Critical Edition
संजय उवाच द्रौणिस्तु रथवंशेन महता परिवारितः आपतत्सहसा राजन्यत्र राजा व्यवस्थितः
M. N. Dutt: Sanjaya said Thereupon surrounded be a mighty carforce Drona's son appeared, all on a sudden O king, where Pritha's son was.
तमापतन्तं सहसा शूरः शौरिसहायवान् दधार सहसा पार्थो वेलेव मकरालयम्
M. N. Dutt: Like a bank containing ocean Pritha's heroic son, assisted by Shouri, all on a sudden, encountered him.
ततः क्रुद्धो महाराज द्रोणपुत्रः प्रतापवान् अर्जुनं वासुदेवं च छादयामास पत्रिभिः
M. N. Dutt: Thereupon filled with anger, O monarch, the highly powerful son of Drona covered Arjuna and Krishna with arrows.
अवच्छन्नौ ततः कृष्णौ दृष्ट्वा तत्र महारथाः विस्मयं परमं गत्वा प्रैक्षन्त कुरवस्तदा
M. N. Dutt: Beholding those two Krishnas covered with arrows the mighty car-warriors of the Pandava and Kuru armies, filled with great wonder, looked at them.
अर्जुनस्तु ततो दिव्यमस्त्रं चक्रे हसन्निव तदस्त्रं ब्राह्मणो युद्धे वारयामास भारत
M. N. Dutt: Thereupon as if smiling Arjuna created a celestial weapon while, ( descendant of Bharata, the Brahmana baffled in battle.
यद्यद्धि व्याक्षिपद्युद्धे पाण्डवोऽस्त्रं जिघांसया तत्तदस्त्रं महेष्वासो द्रोणपुत्रो व्यशातयत्
M. N. Dutt: Whatever weapon that the Pandava discharged in battle for killing the son of Drona, the great bowman made useless.
अस्त्रयुद्धे ततो राजन्वर्तमाने भयावहे अपश्याम रणे द्रौणिं व्यात्ताननमिवान्तकम्
M. N. Dutt: Then, O king, a great encounter of weapons took place in that great battle when we saw the son of Drona like Death himself with widening mouth.
स दिशो विदिशश्चैव छादयित्वा विजिह्मगैः वासुदेवं त्रिभिर्बाणैरविध्यद्दक्षिणे भुजे
M. N. Dutt: Having filled all the quarters and directions with straight arrow he sundered Krishna's right arm with three arrows.
ततोऽर्जुनो हयान्हत्वा सर्वांस्तस्य महात्मनः चकार समरे भूमिं शोणितौघतरङ्गिणीम्
M. N. Dutt: Thereupon killing all the horses of the highsouled one Arjuna created, in the battle-field, a dreadful stream of blood, carrying away all to the other region.
Supplementary Passages:
8.45.9 After 9, K4 V1 B Da1 Dn1 D1-5.7 ins.: *616 सर्वलोकवहां रौद्रां परलोकवहां नदीम् K4 V1 B Dn1 D2-4.7 cont.: *617 सरथान्रथिनः सर्वान्पार्थचापच्युतैः शरैः द्रौणेरपहतान्संख्ये ददृशुः स च तां तथा प्रावर्तयन्महाघोरां नदीं परवहां तथा तयोस्तु व्याकुले युद्धे द्रौणेः पार्थस्य दारुणे अमर्यादं योधयन्तः पर्यधावन्नितस्ततः रथैर्हताश्वसूतैश्च हतारोहैश्च वाजिभिः द्विरदैश्च हतारोहैर्महामात्रैर्हतद्विपैः पार्थेन समरे राजन्कृतो घोरो जनक्षयः
निहता रथिनः पेतुः पार्थचापच्युतैः शरैः हयाश्च पर्यधावन्त मुक्तयोक्त्रास्ततस्ततः
AI Translation: The charioteers were killed and fell down by the arrows released from Partha's bow. The horses ran here and there, freed from their yokes.
