Critical Edition
वैशंपायन उवाच पाण्डोरवभृथं कृत्वा देवकल्पा महर्षयः ततो मन्त्रमकुर्वन्त ते समेत्य तपस्विनः
AI Translation: Vaishampayana said: Having performed the ablution of the Pandavas, the great sages, resembling gods, Then the ascetics, having assembled, performed a ritual.
हित्वा राज्यं च राष्ट्रं च स महात्मा महातपाः अस्मिन्स्थाने तपस्तप्तुं तापसाञ्शरणं गतः
M. N. Dutt: The Rishis said: The high souled and the illustrious (Pandu), abandoning his sovereignty and kingdom, came here to practice asceticism and received the protection of the ascetics.
स जातमात्रान्पुत्रांश्च दारांश्च भवतामिह प्रदायोपनिधिं राजा पाण्डुः स्वर्गमितो गतः
M. N. Dutt: The king Pandu has gone to heaven, leaving his wife and infant sons as a trust in our hands.
Supplementary Passages:
1.117.3 After 3, N (except Ś1 K1.2) ins.: *1266 तस्येमानात्मजान्देहं भार्यां च सुमहात्मनः स्वराष्ट्रं गृह्य गच्छामो धर्म एष हि नः स्मृतः while S ins.: *1267 तस्मात्कृत्यं परीक्षध्वमिति होवाच धर्मवित् शुकः परमकल्याणो गिरा समभिभाषत
ते परस्परमामन्त्र्य सर्वभूतहिते रताः पाण्डोः पुत्रान्पुरस्कृत्य नगरं नागसाह्वयम्
AI Translation: Having consulted with each other, devoted to the welfare of all beings, Honoring the sons of Pandu, they entered the city named Nagasahrya.
Supplementary Passages:
1.117.4 After 4ab, T G ins.: *1268 धर्मं चैव पुरस्कृत्य श्रेष्ठां मतिमकुर्वत कुरुक्षेत्रमितः कुन्तीं तां सपुत्रां नयामहे
उदारमनसः सिद्धा गमने चक्रिरे मनः भीष्माय पाण्डवान्दातुं धृतराष्ट्राय चैव हि
AI Translation: The Siddhas, with exalted minds, made up their minds to go To give the Pandavas to Bhishma and Dhritarashtra.
तस्मिन्नेव क्षणे सर्वे तानादाय प्रतस्थिरे पाण्डोर्दारांश्च पुत्रांश्च शरीरं चैव तापसाः
M. N. Dutt: The ascetics started at that very moment, taking with them the boys, the two bodies and Kunti.
Supplementary Passages:
1.117.6 After 6, B5 ins.: *1269 आदाय प्रस्थिताः सर्वे शतशृङ्गान्नगोत्तमात्
सुखिनी सा पुरा भूत्वा सततं पुत्रवत्सला प्रपन्ना दीर्घमध्वानं संक्षिप्तं तदमन्यत
M. N. Dutt: The affectionate mother, Kunti, though she had all along led a most comfortable life, now regarded the long journey as being very short.
सा नदीर्घेण कालेन संप्राप्ता कुरुजाङ्गलम् वर्धमानपुरद्वारमाससाद यशस्विनी
M. N. Dutt: Arriving at Kurujangala within a very short time, the illustrious Kunti presented herself at the principal gate.
Supplementary Passages:
1.117.8 After 8, Dn D1.2.4 ins.: *1270 द्वारिणं तापसा ऊचू राजानं च प्रकाशय ते तु गत्वा क्षणेनैव सभायां विनिवेदिताः
तं चारणसहस्राणां मुनीनामागमं तदा श्रुत्वा नागपुरे नॄणां विस्मयः समजायत
M. N. Dutt: The citizens of Hastinapur were filed with wonder on hearing that thousands of Charanas and Rishis had arrived at their city.
मुहूर्तोदित आदित्ये सर्वे धर्मपुरस्कृताः सदारास्तापसान्द्रष्टुं निर्ययुः पुरवासिनः
M. N. Dutt: It was soon after sunrise that the citizens all came with their wives and children, placing them in front, to see these ascetics.
