Critical Edition
धृतराष्ट्र उवाच तथा क्रुद्धः किमकरोद्भगदत्तस्य पाण्डवः प्राग्ज्योतिषो वा पार्थस्य तन्मे शंस यथातथम्
M. N. Dutt: Dhritarastra said Wrought up with rage, what did Arjuna the son of Pandu do to Bhagadatta? What did also the ruler of the Pragjyotisas do towards Pritha's son? Tell me all as it happened.
संजय उवाच प्राग्ज्योतिषेण संसक्तावुभौ दाशार्हपाण्डवौ मृत्योरिवान्तिकं प्राप्तौ सर्वभूतानि मेनिरे
M. N. Dutt: Sanjaya said When Krishna and Arjuna were both thus engaged with the ruler of the Pragjyotisas, all creatures regarded them as placed within the teeth of Death.
तथा हि शरवर्षाणि पातयत्यनिशं प्रभो भगदत्तो गजस्कन्धात्कृष्णयोः स्यन्दनस्थयोः
M. N. Dutt: Then, O mighty monarch, froin the back of the elephant he rode, the ruler of the Pragjyotisas poured incessant showers of arrows on the two Krishnas (Arjuna and Krishna) stationed on the same chariot.
अथ कार्ष्णायसैर्बाणैः पूर्णकार्मुकनिःसृतैः अविध्यद्देवकीपुत्रं हेमपुङ्खैः शिलाशितैः
M. N. Dutt: Thereafter Bhagadatta, with iron shafts furnished with golden wings, whetted on stone and discharged from a full-drawn bow, pierced the illustrious son of Devaki.
अग्निस्पर्शसमास्तीक्ष्णा भगदत्तेन चोदिताः निर्भिद्य देवकीपुत्रं क्षितिं जग्मुः शरास्ततः
M. N. Dutt: Those superbly ornamented arrows of the touch of fire, shot with force by Bhagadatta, entered the earth, having pierced through the son of Devaki.
तस्य पार्थो धनुश्छित्त्वा शरावापं निहत्य च लाडयन्निव राजानं भगदत्तमयोधयत्
M. N. Dutt: The son of Pritha then cut-off Bhagadatta's bow and slew that warriors who supporting the latter from his flanks; he then engaged with the Pragjyotisa king as if in sport.
सोऽर्करश्मिनिभांस्तीक्ष्णांस्तोमरान्वै चतुर्दश प्रेरयत्सव्यसाची तांस्त्रिधैकैकमथाच्छिनत्
M. N. Dutt: Thereat Bhagadatta sped at Arjuna fourteen lances of great sharpness and of the solar effulgence; but Arjuna cut each of thein into two pieces.
ततो नागस्य तद्वर्म व्यधमत्पाकशासनिः शरजालेन स बभौ व्यभ्रः पर्वतराडिव
M. N. Dutt: was numerous Thereafter Arjuna shattered into pieces the armour covering Bhagadatta's elephant, with a mighty shower of arrows, the armour then dropped down on the earth.
Supplementary Passages:
7.28.8 After 8abc, B Dc1 Dn2 D3.5.6 ins.: *210 तद्व्यशीर्यत भूतले विशीर्णवर्मा स गजः शरैः सुभृशमर्दितः बभौ शिरसि मातंगो
ततः प्राग्ज्योतिषः शक्तिं हेमदण्डामयस्मयीम् व्यसृजद्वासुदेवाय द्विधा तामर्जुनोऽच्छिनत्
M. N. Dutt: Thereupon the ruler of the Pragjyotisas hurled at Vasudeva's son a dart having a golden staff and an iron head; but Arjuna cut that dart in two.
ततश्छत्रं ध्वजं चैव छित्त्वा राज्ञोऽर्जुनः शरैः विव्याध दशभिस्तूर्णमुत्स्मयन्पर्वताधिपम्
M. N. Dutt: Thereafter having severed with arrows the umbrella and the standard of the king, Arjuna quickly pierced the ruler of the mountainprovinces with ten shafts, smiling the while.
सोऽतिविद्धोऽर्जुनशरैः सुपुङ्खैः कङ्कपत्रिभिः भगदत्तस्ततः क्रुद्धः पाण्डवस्य महात्मनः
AI Translation: Struck by Arjuna's arrows with excellent feathers and shaped like heron's feathers, Bhaga-datta became angry with the great-souled Pandava.