तद्दृष्ट्वा कर्म पार्थस्य द्रौणिराहवशोभिनः अवाकिरद्रणे कृष्णं समन्तान्निशितैः शरैः
AI Translation: Seeing that deed of Partha, resplendent in battle, Karna's son showered Krishna all around in battle with sharp arrows.
Supplementary Passages:
8.45.11 After 11ab, K4 V1 B Dn1 D2-4.7 ins.: *618 अर्जुनं जयतां श्रेष्ठं त्वरितोऽभ्येत्य वीर्यवान् विधुन्वानो महच्चापं कार्तस्वरविभूषितम्
ततोऽर्जुनं महाराज द्रौणिरायम्य पत्रिणा वक्षोदेशे समासाद्य ताडयामास संयुगे
M. N. Dutt: O monarch, Drouni again ruthlessly wounded Arjuna on the breast with a winged arrow.
सोऽतिविद्धो रणे तेन द्रोणपुत्रेण भारत आदत्त परिघं घोरं द्रौणेश्चैनमवाक्षिपत्
AI Translation: O descendant of Bharata, he was severely wounded in the battle by Drona's son. He took up a terrible iron club and hurled it at Drona's son.
Supplementary Passages:
8.45.13 After 13ab, K1 (om. lines 1-2).4 V1 B Da1 Dn1 D1.3-5.7 ins.: *619 गाण्डीवधन्वा प्रसभं शरवर्षैरुदारधीः संछाद्य समरे द्रौणिं चिच्छेदास्य च चार्मुकम् स छिन्नधन्वा परिघं वज्रस्पर्शसमं युधि For 13cd, V1 B Da1 Dn1 D1.3-5.7 subst.: *620 आदाय चिक्षेप तदा द्रोणपुत्रः किरीटिने
तमापतन्तं परिघं कार्तस्वरविभूषितम् द्रौणिश्चिच्छेद सहसा तत उच्चुक्रुशुर्जनाः
AI Translation: When that iron club, adorned with gold, descended, Drona's son quickly cut it off, and then the people cried out.
Supplementary Passages:
8.45.14 For 14bcd, V1 B Da1 Dn1 D1.3-5.7 subst.: *621 जाम्बूनदपरिष्कृतम् चिच्छेद सहसा राजन्प्रहसन्निव पाण्डवः
सोऽनेकधापतद्भूमौ भारद्वाजस्य सायकैः विशीर्णः पर्वतो राजन्यथा स्यान्मातरिश्वना
AI Translation: He fell to the ground in many pieces by the arrows of Bharadvaja's son, like a mountain shattered by the wind, O king.
Supplementary Passages:
8.45.15 After 15, V1 B Da1 Dn1 D1.3-5.7 ins.: *622 ततः क्रुद्धो महाराज द्रोणपुत्रो महारथः ऐन्द्रेण चास्त्रवेगेन बीभत्सुं समवाकिरत् तस्येन्द्रजालावततं समीक्ष्य पार्थो राजन्गाण्डिवमाददे सः ऐन्द्रं जालं प्रत्यहनत्तरस्वी वरास्त्रमादाय महेन्द्रसृष्टम् विदार्य तज्जालमथेन्द्रमुक्तं पार्थस्ततो द्रौणिरथं क्षणेन प्रच्छादयामास तथाभ्युपेत्य द्रौणिस्तदा पार्थशराभिभूतः विगाह्य तां पाण्डवबाणवृष्टिं शरैः परं नाम ततः प्रकाश्य शतेन कृष्णं सहसाभ्यविध्यत् त्रिभिः शतैरर्जुनं क्षुद्रकाणाम् ततोऽर्जुनः सायकानां शतेन गुरोः सुतं मर्मसु निर्बिभेद अश्वांश्च सूतं च तथा धनुर्ज्याम् अवाकिरत्पश्यतां तावकानाम्
ततोऽर्जुनो रणे द्रौणिं विव्याध दशभिः शरैः सारथिं चास्य भल्लेन रथनीडादपाहरत्
AI Translation: Then Arjuna pierced Drona's son in the battle with ten arrows, and with a broad arrow he took his charioteer away from the chariot.
