Critical Edition
धृतराष्ट्र उवाच यथा वदसि मे सूत एकस्य बहुभिः सह संग्रामं तुमुलं घोरं जयं चैव महात्मनः
AI Translation: Dhritarashtra said: As you say, O charioteer, the battle between one and many, The tumultuous and terrible battle, and the victory of the great-souled one,
अश्रद्धेयमिवाश्चर्यं सौभद्रस्याथ विक्रमम् किं तु नात्यद्भुतं तेषां येषां धर्मो व्यपाश्रयः
AI Translation: The valor of Subhadra's son was indeed wonderful, but not to be believed. But it was not very wonderful for those who had taken refuge in Dharma.
दुर्योधनेऽथ विमुखे राजपुत्रशते हते सौभद्रे प्रतिपत्तिं कां प्रत्यपद्यन्त मामकाः
M. N. Dutt: After Duryodhana had been repulsed and the hundred princes slain, what measure was adopted by my warriors against Subhadra's son.
Supplementary Passages:
7.45.3 After 3, D2.5 ins.: *308 मूलं हि सर्वधर्माणां दैवतं स्वर्गवासिनाम् स कृष्णो दैवतं येषां किं तेषां दुःखसंभवः कर्मणां प्रतिपन्नेऽर्थे कालेन परिणामिते का चिन्ता महती भूप चिन्तया बाध्यते जडः क्रियोपक्रमितः पूर्वं परिणामदृशः सुखम् त्यागं विना महाराज समाधानं न विद्यते भवांस्तद्रहितो राजञ्शृणुष्वाचरिते फलम्
संजय उवाच संशुष्कास्याश्चलन्नेत्राः प्रस्विन्ना लोमहर्षिणः पलायनकृतोत्साहा निरुत्साहा द्विषज्जये
M. N. Dutt: Sanjaya said Their mouths were parched up and their eyes began to roll. They perspired and their hair stood erect. Desponding of conquering the enemy, they exerted their best to fly away.
Supplementary Passages:
7.45.4 After the ref., G1 M ins.: *309 तावकास्तव पुत्राश्च वीक्षमाणाः परस्परम् After 4, G1 M ins.: *310 गोत्रनामभिरन्योन्यं क्रन्दन्तो जीवितैषिणः
हतान्भ्रातॄन्पितॄन्पुत्रान्सुहृत्संबन्धिबान्धवान् उत्सृज्योत्सृज्य समियुस्त्वरयन्तो हयद्विपान्
M. N. Dutt: Abandoning their slain brothers, fathers, sons, friends, relatives and kinsmen, they fled urging their elephants and steeds on.
तान्प्रभग्नांस्तथा दृष्ट्वा द्रोणो द्रौणिर्बृहद्बलः कृपो दुर्योधनः कर्णः कृतवर्माथ सौबलः
M. N. Dutt: Beholding then the troops thus broken, Drona and his son and Brihadbala, Kripa, Duryodhana, Karna, Kritavarman and Subala's son.
Supplementary Passages:
7.45.6 After 6, G1 M1.2 ins.: *311 तथा सर्वे समभ्येत्य सौभद्रं द्रुतमर्पयन् तथा विनिहतां दृष्ट्वा तव सेनामनाथवत्
अभिद्रुताः सुसंक्रुद्धाः सौभद्रमपराजितम् तेऽपि पौत्रेण ते राजन्प्रायशो विमुखीकृताः
M. N. Dutt: All these warriors excited with rage rushed against the invincible son of Subhadra. Then those warriors also, O king, were almost beat back by your grandson (Abhimanyu).
Supplementary Passages:
7.45.7 After 7, S ins.: *312 सौभद्रेण महाराज शक्रप्रतिमतेजसा
एकस्तु सुखसंवृद्धो बाल्याद्दर्पाच्च निर्भयः इष्वस्त्रविन्महातेजा लक्ष्मणोऽऽर्जुनिमभ्ययात्
M. N. Dutt: A single warrior only, viz., Lakshmana, brought up in luxury, versed in the use of arrows and weapons, endued with great energy and dauntless through pride and youth, rushed against Arjuna's son.