व्यसृजत्तोमरान्मूर्ध्नि श्वेताश्वस्योन्ननाद च तैरर्जुनस्य समरे किरीटं परिवर्तितम्
AI Translation: He hurled javelins at the head of the white horse and roared. By them, in that battle, the crest-jewel of Arjuna was displaced.
परिवृत्तं किरीटं तं यमयन्नेव फल्गुनः सुदृष्टः क्रियतां लोक इति राजानमब्रवीत्
M. N. Dutt: Then putting his displaced diadem, in its proper place, Phalguna said to king Bhagadatta-"Take you a full view of this world."
एवमुक्तस्तु संक्रुद्धः शरवर्षेण पाण्डवम् अभ्यवर्षत्सगोविन्दं धनुरादाय भास्वरम्
M. N. Dutt: Thus spoken to, king Bhagadatta, inflamed with rage, took up a lustrous bow and showers of arrow on Pandu's son and Govinda.
Supplementary Passages:
7.28.14 After 14, D3.6 ins.: *211 तौ विध्यमानौ नाराचैर्भगदत्तेन भारत जग्मतुर्नैव संमोहं चुक्षुभाते न चाच्युतौ
तस्य पार्थो धनुश्छित्त्वा तूणीरान्संनिकृत्य च त्वरमाणो द्विसप्तत्या सर्वमर्मस्वताडयत्
M. N. Dutt: The son of Pritha then having cut-off Bhagadatta's bow and quivers quickly pierced the latter in all his vital limbs with seventy two arrows.
विद्धस्तथाप्यव्यथितो वैष्णवास्त्रमुदीरयन् अभिमन्त्र्याङ्कुशं क्रुद्धो व्यसृजत्पाण्डवोरसि
M. N. Dutt: Thus pierced and pained to the extreme, Bhagadatta invoked the Vaishnava weapon and inspiring its hook with sacred aphorisms, he let to go, in rage, at the breast of Pandu's son.
Supplementary Passages:
7.28.16 After 16, D4-7 ins.: *212 तदस्त्रमुद्यतं दृष्ट्वा वासुदेवः प्रतापवान् अर्जुनः पृष्ठतं कृत्वा प्रतिजग्राह वीर्यवान्
विसृष्टं भगदत्तेन तदस्त्रं सर्वघातकम् उरसा प्रतिजग्राह पार्थं संछाद्य केशवः
M. N. Dutt: Thereupon Keshava, covering Pritha's son, received upon his own breast that weapon capable of slaying every being, hurled by Bhagadatta.
वैजयन्त्यभवन्माला तदस्त्रं केशवोरसि ततोऽर्जुनः क्लान्तमनाः केशवं प्रत्यभाषत
AI Translation: The garland of victory was on his chest. Then Arjuna, with a weary mind, spoke to Keshava:
Supplementary Passages:
7.28.18 After 18ab, K2 Dn2 D4.6-8 S ins.: *213 पद्मकोशविचित्रा च सर्वर्तुकुसुमाकुला ज्वलनार्केन्दुवर्णाढ्या तारकोज्ज्वलपावका तया पद्माभिशोभिन्या वायुकम्पितलोलया शोभतेऽभ्यधिकं शौरिरतसीपुष्पसंनिभः केशवः केशिमथनः शार्ङ्गधन्वारिमर्दनः सन्ध्याभ्रैरिव संछन्नः प्रावृट्काले नगोत्तमः
अयुध्यमानस्तुरगान्संयन्तास्मि जनार्दन इत्युक्त्वा पुण्डरीकाक्ष प्रतिज्ञां स्वां न रक्षसि
AI Translation: O Janardana, I am the charioteer of the horses, not the warrior. Having said this, O Lotus-eyed one, you do not protect your own vow.
Supplementary Passages:
7.28.19 After 19, M3-5 ins.: *214 इदमस्त्रमवस्थाप्य प्राप्तं मां देवकीसुत किमर्थं पुरुषव्याघ्र स्वयं प्रतिगृहीतवान्
यद्यहं व्यसनी वा स्यामशक्तो वा निवारणे ततस्त्वयैवं कार्यं स्यान्न तु कार्यं मयि स्थिते
AI Translation: If I were to be addicted to vice or unable to prevent it, then you should act thus, but not when I am present.