Supplementary Passages:
8.45.16 For 16ab, V1 B Da1 Dn1 D1.3-5.7 subst.: *623 स विद्ध्वा मर्मसु द्रौणिं पाण्डवः परवीरहा
स संगृह्य स्वयं वाहान्कृष्णौ प्राच्छादयच्छरैः तत्राद्भुतमपश्याम द्रौणेराशु पराक्रमम्
AI Translation: He himself took up the reins and covered the two Krishnas with arrows. There we saw the wonderful feat of Drona's son.
अयच्छत्तुरगान्यच्च फल्गुनं चाप्ययोधयत् तदस्य समरे राजन्सर्वे योधा अपूजयन्
AI Translation: He controlled the horses and fought with Phalguna. All the warriors honored him in battle, O king.
Supplementary Passages:
8.45.18 T3 G3 subst. for 18cd: T1.2 G1.2 M ins. after 18: *624 तेनास्य समरे राजंस्तुष्टुवुः सर्वसैनिकाः On the other hand, V1 Da1 Dn1 D1.3-5.7 ins. after 18: B4 (marg.) ins. after 19ab: *625 ततः प्रहस्य बीभत्सुर्द्रोणपुत्रस्य संयुगे
यदा त्वग्रस्यत रणे द्रोणपुत्रेण फल्गुनः ततो रश्मीन्रथाश्वानां क्षुरप्रैश्चिच्छिदे जयः
AI Translation: When in battle, Arjuna was wounded by Drona's son, then Jayadratha cut the reins of the horses and chariot with his razor-sharp arrows.
प्राद्रवंस्तुरगास्ते तु शरवेगप्रबाधिताः ततोऽभून्निनदो भूयस्तव सैन्यस्य भारत
M. N. Dutt: Assailed with weapons the horses ran away on all sides. There then took place a great havoc of your soldiers.
पाण्डवास्तु जयं लब्ध्वा तव सैन्यमुपाद्रवन् समन्तान्निशितान्बाणान्विमुञ्चन्तो जयैषिणः
M. N. Dutt: Having thus accomplished victory the Pandavas, desirous of achieving (further) success, pursued your soldiers, on all sides, making a discharge of arrows.
पाण्डवैस्तु महाराज धार्तराष्ट्री महाचमूः पुनः पुनरथो वीरैरभज्यत जयोद्धतैः
M. N. Dutt: Your great army was again and again routed by the Pandava warriors desirous of victory.
पश्यतां ते महाराज पुत्राणां चित्रयोधिनाम् शकुनेः सौबलेयस्य कर्णस्य च महात्मनः
M. N. Dutt: Thereupon in the very presence of your sons, O king, conversant with diverse modes of war-fare, of Subala's son Shakuni and Karna.
वार्यमाणा महासेना पुत्रैस्तव जनेश्वर नावतिष्ठत संग्रामे ताड्यमाना समन्ततः
M. N. Dutt: Although prevented, O king, by your sons that great army assailed on all sides did not stop in the battle-field.
ततो योधैर्महाराज पलायद्भिस्ततस्ततः अभवद्व्याकुलं भीतैः पुत्राणां ते महद्बलम्
M. N. Dutt: The warriors taking to their heels on all sides in numbers a great confusion took place in the vast terror-stricken army of your son.
तिष्ठ तिष्ठेति सततं सूतपुत्रस्य जल्पतः नावतिष्ठत सा सेना वध्यमाना महात्मभिः
M. N. Dutt: Karna then exclaimed-"Wait wait". But your army, slain by many great warriors, did not wait in the battle-field.
अथोत्क्रुष्टं महाराज पाण्डवैर्जितकाशिभिः धार्तराष्ट्रबलं दृष्ट्वा द्रवमाणं समन्ततः
M. N. Dutt: Beholding the army of Duryodhana, thus routed on all sides, the Pandavas, filled with the desire of victory, sent up loud war-cries.
