Critical Edition
वैशंपायन उवाच ययातिः स्वपुरं प्राप्य महेन्द्रपुरसंनिभम् प्रविश्यान्तःपुरं तत्र देवयानीं न्यवेशयत्
AI Translation: Vaishmapayana said Yayaati, having reached his own city, resembling the city of the great Indra, entered the inner quarters and there placed Devayani.
देवयान्याश्चानुमते तां सुतां वृषपर्वणः अशोकवनिकाभ्याशे गृहं कृत्वा न्यवेशयत्
AI Translation: With the consent of Devayani, he built a house near the Ashokavana and settled his daughter, the daughter of Vrishaparva.
वृतां दासीसहस्रेण शर्मिष्ठामासुरायणीम् वासोभिरन्नपानैश्च संविभज्य सुसत्कृताम्
AI Translation: surrounded by a thousand maids, Sharmishtha, the daughter of the Asura and well-honored by being shared with clothes, food and drink,
देवयान्या तु सहितः स नृपो नहुषात्मजः विजहार बहूनब्दान्देववन्मुदितो भृशम्
M. N. Dutt: The king, the son of Nahusha, happily passed many years in the company of Devayani.
Supplementary Passages:
1.77.4 After 4ab, K4 S ins.: *793 प्रीत्या परमया युक्तो मुमुदे शाश्वतीः समाः अशोकवनिकाभ्याशे देवयानी समागता शर्मिष्ठया सा क्रीडित्वा रमणीये मनोरमे तत्रैव तां तु निर्दिश्य सह राज्ञा ययौ गृहम् एवमेव बहुप्रीत्या मुमुदे बहुकालतः
ऋतुकाले तु संप्राप्ते देवयानी वराङ्गना लेभे गर्भं प्रथमतः कुमारं च व्यजायत
M. N. Dutt: The beautiful lady, Devayani conceived when her season came. She gave birth to her eldest child which was a boy.
गते वर्षसहस्रे तु शर्मिष्ठा वार्षपर्वणी ददर्श यौवनं प्राप्ता ऋतुं सा चान्वचिन्तयत्
M. N. Dutt: When one thousand years had passed away, Sharmishtha, the daughter of Vrishaparva, attained her puberty and her season came. She (therefore) began to ponder.
Supplementary Passages:
1.77.6 After 6, S ins.: *794 शुद्धा स्नाता तु शर्मिष्ठा सर्वालंकारभूषिता अशोकशाखामालम्ब्य सुफुल्लैः स्तबकैर्वृताम् आदर्शे मुखमुद्वीक्ष्य भर्तृदर्शनलालसा शोकमोहसमाविष्टा वचनं चेदमब्रवीत् अशोक शोकापनुद शोकोपहतचेतसम् त्वन्नामानं कुरु क्षिप्रं प्रियसंदर्शनाद्धि माम् एवमुक्तवती सा तु शर्मिष्ठा पुनरब्रवीत्
ऋतुकालश्च संप्राप्तो न च मेऽस्ति पतिर्वृतः किं प्राप्तं किं नु कर्तव्यं किं वा कृत्वा कृतं भवेत्
M. N. Dutt: (She said to herself), "My season has come. But I have not yet chosen a husband. What would happen? What should I do? How am I to accomplish my wishes?
देवयानी प्रजातासौ वृथाहं प्राप्तयौवना यथा तया वृतो भर्ता तथैवाहं वृणोमि तम्
M. N. Dutt: Devayani has given birth to a son. My youth is in vain. I shall choose him as my husband whom Devayani has chosen.
Supplementary Passages:
1.77.8 After 8ab, S ins.: *795 देवयानी पुण्यकृता तस्या भर्ता हि नाहुषः
राज्ञा पुत्रफलं देयमिति मे निश्चिता मतिः अपीदानीं स धर्मात्मा इयान्मे दर्शनं रहः
M. N. Dutt: The king should give me a son. This is a firm resolve. Will not that virtuous-minded king grant me a private interview?