स्त्रीसंघाः क्षत्रसंघाश्च यानसंघान्समास्थिताः ब्राह्मणैः सह निर्जग्मुर्ब्राह्मणानां च योषितः
M. N. Dutt: Seated on thousands of cars and conveyances, thousands of Kshatriyas and Brahmanas came out with their wives.
तथा विट्शूद्रसंघानां महान्व्यतिकरोऽभवत् न कश्चिदकरोदीर्ष्यामभवन्धर्मबुद्धयः
M. N. Dutt: The crowd of Vaishyas and Shudras was also very large. The vast crowd was very peaceful, because every one of them one of them was then inclined to piety.
तथा भीष्मः शांतनवः सोमदत्तोऽथ बाह्लिकः प्रज्ञाचक्षुश्च राजर्षिः क्षत्ता च विदुरः स्वयम्
M. N. Dutt: The son of Shantanu, Bhishma, Somadatta or Balhika, the royal sage (Dhritarashtra) with the prophetic eyes and Vidura himself.
सा च सत्यवती देवी कौसल्या च यशस्विनी राजदारैः परिवृता गान्धारी च विनिर्ययौ
M. N. Dutt: The venerable Satyavati, the illustrious princess of Kausalya and Gandhari surrounded by their maids, all came out to the royal gate.
धृतराष्ट्रस्य दायादा दुर्योधनपुरोगमाः भूषिता भूषणैश्चित्रैः शतसंख्या विनिर्ययुः
M. N. Dutt: The hundred sons of Dhritarashtra, with Duryodhana at their head, all decked with various ornaments, also came out.
तान्महर्षिगणान्सर्वाञ्शिरोभिरभिवाद्य च उपोपविविशुः सर्वे कौरव्याः सपुरोहिताः
M. N. Dutt: Seeing the great Rishis, the Kauravas with their priests bowed down their heads in salutations and they all took their seats before them (Rishis).
Supplementary Passages:
1.117.16 After 16ab, S ins.: *1271 स्वागतं वचनं चोक्त्वा पाण्डोर्भवनमाविशन्
तथैव शिरसा भूमावभिवाद्य प्रणम्य च उपोपविविशुः सर्वे पौरजानपदा अपि
M. N. Dutt: All the citizens also, bowing down their heads touching the ground in solutions, took their seats.
तमकूजमिवाज्ञाय जनौघं सर्वशस्तदा भीष्मो राज्यं च राष्ट्रं च महर्षिभ्यो न्यवेदयत्
AI Translation: Then, understanding the lament of the entire multitude, Bhishma then offered the kingdom and the country to the great sages.
Supplementary Passages:
1.117.18 After 18ab, K4 Ñ B D (except D5) ins.: *1272 पूजयित्वा यथान्यायं पाद्येनार्घ्येण च प्रभो
तेषामथो वृद्धतमः प्रत्युत्थाय जटाजिनी महर्षिमतमाज्ञाय महर्षिरिदमब्रवीत्
AI Translation: Then the eldest of them rose up, with his matted locks, and, knowing the mind of the great sage, he said this to the great sage:
यः स कौरव्यदायादः पाण्डुर्नाम नराधिपः कामभोगान्परित्यज्य शतशृङ्गमितो गतः
M. N. Dutt: "The descendant of Kuru, the king, named Pandu, after abandoning pleasure and luxury, went to the mountain with the thousand peaks.