सबाणः सधनुश्चाहं ससुरासुरमानवान् शक्तो लोकानिमाञ्जेतुं तच्चापि विदितं तव
M. N. Dutt: Equipped with my bows and arrows, I am competent enough to conquer the words with all the celestials, Asuras and mortals dwelling in them; this fact indeed you also know."
ततोऽर्जुनं वासुदेवः प्रत्युवाचार्थवद्वचः शृणु गुह्यमिदं पार्थ यथा वृत्तं पुरानघ
M. N. Dutt: Thereupon the son of Vasudeva addressing Arjuna spoke these words in reply-"Hear, O sinless one, O son of Pritha, this ancient and mysterious piece of history.
Supplementary Passages:
7.28.22 D6 S ins. after 22: K2 D7.8 after the second occurrence of 22cd: D4 after 26: *215 येयं लोकधरा देवी सर्वभूतधरा धरा सकामा लोककर्तारं नारायणमुपस्थिता स संगम्य तया सार्धं प्रीतस्तस्यै वरं ददौ सा वव्रे विष्णुसदृशं पुत्रमस्त्रं च वैष्णवम् बभूव च सुतस्तस्यां नरको नाम विश्रुतः अस्त्रं च वैष्णवं तस्मै ददौ नारायणः स्वयम् D6 S cont.: *216 तदेतन्नरकस्यासीदस्त्रं सर्वाहितान्तकम् तस्मात्प्राग्ज्योतिषं प्राप्तं सर्वशस्त्रविघातनम् नास्यावध्योऽस्ति लोकेऽस्मिन्मदन्यः कश्चिदर्जुन तस्मान्मया कृतं ह्येतन्मा तेऽभूद्बुद्धिरन्यथा संजय उवाच अनुनीय तु दाशार्हः पाण्डवं त्वरितोऽब्रवीत् जहि प्राग्ज्योतिषं क्षिप्रं वाक्यशेषं च मे शृणु
चतुर्मूर्तिरहं शश्वल्लोकत्राणार्थमुद्यतः आत्मानं प्रविभज्येह लोकानां हितमादधे
M. N. Dutt: Ever occupied as I am in achieving the welfare of the worlds. I have four semblance's. Dividing myself into parts I do try to bring about the world's benefit.
एका मूर्तिस्तपश्चर्यां कुरुते मे भुवि स्थिता अपरा पश्यति जगत्कुर्वाणं साध्वसाधुनी
M. N. Dutt: One of my semblance's, remaining on earth, is even now practising ascetic austerities. Another keeps an eye over the world engaged in good and evil deeds.
अपरा कुरुते कर्म मानुषं लोकमाश्रिता शेते चतुर्थी त्वपरा निद्रां वर्षसहस्रिकाम्
M. N. Dutt: My third semblance, staying in the world of men, is engaged in the performance of acts and my fourth semblance sleeps a sleep extending over four thousand years.
यासौ वर्षसहस्रान्ते मूर्तिरुत्तिष्ठते मम वरार्हेभ्यो वराञ्श्रेष्ठांस्तस्मिन्काले ददाति सा
M. N. Dutt: This last-mentioned semblance of mine that awakes at the end of the every thousand years, accords excellent boons at that time, to those who really deserve them.
तं तु कालमनुप्राप्तं विदित्वा पृथिवी तदा प्रायाचत वरं यं मां नरकार्थाय तं शृणु
M. N. Dutt: On one such occasion, the Earth knowing that the boon-giving hour has come, solicited a boon for her son Naraka; hear, I shall tell it to you.
देवानामसुराणां च अवध्यस्तनयोऽस्तु मे उपेतो वैष्णवास्त्रेण तन्मे त्वं दातुमर्हसि
M. N. Dutt: Possessed of the Vaishnava weapon let my son be unslayable, both by the gods and the demons. It behoves you to grant me that weapon.
एवं वरमहं श्रुत्वा जगत्यास्तनये तदा अमोघमस्त्रमददं वैष्णवं तदहं पुरा
M. N. Dutt: Listening then to that prayer for the boon that earth wanted me accord to her son, I gave the excellent and irresistible Vaishnava weapon to him.
अवोचं चैतदस्त्रं वै ह्यमोघं भवतु क्षमे नरकस्याभिरक्षार्थं नैनं कश्चिद्वधिष्यति
M. N. Dutt: I then said-'O Earth, let this weapon be infallible in protecting Naraka. None, I say, will be able to slay him.