तमन्वगेवास्य पिता पुत्रगृद्धी न्यवर्तत अनु दुर्योधनं चान्ये न्यवर्तन्त महारथाः
M. N. Dutt: Preyed upon by anxiety on account of his son, his father (Duryodhana) turned back: and other mighty car-warriors also followed Duryodhana's example.
तं तेऽभिषिषिचुर्बाणैर्मेघा गिरिमिवाम्बुभिः स च तान्प्रममाथैको विष्वग्वातो यथाम्बुदान्
M. N. Dutt: These warriors all showered arrows of him (Abhimanyu), like clouds showering in torrents rains on mountains; he, in return, though single-handed, routed them like the dry and confused wind scattering masses of clouds.
पौत्रं तु तव दुर्धर्षं लक्ष्मणं प्रियदर्शनम् पितुः समीपे तिष्ठन्तं शूरमुद्यतकार्मुकम्
AI Translation: Your grandson, the invincible Lakshmana, who is dear to behold, standing near his father, the hero with the drawn bow,
अत्यन्तसुखसंवृद्धं धनेश्वरसुतोपमम् आससाद रणे कार्ष्णिर्मत्तो मत्तमिव द्विपम्
AI Translation: He was brought up in extreme happiness, like the son of the lord of wealth. In the battle, Karna saw him like a maddened elephant.
Supplementary Passages:
7.45.12 After 12, K2 (marg.) ins.: *313 अब्रवील्लक्ष्मणः क्रुद्धमार्जुनिं परमामास्त्रवित् शृणु वाक्यं महाबाहो अभिमन्यो महाबल गच्छ त्वं पाण्डवाञ्शीघ्रं मा युद्धं कुरु सुव्रत तस्य तद्वचनं श्रुत्वा अभिमन्युः प्रतापवान् उवाच लक्ष्मणं क्रुद्धः प्रहसन्निव भारत गमिष्यामि चिरं भ्रातः सर्वानेतान्निहत्य वै पाण्डवान्प्रति चाद्यैव इति सत्यं वदामि ते After 313*, K2 (marg.) reads 15 for the first time, repeating it in its proper place; while S ins. after 12: *314 सिंहशावो वने यद्वत्पुण्डरीकशिशुं यथा
लक्ष्मणेन तु संगम्य सौभद्रः परवीरहा शरैः सुनिशितैस्तीक्ष्णैर्बाह्वोरुरसि चार्पितः
M. N. Dutt: Encountering Lakshmana, that slayer of hostile heroes, that son of Subhadra, was pierced on the breast and the arms with exceedingly sharp shafts.
संक्रुद्धो वै महाबाहुर्दण्डाहत इवोरगः पौत्रस्तव महाराज तव पौत्रमभाषत
M. N. Dutt: Then that mighty-armed grandson of yours (Abhimanyu), O mighty monarch, excited with rage like a snake struck with a rod, addressing
सुदृष्टः क्रियतां लोको अमुं लोकं गमिष्यसि पश्यतां बान्धवानां त्वां नयामि यमसादनम्
M. N. Dutt: Look well on this earth, for you shall be required soon to go to another world. I will dispatch you to the abode of Death even before the very eyes of your on-looking friends.
Supplementary Passages:
7.45.15 K2 repeats 14a after 15 and, reading 14b thereafter, ins.: *315 तस्य चातिक्रमं दृष्ट्वा लक्ष्मणो युद्धकोविदः युद्धं चक्रे तदा तेन शस्त्रास्त्रैर्मतिमान्नृप तयोर्युद्धमतीवासीद्बुधाङ्गारकयोरिव अन्योन्यं * जिघांसतोर्बलवासवयोरिव शरजालैर्महाघोरैर्विव्यधुस्ते परस्परम् लक्ष्मणो निशितैर्बाणैर्दशभिश्च स्तनान्तरे आजघानार्जुनिं चैव तथा विद्धोऽभिमन्युना पञ्चभिः पञ्चभिर्बाणैर्निजघ्ने रथवाजिनः सारथिमिषुणैकेन ध्वजं चैकेषुणाहनत् त्रिभिर्बाणैर्धनुश्छित्त्वा आर्जुनिः सुमहाबलः
एवमुक्त्वा ततो भल्लं सौभद्रः परवीरहा उद्बबर्ह महाबाहुर्निर्मुक्तोरगसंनिभम्
M. N. Dutt: Having thus spoken, that slayer of hostile heroes, that mighty-armed hero, viz., Subhadra's son, took out a broad-headed shaft that resembled a snake that had recently cast its slough off.