ततो दुर्योधनः कर्णमब्रवीत्प्रणयादिव पश्य कर्ण यथा सेना पाण्डवैरर्दिता भृशम्
AI Translation: Then Duryodhana spoke to Karna, as if out of affection: "Look, Karna, how the army is being severely afflicted by the Pandavas."
त्वयि तिष्ठति संत्रासात्पलायति समन्ततः एतज्ज्ञात्वा महाबाहो कुरु प्राप्तमरिंदम
AI Translation: When you are present, he flees in all directions out of fear. Knowing this, O mighty-armed one, do what is appropriate, O conqueror of enemies.
सहस्राणि च योधानां त्वामेव पुरुषर्षभ क्रोशन्ति समरे वीर द्राव्यमाणानि पाण्डवैः
M. N. Dutt: Routed by the Pandavas, thousands of our soldiers are calling after you only.
एतच्छ्रुत्वा तु राधेयो दुर्योधनवचो महत् मद्रराजमिदं वाक्यमब्रवीत्सूतनन्दनः
M. N. Dutt: Hearing those weighty words of Duryodhana, Karna, as if smiling, said to the Madra king.
पश्य मे भुजयोर्वीर्यमस्त्राणां च जनेश्वर अद्य हन्मि रणे सर्वान्पाञ्चालान्पाण्डुभिः सह वाहयाश्वान्नरव्याघ्र भद्रेणैव जनेश्वर
M. N. Dutt: Behold, O king, the strength of my arms and weapons. I will kill today in battle all the Panchalas and Pandavas. Drive my car, O best of men and every thing will be as I have said.”
एवमुक्त्वा महाराज सूतपुत्रः प्रतापवान् प्रगृह्य विजयं वीरो धनुःश्रेष्ठं पुरातनम् सज्यं कृत्वा महाराज संमृज्य च पुनः पुनः
M. N. Dutt: Having said this, O monarch, the charioteer's son, highly powerful as he was, took up his old victorious bow Vijaya the best of its kind and rubbing again and again its string set it on the bow. Thereupon having assured his army and commanded them to wait in the battle-field, the powerful and highly energetic Karna set Bhargava weapons to his bow-string.
संनिवार्य च योधान्स्वान्सत्येन शपथेन च प्रायोजयदमेयात्मा भार्गवास्त्रं महाबलः
AI Translation: Having restrained his own warriors by truth and oath, the immensely powerful one, of immeasurable soul, employed the Bhargava weapon.
ततो राजन्सहस्राणि प्रयुतान्यर्बुदानि च कोटिशश्च शरास्तीक्ष्णा निरगच्छन्महामृधे
M. N. Dutt: There came out in a stream, O king, millions of sharp arrows in that mighty encounter.
ज्वलितैस्तैर्महाघोरैः कङ्कबर्हिणवाजितैः संछन्ना पाण्डवी सेना न प्राज्ञायत किंचन
M. N. Dutt: Covered fully with those shining and dreadful Kanka and peacock-feathered arrows the Pandava soldiers could see nothing in the battle-field.
हाहाकारो महानासीत्पाञ्चालानां विशां पते पीडितानां बलवता भार्गवास्त्रेण संयुगे
M. N. Dutt: Assailed by the powerful Bhargava weapon in that battle, O king, Panchalas set up loud lamentations.
निपतद्भिर्गजै राजन्नरैश्चापि सहस्रशः रथैश्चापि नरव्याघ्र हयैश्चापि समन्ततः
AI Translation: With elephants falling down, O king, and with thousands of men, And with chariots, O tiger among men, and with horses all around,
प्राकम्पत मही राजन्निहतैस्तैस्ततस्ततः व्याकुलं सर्वमभवत्पाण्डवानां महद्बलम्
AI Translation: The earth trembled, O king, here and there, by those who were slain. The great army of the Pandavas became agitated.
कर्णस्त्वेको युधां श्रेष्ठो विधूम इव पावकः दहञ्शत्रून्नरव्याघ्र शुशुभे स परंतपः
M. N. Dutt: In the meantime while killing his enemies, that foremost of men the great warrior Karna, even destroying his foes, shone like smokeless fire.