अनेनास्त्रेण ते गुप्तः सुतः परबलार्दनः भविष्यति दुराधर्षः सर्वलोकेषु सर्वदा
M. N. Dutt: 'Protected by this weapon, your son, the crusher of hostile hosts, will, in all times and everywhere, be invincible.
तथेत्युक्त्वा गता देवी कृतकामा मनस्विनी स चाप्यासीद्दुराधर्षो नरकः शत्रुतापनः
M. N. Dutt: Then saying “Be it so", that intelligent goddess went away, satisfied at the fruition of her desire. Her son Naraka, that afflicter of hostile horses, also accordingly became invincible.
Supplementary Passages:
7.28.32 After 32ab, D4 ins.: *217 व्यजायत धरा देवी पुत्रं पुत्रशतावरम्
तस्मात्प्राग्ज्योतिषं प्राप्तं तदस्त्रं पार्थ मामकम् नास्यावध्योऽस्ति लोकेषु सेन्द्ररुद्रेषु मारिष
M. N. Dutt: Then, O son of Pritha, that weapon of mine was secured by the ruler of the Pragjyotisas from Naraka; and O sire, there, is none unslayable by it in all the worlds, not excluding Indra and Rudra themselves.
Supplementary Passages:
7.28.33 D4.7.8 ins. after 33ab: D6 after 34: *218 तदस्त्रं देवगन्धर्वयक्षपन्नगराक्षसान् सर्वान्समागतान्हन्यात्किं पुनस्त्वां धनंजय भोगिनां चैव दुर्धर्षं मया दत्तं सुरासुरैः जहि प्राग्ज्योतिषं पार्थ पुरा सर्वान्हिनस्ति सः
तन्मया त्वत्कृतेनैतदन्यथा व्यपनाशितम् वियुक्तं परमास्त्रेण जहि पार्थ महासुरम्
M. N. Dutt: For your sake therefore, O Arjuna, I did baffle the weapon. Now slay the mighty Asura deprived of his excellent weapon.
वैरिणं युधि दुर्धर्षं भगदत्तं सुरद्विषम् यथाहं जघ्निवान्पूर्वं हितार्थं नरकं तथा
M. N. Dutt: Now slay in battle your invincible opponent Bhagadatta, that enemy of the gods, like myself slaying, in the days of yore, Naraka, for the worlds' benefit.
Supplementary Passages:
7.28.35 For 35, S subst.: *219 अवध्योऽयं महास्त्रेण भगदत्तः सुरासुरैः यथाहं नरकं लोकहितार्थमहनं पुरा
एवमुक्तस्ततः पार्थः केशवेन महात्मना भगदत्तं शितैर्बाणैः सहसा समवाकिरत्
M. N. Dutt: Thus spoken to by the high-souled Keshava, Pritha's son suddenly covered Bhagadatta with a shower of sharp arrows.
Supplementary Passages:
7.28.36 After 36, K2 (marg.) D4.7.8 ins.: *220 घण्टां काञ्चनसंछन्नां विश्वकर्मविनिर्मिताम् काञ्चनशृङ्खलानद्धां सव्यां चिच्छेद पाण्डवः सा हता शरघातेन वज्रनिष्पेषसंनिभा पपात दूरपातेन चन्द्रबिम्बसमुज्ज्वला दक्षिणापि हता राजन्घण्टा बाणैः किरीटिनः पपात दूरमध्वानं गत्वा सूर्य इव क्षितौ भगदत्तेन निर्मुक्तः सुप्रतीकोऽपि वेगतः हनुमान्सूर्यबिम्बस्य ग्रसनार्थमिवोद्यतः
ततः पार्थो महाबाहुरसंभ्रान्तो महामनाः कुम्भयोरन्तरे नागं नाराचेन समार्पयत्
M. N. Dutt: Then the mighty-armed and high-souled Arjuna dauntlessly wounded Bhagadatta's clephant between its frontal globes with a (long) lance.