Supplementary Passages:
1.77.9 After 9, K4 (om. lines 2-3) D4 (marg.) S ins.: *796 केशे बद्ध्वा तु राजानं याचेऽहं सदृशं पतिम् वैशंपायनः गृहे मुदा देवयानीपुत्रमीक्ष्य पुनः पुनः क्रीडन्नन्तःपुरे तस्याः क्वचित्क्षणमवाप सः
अथ निष्क्रम्य राजासौ तस्मिन्काले यदृच्छया अशोकवनिकाभ्याशे शर्मिष्ठां प्राप्य विष्ठितः
M. N. Dutt: (One day) the king listlessly came to the Ashoka grove and seeing Sharmishtha he stood before her.
तमेकं रहिते दृष्ट्वा शर्मिष्ठा चारुहासिनी प्रत्युद्गम्याञ्जलिं कृत्वा राजानं वाक्यमब्रवीत्
M. N. Dutt: Sharmishtha, of sweet smiles, finding the king alone before her, thus addressed the king with joined hands.
सोमस्येन्द्रस्य विष्णोर्वा यमस्य वरुणस्य वा तव वा नाहुष कुले कः स्त्रियं स्प्रष्टुमर्हति
AI Translation: Who is worthy to touch a woman in the lineage of Soma, Indra, Vishnu, Yama, Varuna, or even in your lineage, O Nahusha?
रूपाभिजनशीलैर्हि त्वं राजन्वेत्थ मां सदा सा त्वां याचे प्रसाद्याहमृतुं देहि नराधिप
AI Translation: O king, you always know me by my form, family and character. I, having pleased you, request you for a season. Give me, O lord of men.
ययातिरुवाच वेद्मि त्वां शीलसंपन्नां दैत्यकन्यामनिन्दिताम् रूपे च ते न पश्यामि सूच्यग्रमपि निन्दितम्
M. N. Dutt: Yayati said : I know very well the great birth of yours, born as you are in the race of the Danavas. You are also exceedingly beautiful. I do not find the least defeat in your beauty.
Supplementary Passages:
1.77.14 After 14, D4 (marg.) S ins.: *797 तदा प्रभृति त्वां दृष्ट्वा स्मराम्यनिशमुत्तमे
अब्रवीदुशना काव्यो देवयानीं यदावहम् नेयमाह्वयितव्या ते शयने वार्षपर्वणी
M. N. Dutt: Ushanas, the son of Kavi, however, commanded me when I was married to Devayani that Vrishaparva's daughter shall not be my bed.
Supplementary Passages:
1.77.15 After 15, D4 (marg.) S ins.: *798 देवयान्याः प्रियं कृत्वा शर्मिष्ठामपि पोषय
शर्मिष्ठोवाच न नर्मयुक्तं वचनं हिनस्ति; न स्त्रीषु राजन्न विवाहकाले प्राणात्यये सर्वधनापहारे; पञ्चानृतान्याहुरपातकानि
M. N. Dutt: Sharmishtha said: It is not sinful to speak falsehood in the following five cases, namely in joke, in respect of women to be associated with, in marriage, in prospect of immediate death and at the time of the loss of one's whole fortune.
पृष्टं तु साक्ष्ये प्रवदन्तमन्यथा; वदन्ति मिथ्योपहितं नरेन्द्र एकार्थतायां तु समाहितायां; मिथ्या वदन्तमनृतं हिनस्ति
M. N. Dutt: O king, it is not true that he is fallen who does not speak out the truth when asked (for there are occasions when to speak falsehood is an act of piety.) The falsehood is sinful when one (harmful) object is to be accomplished.
Supplementary Passages:
1.77.17 After 17, S ins.: *799 अनृतं नानृतं स्त्रीषु परिहासविवाहयोः आत्मप्राणार्थघातेषु तदेवोत्तमतां व्रजेत् M cont.: *800 धर्मसूक्ष्मार्थतत्त्वज्ञा एवमाहुर्मनीषिणः
ययातिरुवाच राजा प्रमाणं भूतानां स नश्येत मृषा वदन् अर्थकृच्छ्रमपि प्राप्य न मिथ्या कर्तुमुत्सहे
M. N. Dutt: Yayati said : A king should be a model prince in the eyes of his people. That king who speaks falsehood is sure to meet with his destruction. I do not dare to speak a lie, though the greatest losses threaten me.
Supplementary Passages:
1.77.18 K1 S om. uvāca. After yayātiḥ, M ins.: *801 यथा वदसि कल्याणि ममाप्येतद्धि काङ्क्षितम् ब्राह्मणस्य तु तद्वाक्यं हृदि मे परिवर्तते
शर्मिष्ठोवाच समावेतौ मतौ राजन्पतिः सख्याश्च यः पतिः समं विवाहमित्याहुः सख्या मेऽसि पतिर्वृतः
M. N. Dutt: Sharmishtha said: O king, you have been chosen by my friends as her husband. One's friend's marriage is the same as one's own. You are, therefore, as much my husband (as Devayani's).