ते वध्यमानाः कर्णेन पाञ्चालाश्चेदिभिः सह तत्र तत्र व्यमुह्यन्त वनदाहे यथा द्विपाः चुक्रुशुस्ते नरव्याघ्र यथाप्राग्वा नरोत्तमाः
M. N. Dutt: Massacred then by Karna, the Panchalas and Chedis lost their consciousness in the battle-field like elephants when a forest fire rages on.
तेषां तु क्रोशतां श्रुत्वा भीतानां रणमूर्धनि धावतां च दिशो राजन्वित्रस्तानां समन्ततः आर्तनादो महांस्तत्र प्रेतानामिव संप्लवे
M. N. Dutt: The leading warriors sent up war-cries roaring like tigers. Like animals at the hour of universal dissolution the soldiers, terrorstricken and running wildly about in the battlefield,set-up loud cries of lamentation.
वध्यमानांस्तु तान्दृष्ट्वा सूतपुत्रेण मारिष वित्रेसुः सर्वभूतानि तिर्यग्योनिगतान्यपि
M. N. Dutt: Seeing them thus slaughtered by the charioteer's son, all creatures, beasts and birds, were terrorised.
ते वध्यमानाः समरे सूतपुत्रेण सृञ्जयाः अर्जुनं वासुदेवं च व्याक्रोशन्त मुहुर्मुहुः प्रेतराजपुरे यद्वत्प्रेतराजं विचेतसः
M. N. Dutt: As the spirits call upon the Regent of Death to save them, so the Srinjayas, massacred by Karna, repeatedly prayed to Arjuna and Vasudeva's son to save them.
Supplementary Passages:
8.45.44 S ins. after 44cd: K4 B (except B2) Da1 Dn1 D1.3-7 ins. after 44: *626 श्रुत्वा तु निनदं तेषां वध्यतां कर्णसायकैः After 44, V1 D2 ins.: *627 अथार्जुनो महाबाहुः सर्वशस्त्रभृतां वरः दुःसहो वज्रिणाप्याजौ पराजित्य गुरोः सुतम्
अथाब्रवीद्वासुदेवं कुन्तीपुत्रो धनंजयः भार्गवास्त्रं महाघोरं दृष्ट्वा तत्र सभीरितम्
M. N. Dutt: Beholding there the discharge of the dreadful Bhargava weapon and hearing the cries of his men slaughtered by Karna, with arrows Kunti's son Dhananjaya said to Krishna. can
पश्य कृष्ण महाबाहो भार्गवास्त्रस्य विक्रमम् नैतदस्त्रं हि समरे शक्यं हन्तुं कथंचन
M. N. Dutt: Beholding there the discharge of the dreadful Bhargava weapon. No one withstand it in battle.
सूतपुत्रं च संरब्धं पश्य कृष्ण महारणे अन्तकप्रतिमं वीरं कुर्वाणं कर्म दारुणम्
M. N. Dutt: Behold again in this great encounter O Krishna, the great son of a charioteer, resembling Death himself in power and performing a dreadful feat.
सुतीक्ष्णं चोदयन्नश्वान्प्रेक्षते मां मुहुर्मुहुः न च पश्यामि समरे कर्णस्य प्रपलायितम्
M. N. Dutt: Repeatedly urging on his horses he is looking at me. I will not be able to tear me away from Karna in battle.
जीवन्प्राप्नोति पुरुषः संख्ये जयपराजयौ जितस्य तु हृषीकेश वध एव कुतो जयः
M. N. Dutt: If a man survives he either meets with success or defeat in battle. To one dead, O Hrishikesh, death itself is a victory.