Supplementary Passages:
7.28.37 For 37, S subst.: *221 ततः संधाय विशिखं दीप्यमानमिवानलम् अविध्यदर्जुनो नागं कुम्भयोरन्तरे भृशम्
समासाद्य तु तं नागं बाणो वज्र इवाचलम् अभ्यगात्सह पुङ्खेन वल्मीकमिव पन्नगः
M. N. Dutt: Then like the thunder-bolt rending a mountain open, that dart flying towards the elephant penetrated into its body to the very wings, like a snake entering into its hole in an ant-hill.
Supplementary Passages:
7.28.38 K2 (marg.).4 Dn2 D1.3 ins. after 38: Dn1 after line 3 of 227*: D4.5.7.8 (marg.) after 223*: D6 after 36: *222 स करी भगदत्तेन प्रेर्यमाणः पुनः पुनः न करोति वचस्तस्य दरिद्रस्येव कामिनी On the other hand, D4.5.7.8 ins. after 38: *223 मध्ये विदीर्णस्तस्थौ स प्रास्यन्दत पुनः पुनः स्यन्दमानं ततो नागं चरणाभ्यामनोदयत्
स तु विष्टभ्य गात्राणि दन्ताभ्यामवनिं ययौ नदन्नार्तस्वरं प्राणानुत्ससर्ज महाद्विपः
M. N. Dutt: With its limbs paralysed it fell down striking the earth with its tusks. Then that huge elephant gave up its breath uttering a yell of distress.
Supplementary Passages:
7.28.39 After 39, Bom. Kumbh. ed. ins.: *224 ततो गाण्डीवधन्वानमभ्यभाषत केशवः अयं महत्तरः पार्थ पलितेन समावृतः वलीसंछन्ननयनः शूरः परमदुर्जयः Bom. Kumbh. ed. cont.: B (B1-3 marg.) Dn2 D3.5.7 ins. after 39: *225 अक्ष्णोरुन्मीलनार्थाय बद्धपट्टः सदा नृपः देववाक्यात्प्रचिच्छेद शरेण भृशमर्जुनः छिन्नमात्रेंऽशुके तस्मिन्रुद्धनेत्रो बभूव सः Bom. Kumbh. ed. cont.: *226 तमोमयं जगन्मेने भगदत्तः प्रतापवान्
ततश्चन्द्रार्धबिम्बेन शरेण नतपर्वणा बिभेद हृदयं राज्ञो भगदत्तस्य पाण्डवः
M. N. Dutt: The mighty Bhagadatta then seemed the whole world sank in darkness a she was blind now. Arjuna, the son of Pandu, in the meantime; pierced the heart of king Bhagadatta by hitting hard an arrow crescent shaped and bent knot at that spot.
Supplementary Passages:
7.28.40 After 40ab, Dn1 ins.: *227 बिभेद सकलो देहो द्विधाभूतो बभूव ह राज्ञा बलवता तेन जानुभ्यां धारितो रणे अर्जुनं प्रति युद्धे न चिरकालं दधार सः एवं युद्धं तदा तेन राज्ञा तेन दुरात्मना किरीटी चार्धबिम्बेन शरेणानतपर्वणा
स भिन्नहृदयो राजा भगदत्तः किरीटिना शरासनं शरांश्चैव गतासुः प्रमुमोच ह
AI Translation: The king Bhagadatta, with his heart pierced by the diademed one, released his bow and arrows, and fell unconscious.
शिरसस्तस्य विभ्रष्टः पपात च वराङ्कुशः नालताडनविभ्रष्टं पलाशं नलिनादिव
AI Translation: The goad in his hand fell from his head, like a lotus stalk from a lotus.
स हेममाली तपनीयभाण्डा;त्पपात नागाद्गिरिसंनिकाशात् सुपुष्पितो मारुतवेगरुग्णो; महीधराग्रादिव कर्णिकारः
M. N. Dutt: He himself decorated with a garland of gold fell down from the back of his mountain-like elephant, decked also with trappings of gold, like a blossoming Karnikara tree falling down from the crest of a hill, being uprooted by the violence of the wind.
निहत्य तं नरपतिमिन्द्रविक्रमं; सखायमिन्द्रस्य तथैन्द्रिराहवे ततोऽपरांस्तव जयकाङ्क्षिणो नरा;न्बभञ्ज वायुर्बलवान्द्रुमानिव
M. N. Dutt: Then in that battle, the son of Indra having slain that monarch equal to Indra in prowess and who was a friend of Indra, began to crush, inspired with the hopes of victory, other warriors of your army, like a violent gust of wind crushing large number to trees.