the Pandavas) all about his meeting with Duryodhana, his promise and his boon.
युधिष्ठिर उवाच सुकृतं ते कृतं राजन्प्रहृष्टेनान्तरात्मना दुर्योधनस्य यद्वीर त्वया वाचा प्रतिश्रुतम् एकं त्विच्छामि भद्रं ते क्रियमाणं महीपते
M. N. Dutt: Yudhishthira said "O king, a good act has been done by you in that you have fulfilled a promise made when you were well pleased in the recesses of your heart.
Supplementary Passages:
5.8.25 After 25cd, M3-5 ins.: *61 दुर्योधनस्य चास्माकं विशेषोऽत्र न विद्यते After 25, B (B4 missing) D (except D1.9; D2 marg. sec. m.) ins.: *62 राजन्नकर्तव्यमपि कर्तुमर्हसि सत्तम मम त्ववेक्षया वीर शृणु विज्ञापयामि ते On the other hand, S (except M3-5) ins. after 25: *63 स्पर्धते हि सदा कर्णः पार्थेन रणमूर्धनि
भवानिह महाराज वासुदेवसमो युधि कर्णार्जुनाभ्यां संप्राप्ते द्वैरथे राजसत्तम कर्णस्य भवता कार्यं सारथ्यं नात्र संशयः
M. N. Dutt: O you best among kings, when the two, Karna and Arjuna meet in two chariots (in battle) I have no doubt that the office of charioteer of Karna will be filled by you.
Supplementary Passages:
5.8.26 After 26cd, S ins.: *64 वासुदेवेन सारथ्यं कार्यं पार्थस्य मातुल
तत्र पाल्योऽर्जुनो राजन्यदि मत्प्रियमिच्छसि तेजोवधश्च ते कार्यः सौतेरस्मज्जयावहः अकर्तव्यमपि ह्येतत्कर्तुमर्हसि मातुल
M. N. Dutt: O king, if you wish well to me, Arjuna must be protected by you and you should do what kills the energy of the son of Suta and what is calculated to bring him defeat. Though this is improper, yet must you do it, maternal uncle of mine.
शल्य उवाच शृणु पाण्डव भद्रं ते यद्ब्रवीषि दुरात्मनः तेजोवधनिमित्तं मां सूतपुत्रस्य संयुगे
M. N. Dutt: Shalya said Hear me, O son of Pandu, I wish you well O noble-minded one, what you are telling me is to kill the energy of the son of Suta, when I am with him.
Supplementary Passages:
5.8.28 After 28, T2 ins.: *65 तेजोवधनिमित्तं मां तत्करिष्यामि ते प्रियम्
अहं तस्य भविष्यामि संग्रामे सारथिर्ध्रुवम् वासुदेवेन हि समं नित्यं मां स हि मन्यते
M. N. Dutt: I shall most certainly be his charioteer in the battle. He has always regarded me as the equal of the son of Vasudeva.
तस्याहं कुरुशार्दूल प्रतीपमहितं वचः ध्रुवं संकथयिष्यामि योद्धुकामस्य संयुगे
M. N. Dutt: O you best among the race of Kuru, I shall most certainly, when with him who is desirous of battle, speak what will do him harm and go against him.
Supplementary Passages:
5.8.30 After 30, T1 G M1.2 ins.: *66 अहं तस्य भविष्यामि सारथी रणमूर्धनि
यथा स हृतदर्पश्च हृततेजाश्च पाण्डव भविष्यति सुखं हन्तुं सत्यमेतद्ब्रवीमि ते
M. N. Dutt: (I shall do this) so that his energy will be killed and his pride gone, O son of Pandu and then it will be easy to kill him. I speak with all sincerity.
एवमेतत्करिष्यामि यथा तात त्वमात्थ माम् यच्चान्यदपि शक्ष्यामि तत्करिष्यामि ते प्रियम्
M. N. Dutt: O son, I shall do what you have told me and I shall do any thing more can I which is for your good.
यच्च दुःखं त्वया प्राप्तं द्यूते वै कृष्णया सह परुषाणि च वाक्यानि सूतपुत्रकृतानि वै
AI Translation: And the suffering you have experienced in the game of dice with Krishna, And the harsh words spoken by the son of the charioteer,
जटासुरात्परिक्लेशः कीचकाच्च महाद्युते द्रौपद्याधिगतं सर्वं दमयन्त्या यथाशुभम्
AI Translation: The trouble from Jata-asura and from Kichaka, O greatly shining one, All that Droupadi has obtained, just as Damayanti has obtained evil.
सर्वं दुःखमिदं वीर सुखोदर्कं भविष्यति नात्र मन्युस्त्वया कार्यो विधिर्हि बलवत्तरः
AI Translation: O hero, all this suffering will have a happy outcome. You should not be angry about this, for fate is stronger.
दुःखानि हि महात्मानः प्राप्नुवन्ति युधिष्ठिर देवैरपि हि दुःखानि प्राप्तानि जगतीपते
M. N. Dutt: 0 Yudhishthira, great minded persons, meet with difficulties. O Lord of the world, difficulties have been met with by the gods too.
Supplementary Passages:
5.8.36 For 36cd, M3-5 subst.: *67 देवदानवगन्धर्वाः किंनरोरगराक्षसाः दुःखं प्राप्ता यथा राजंस्तच्छृणुष्व नराधिप
इन्द्रेण श्रूयते राजन्सभार्येण महात्मना अनुभूतं महद्दुःखं देवराजेन भारत
M. N. Dutt: We are told O king, O son of Bharata that the large minded Indra, the chief among the gods, had to endure great misery with his queen.