Supplementary Passages:
8.45.49 After 49, V1 B (except B2) Dn1 D2-4.7 ins.: *628 एवमुक्तस्तु पार्थेन कृष्णो मतिमतां वरम् धनंजयमुवाचेदं प्राप्तकालमरिंदमम् B5 cont.: B1.3.4 D2 ins. after 51: Dn1 D3.4.7 after 50: *629 कर्णेन हि दृढं राजा कुन्तीपुत्रः परिक्षतः तं दृष्ट्वाश्वास्य च पुनः कर्णं पार्थ वधिष्यसि While Dn1 cont. after 628*: *630 प्रतिपद्यस्व कौन्तेय प्राप्तकालमनन्तरम् कर्णमेकाकिनं हत्वा रथानीकेन भारत On the other hand, S (G2 reading it twice) ins. after 49: *631 एष कर्णो रणे भाति मध्याह्न इव भास्करः निवर्तय रथं कृष्ण जीवन्भद्राणि पश्यति
ततो जनार्दनः प्रायाद्द्रष्टुमिच्छन्युधिष्ठिरम् श्रमेण ग्राहयिष्यंश्च कर्णं युद्धेन मारिष
M. N. Dutt: Then Janardana proceeded to Yudhishthira, thinking, O king, that Karna, in the meantime, would be worn our with fatigue in battle.
Supplementary Passages:
8.45.50 For 50ab, T G subst.: *632 संजय उवाच ततो जनार्दनः श्रुत्वा तस्य वाक्यं विशां पते After the above, T G ins.: *633 रथेनापययौ क्षिप्रं संग्रामादिति भारत प्रत्यनीकमवस्थाप्य भीमं भीमपराक्रमम् अलं विषहितुं ह्येष कुरूणां संप्रपद्यताम् For 50cd, T G subst.: *634 कर्णं च समरे राजन्ग्राहयिष्यञ्श्रमं प्रति After the above, T G ins.: M ins. after 50: *635 विश्रमार्थं च कौरव्य पाण्डवस्य महात्मनः अपयातो रणाद्वीरो राजानं द्रष्टुमेव च
अर्जुनं चाब्रवीत्कृष्णो भृशं राजा परिक्षतः तमाश्वास्य कुरुश्रेष्ठ ततः कर्णं हनिष्यसि
AI Translation: Krishna said to Arjuna: "The king of the Kauravas is greatly exhausted. Having comforted him, O best of the Kurus, you will then kill Karna."
ततो धनंजयो द्रष्टुं राजानं बाणपीडितम् रथेन प्रययौ क्षिप्रं संग्रामे केशवाज्ञया
M. N. Dutt: see Himself too being desirous of seeing the king thus wounded with arrows, Dhananjaya, at the bidding of Keshava, left the battle and went on his car.
Supplementary Passages:
8.45.52 After 52ab, T G ins.: *636 याहि याहीति बहुशो वासुदेवमचोदयत् राजानं प्रति वार्ष्णेय दूयते मे दृढं मनः स चोद्यमानः पार्थेन केशिघ्नो वृष्णिनन्दनः
गच्छन्नेव तु कौन्तेयो धर्मराजदिदृक्षया सैन्यमालोकयामास नापश्यत्तत्र चाग्रजम्
AI Translation: While going to see Dharmaraja, Kounteya looked at the army and did not see his elder brother there.
युद्धं कृत्वा तु कौन्तेयो द्रोणपुत्रेण भारत दुःसहं वज्रिणा संख्ये पराजिग्ये भृगोः सुतम्
AI Translation: Having fought with Drona's son, O descendant of Bharata, Kounteya defeated the son of Bhrigu in the battle, which was difficult to bear even for the wielder of the thunderbolt.
द्रौणिं पराजित्य ततोग्रधन्वा; कृत्वा महद्दुष्करमार्यकर्म आलोकयामास ततः स्वसैन्यं; धनंजयः शत्रुभिरप्रधृष्यः
M. N. Dutt: Sanjaya said Having vanquished Drona's son and performed a highly difficult and heroic task, Dhananjaya, ever irrepressible to his enemies, with a bow ready in his hands, eyed his own army.
स युध्यमानः पृतनामुखस्था;ञ्शूराञ्शूरो हर्षयन्सव्यसाची पूर्वापदानैः प्रथितैः प्रशंस;न्स्थिरांश्चकारात्मरथाननीके
M. N. Dutt: Cheering up the warriors that were still fighting at the heads of their respective detachments and speaking highly of their former successes Arjuna enjoined his carwarriors to be at their posts.