ययातिरुवाच दातव्यं याचमानेभ्य इति मे व्रतमाहितम् त्वं च याचसि मां कामं ब्रूहि किं करवाणि ते
M. N. Dutt: Yayati said : It is one of my strict vows no doubt that I should grant what is asked of me. You ask me (to grant you a favour). Therefore, tell me what should I do?
Supplementary Passages:
1.77.20 After 20, S ins.: *802 धनं वा यदि वा कामं राज्यं वापि शुचिस्मिते
शर्मिष्ठोवाच अधर्मात्त्राहि मां राजन्धर्मं च प्रतिपादय त्वत्तोऽपत्यवती लोके चरेयं धर्ममुत्तमम्
M. N. Dutt: Sharmishtha said : O king, save me from sin. Protect my virtue. Becoming a mother by you, let me perform the greatest pious act in the world.
Supplementary Passages:
1.77.21 After 21ab, D4 (marg.) S ins.: *803 नान्यं वृणे पुत्रकामा पुत्रात्परतरं न च After 21, S ins.: *804 पुत्रार्थं भर्तृपोषार्थं स्त्रियः सृष्टाः स्वयंभुवा अपतिश्चापि या कन्या अनपत्या च या भवेत् तस्या जन्म वृथा लोके गतिस्तस्या न विद्यते
त्रय एवाधना राजन्भार्या दासस्तथा सुतः यत्ते समधिगच्छन्ति यस्य ते तस्य तद्धनम्
M. N. Dutt: O king, it is ordained that three persons can never earn wealth for themselves. They are the wife, the slave and the son. That which they earn belong to him who owns them.
Supplementary Passages:
1.77.22 After 22, D4 (marg.) S ins.: *805 सह दत्तास्मि काव्येन देवयान्या महर्षिणा पूज्या पोषयितव्येति न मृषा कर्तुमर्हसि सुवर्णमणिमुक्तानि वस्त्राण्याभरणानि च याचतां हि ददासि त्वं गोग्रामादीनि यानि च बाहिरं दानमित्युक्तं न शरीराश्रयं नृप दुष्करं पुत्रदानं च आत्मदानं च दुष्करम् शरीरदानात्तत्सर्वं दत्तं भवति मारिष यस्य यस्य यथाकामं तस्य तस्य ददाम्यहम् इत्युक्त्वा नगरे राजंस्त्रिकालं घोषितं त्वया अनृतं त्वयोक्तं राजेन्द्र वृथा घोषितमेव च तत्सत्यं कुरु राजेन्द्र यथा वैश्रवणस्तथा
देवयान्या भुजिष्यास्मि वश्या च तव भार्गवी सा चाहं च त्वया राजन्भरणीये भजस्व माम्
M. N. Dutt: O king, I am the slave of Devayani, the lady of the Bhrigu race. You are Devayani's master and lord. Therefore, you are my master and lord as well. I solicit you. Fulfill my wishes.
वैशंपायन उवाच एवमुक्तस्तु राजा स तथ्यमित्येव जज्ञिवान् पूजयामास शर्मिष्ठां धर्मं च प्रत्यपादयत्
M. N. Dutt: Vaishampayana said : Thus having been addressed by Sharmishtha, the king was persuaded to believe that what she said was true. He fulfilled Sharmishtha's wishes and thus protected her virtue.
Supplementary Passages:
1.77.24 After 24ab, D4 (marg.) S ins.: *806 काव्यस्य देवयान्याश्च भीतो धर्मभयादपि After 24, S (M om. line 3) ins.: *807 ऋत्विक्पुरोहिताचार्यैर्मन्त्रिभिश्चैव संवृतः कृत्वा विवाहं विधिवद्दत्वा ब्राह्मणदक्षिणाम् पुण्ये नक्षत्रसंयोगे मुहूर्ते द्विजपूजिते
समागम्य च शर्मिष्ठां यथाकाममवाप्य च अन्योन्यमभिसंपूज्य जग्मतुस्तौ यथागतम्
M. N. Dutt: They passed some time together. They took affectionate farewell of each other and separated. Each went whence they came.
तस्मिन्समागमे सुभ्रूः शर्मिष्ठा चारुहासिनी लेभे गर्भं प्रथमतस्तस्मान्नृपतिसत्तमात्
M. N. Dutt: Sharmishtha of sweet smiles and fair eyebrows conceived in consequence of that connection with that best of kings.
प्रजज्ञे च ततः काले राजन्राजीवलोचना कुमारं देवगर्भाभं राजीवनिभलोचनम्
M. N. Dutt: O king, in due time the lotus-eyed lady (Sharmishtha) gave birth to a son, as effulgent as a celestial child and with eyes like lotus leaves.