स तस्य भुजनिर्मुक्तो लक्ष्मणस्य सुदर्शनम् सुनसं सुभ्रु केशान्तं शिरोऽहार्षीत्सकुण्डलम् लक्ष्मणं निहतं दृष्ट्वा हा हेत्युच्चुक्रुशुर्जनाः
M. N. Dutt: That shaft sped by the force of his arms, cut-off the beautiful head of Lakshmana, graced with ear-rings and a beautiful nose and charming locks and eye-brows.
Supplementary Passages:
7.45.17 After 17, K2 D7.8 ins.: *316 स भ्रातॄन्राजपुत्रांश्च कुमारस्यानुयायिनाम् जघान बाणैः सौभद्रः सहस्राणि चतुर्दश अष्टौ रथसहस्राणि सप्त नागशतानि च
ततो दुर्योधनः क्रुद्धः प्रिये पुत्रे निपातिते हतैनमिति चुक्रोश क्षत्रियान्क्षत्रियर्षभः
AI Translation: Then Duryodhana, angry at the fall of his beloved son, the bull among the Kshatriyas cried out, "Kill him!"
ततो द्रोणः कृपः कर्णो द्रोणपुत्रो बृहद्बलः कृतवर्मा च हार्दिक्यः षड्रथाः पर्यवारयन्
M. N. Dutt: Thereupon Drona, Kripa, Karna, the son of Drona, Brihadbala and Kritavarman the son of Hridika, these six car-warriors surrounded him.
स तान्विद्ध्वा शितैर्बाणैर्विमुखीकृत्य चार्जुनिः वेगेनाभ्यपतत्क्रुद्धः सैन्धवस्य महद्बलम्
AI Translation: Having pierced them with sharp arrows and turned them away, Arjuna's son Angrily attacked the great army of the Saindhava with force.
आवव्रुस्तस्य पन्थानं गजानीकेन दंशिताः कलिङ्गाश्च निषादाश्च क्राथपुत्रश्च वीर्यवान् तत्प्रसक्तमिवात्यर्थं युद्धमासीद्विशां पते
AI Translation: The Kalīngas, the Niṣādas, and the valiant son of Kratha, all of them, armed with elephants, followed his path. O lord of the earth,
ततस्तत्कुञ्जरानीकं व्यधमद्धृष्टमार्जुनिः यथा विवान्नित्यगतिर्जलदाञ्शतशोऽम्बरे
AI Translation: Then Arjuna's son, delighted, destroyed that army of elephants, just as the wind, always moving, scatters clouds in the sky by the hundreds.
ततः क्राथः शरव्रातैरार्जुनिं समवाकिरत् अथेतरे संनिवृत्ताः पुनर्द्रोणमुखा रथाः परमास्त्राणि धुन्वानाः सौभद्रमभिदुद्रुवुः
AI Translation: Then Kratha enveloped Arjuna's son with showers of arrows. Then the others, with Drona at their head, returned in their chariots, wielding their supreme weapons, and attacked
तान्निवार्यार्जुनिर्बाणैः क्राथपुत्रमथार्दयत् शरौघेणाप्रमेयेण त्वरमाणो जिघांसया
AI Translation: Having repulsed them, Ārjuni pierced Kratha's son with arrows, with an immeasurable shower of arrows, eager to kill him.
सधनुर्बाणकेयूरौ बाहू समुकुटं शिरः छत्रं ध्वजं नियन्तारमश्वांश्चास्य न्यपातयत्
AI Translation: His arms with bow and arrows and bracelets, his head with crown, his umbrella, his banner, his charioteer, and his horses he brought down.
कुलशीलश्रुतबलैः कीर्त्या चास्त्रबलेन च युक्ते तस्मिन्हते वीराः प्रायशो विमुखाभवन्
AI Translation: By family, character, learning, strength, fame, and the strength of weapons, When he was killed, most of the heroes became dispirited.