अपश्यमानस्तु किरीटमाली; युधि ज्येष्ठं भ्रातरमाजमीढम् उवाच भीमं तरसाभ्युपेत्य; राज्ञः प्रवृत्तिस्त्विह केति राजन्
M. N. Dutt: Not finding his brother Yudhishthira, a descendant of Ajamida, Arjuna quickly approached Bhima and inquired of the king's whereabouts, saying “Where is the king?"
भीम उवाच अपयात इतो राजा धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः कर्णबाणविभुग्नाङ्गो यदि जीवेत्कथंचन
M. N. Dutt: Bhima said Wounded with Karna's arrows the pious king Yudhishthira had gone away from here. I doubt if he still survives.
अर्जुन उवाच तस्माद्भवाञ्शीघ्रमितः प्रयातु; राज्ञः प्रवृत्त्यै कुरुसत्तमस्य नूनं हि विद्धोऽतिभृशं पृषत्कैः; कर्णेन राजा शिबिरं गतोऽसौ
M. N. Dutt: Arjuna said For this very reason proceed you quickly from here and bring the news of the king, that foremost of Kurus. Forsooth, greatly wounded with Karna's arrows the king has gone to his camp.
यः संप्रहारे निशि संप्रवृत्ते; द्रोणेन विद्धोऽतिभृशं तरस्वी तस्थौ च तत्रापि जयप्रतीक्षो; द्रोणेन यावन्न हतः किलासीत्
M. N. Dutt: Although struck greatly with sharpened arrows by Drona's son the king still waited in the battle-field, desirous of victory, until Drona was slain.
स संशयं गमितः पाण्डवाग्र्यः; संख्येऽद्य कर्णेन महानुभावः ज्ञातुं प्रयाह्याशु तमद्य भीम; स्थास्याम्यहं शत्रुगणान्निरुध्य
M. N. Dutt: The high-minded chief of Pandus, undoubtedly met with peril in battle through Karna. go quickly, Bhima and learn of his condition. I will wait here and oppose the enemy.
भीम उवाच त्वमेव जानीहि महानुभाव; राज्ञः प्रवृत्तिं भरतर्षभस्य अहं हि यद्यर्जुन यामि तत्र; वक्ष्यन्ति मां भीत इति प्रवीराः
M. N. Dutt: Bhima said O illustrious and leading descendant of Bharata, better go yourself and enquire after the king, If I go, O Arjuna, the leading warriors will explain that I am rightened in battle.
ततोऽब्रवीदर्जुनो भीमसेनं; संशप्तकाः प्रत्यनीकं स्थिता मे एतानहत्वा न मया तु शक्य;मितोऽपयातुं रिपुसंघगोष्ठात्
M. N. Dutt: Then Arjuna said to Bhimasena-"The Samsaptakas are before my army, without killing these my enemies I cannot leave the post."
अथाब्रवीदर्जुनं भीमसेनः; स्ववीर्यमाश्रित्य कुरुप्रवीर संशप्तकान्प्रतियोत्स्यामि संख्ये; सर्वानहं याहि धनंजयेति
M. N. Dutt: Bhima replied then to Arjuna-"O foremost of Kurus, with the aid of my own power, I will encounter the Samsaptakas in battle, you better go yourself, O Dhananjaya.
तद्भीमसेनस्य वचो निशम्य; सुदुर्वचं भ्रातुरमित्रमध्ये द्रष्टुं कुरुश्रेष्ठमभिप्रयातुं; प्रोवाच वृष्णिप्रवरं तदानीम्
AI Translation: Hearing those harsh words of Bhimasena in the midst of enemies, he spoke to the best of the Vrishnis, desiring to go and see the best of the Kurus.
Supplementary Passages:
8.45.65 V1 B2.4.5 Dn1 D3.4.6.7 ins. after 65ab: K4 Da1 D1.5 after 65: *637 संशप्तकानीकमसह्यमेकः सुदुष्करं धारयामीति पार्थः उवाच नारायणमप्रमेयं कपिध्वजः सत्यपराक्रमस्य श्रुत्वा वचो भ्रातुरदीनसत्त्वस् तदाहवे सत्यवचो महात्मा After 65, S ins.: *638 राजानं प्रति वार्ष्णेय दूयते मे दृढं मनः
चोदयाश्वान्हृषीकेश विगाह्यैतं रथार्णवम् अजातशत्रुं राजानं द्रष्टुमिच्छामि केशव
M. N. Dutt: Arjuna said “Leave this ocean-like army, O Hrishikesha and drive the horses. I wish to see, OKeshava, the king who has no enemies."
Supplementary Passages:
8.45.66 After 66, S ins.: *639 तं रथं चोदयामास बीभत्सोर्वचनाद्धरिः
ततो हयान्सर्वदाशार्हमुख्यः; प्राचोदयद्भीममुवाच चेदम् नैतच्चित्रं तव कर्माद्य वीर; यास्यामहे जहि भीमारिसंघान्
M. N. Dutt: While he was about to drive the horses, the foremost of Dasharhas said to Bhima-"If it nothing wonder for you, O Bhima. Kill the enemies of Partha.
ततो ययौ हृषीकेशो यत्र राजा युधिष्ठिरः शीघ्राच्छीघ्रतरं राजन्वाजिभिर्गरुडोपमैः
M. N. Dutt: Thereupon Hrishikesha drove quickly where Yudhishthira was. Quickly was he borne there, O king, by the horses resembling Garuda himself.
प्रत्यनीके व्यवस्थाप्य भीमसेनमरिंदमम् संदिश्य चैव राजेन्द्र युद्धं प्रति वृकोदरम्
AI Translation: Having stationed Bhima, the destroyer of enemies, in the opposing army, And having instructed King Vrikodara about the battle,
Supplementary Passages:
8.45.69 After 69, V1 B3 Da1 D1.5 ins.: *640 क्षणेनैव तु राजानमासेदतुररिंदमौ
ततस्तु गत्वा पुरुषप्रवीरौ; राजानमासाद्य शयानमेकम् रथादुभौ प्रत्यवरुह्य तस्मा;द्ववन्दतुर्धर्मराजस्य पादौ
AI Translation: Then, having gone, the two best of men, having approached the king lying alone, having descended from the chariot, bowed to the feet of the king of Dharma.
Supplementary Passages:
8.45.70 After 70, V1 ins.: *641 जवेन गत्वा तु दाशार्हमुख्यः शयानमेकं कुरुराजं ददर्श प्रहर्षवेगेरितमानसावुभौ राजानमासाद्य परिस्रवद्व्रणम् On the other hand, T G ins. after 70: *642 इत्येवमभिसंगृह्य उभौ तु प्राञ्जली स्थितौ शस्त्रक्षतौ महाराज रुधिरेण समुक्षितौ निहत्य वाहिनीं तुभ्यमपयातौ रणाजिरात्
तौ दृष्ट्वा पुरुषव्याघ्रौ क्षेमिणौ पुरुषर्षभ मुदाभ्युपगतौ कृष्णावश्विनाविव वासवम्
AI Translation: Seeing those two tigers among men, the bull among men, the two Krishnas were joyfully received, like the Ashvins by Vasava.
तावभ्यनन्दद्राजा हि विवस्वानश्विनाविव हते महासुरे जम्भे शक्रविष्णू यथा गुरुः
AI Translation: The king was delighted with them, as the sun is with the Ashvins. When the great demon Jambha was killed, he was as delighted as Indra and Vishnu are with their preceptor.
मन्यमानो हतं कर्णं धर्मराजो युधिष्ठिरः हर्षगद्गदया वाचा प्रीतः प्राह परंतपौ
M. N. Dutt: Thinking that Karna had been killed the virtuous king was delighted and he then addressed them thus, with his with his accents suppressed with joy.
Supplementary Passages:
8.45.73 T2.3 G1.3 M1 ins. after 73a; T1 after 73: *643 प्रीतः परपुरंजयः स भूत्वा पुरुषव्याघ्रौ