Supplementary Passages:
1.117.20 After 20, D4 (marg. sec. m.) S ins.: *1273 कामभोगान्परित्यज्य तपस्वी संबभूव ह स यथोक्तं तपस्तेपे तत्र मूलफलाशनः पत्नीभ्यां सह धर्मात्मा कंचित्कालमतन्द्रितः तेन वृत्तसमाचारैस्तपसा च तपस्विनः तोषितास्तापसास्तत्र शतशृङ्गनिवासिनः स्वर्गलोकं गन्तुकामं तापसा विनिवार्य तम् उद्यतं सह पत्नीभ्यां विप्रा वचनमब्रुवन् अनपत्यस्य राजेन्द्र पुण्यलोका न सन्ति ते तस्माद्धर्मं च वायुं च महेन्द्रं च तथाश्विनौ आराधयस्व राजेन्द्र पत्नीभ्यां सह देवताः तृप्ताः पुत्रान्प्रयच्छन्ति ऋणमुक्तो भविष्यसि तपसा दिव्यचक्षुष्ट्वात्पश्यामस्ते तथा सुतान् अस्माकं वचनं श्रुत्वा देवानाराधयत्तदा G1 cont.: *1274 कुन्ती संप्रेषयामास देवरन्यायधर्मतः स्वानामन्यतमैर्नार्यः पुण्यैराख्यायिकैरपि मुनेर्मन्त्रप्रभावेण शंकरांशाभियोगिनः आहूय धर्मं वायुं च महेन्द्रं च तथाश्विनौ असूत पुत्रान्कुन्ती च माद्री च द्वौ सुतावपि
ब्रह्मचर्यव्रतस्थस्य तस्य दिव्येन हेतुना साक्षाद्धर्मादयं पुत्रस्तस्य जातो युधिष्ठिरः
M. N. Dutt: He observed there the of Brahmacharya, but for some incrutable purpose of the celestials, this his eldest son, Yudhisthira, was born, begotten by Dharma himself.
तथेमं बलिनां श्रेष्ठं तस्य राज्ञो महात्मनः मातरिश्वा ददौ पुत्रं भीमं नाम महाबलम्
M. N. Dutt: Then that high souled monarch was given another greatly powerful son by Vayu. This is that foremost of mighty men, who is called Bhishma.
पुरुहूतादयं जज्ञे कुन्त्यां सत्यपराक्रमः यस्य कीर्तिर्महेष्वासान्सर्वानभिभविष्यति
M. N. Dutt: This other son, begotten on Kunti by Indra, is Dhananjaya (Arjuna), whose achievements will humble all bow men in the world.
Supplementary Passages:
1.117.23 After 23ab, D4 (marg. sec. m.) S ins.: *1275 अस्मिञ्जाते महेष्वासे देवाः सेन्द्रास्तथाब्रुवन् मत्प्रसादादयं जातः कुन्त्यां सत्यपराक्रमः अजेयो युधि जेतारीन्देवतादीन्न संशयः G1 cont.: *1276 स लङ्घयित्वा हरिणा भुवो भारान्नियोजितः नरो मामाविशत्कुन्ति विष्णोरर्धं नरं विदुः सोऽहं त्वामाविशं भद्रे जातोऽहं फल्गुनाह्वयः तस्मादजय्यो भुवने चतुर्दशभिरप्यसौ D4 (om. line 6) ins. (marg. sec. m.) after the first occurrence of 23cd: S, after 23: *1277 युधिष्ठिरो राजसूयं भ्रातृवीर्यादवाप्स्यति इन्द्रस्य वचनं श्रुत्वा पाण्डुः प्रीतिमवाप सः एष जेता मनुष्यांश्च सर्वान्गन्धर्वराक्षसान् एष दुर्योधनं कीर्त्या भारतांश्च विजेष्यति वीरस्यैकस्य विक्रान्तैर्धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः यक्ष्यते राजसूयाद्यैर्धर्म एवापरः सदा After line 1, M ins.: *1278 विजित्य नृपतीन्सर्वान्कृत्वा च करदान्प्रभुः स्वयं भोक्ष्यति धर्मात्मा पृथिवीं सागराम्बराम् After line 3, G1 ins.: *1279 सुरासुरोरगांश्चैव वीर्यादेकरथो जयेत् After line 5, G1 ins.: *1280 अजातशत्रुर्धर्मात्मा पृथ्वैश्वर्याभिपूजितः
यौ तु माद्री महेष्वासावसूत कुरुसत्तमौ अश्विभ्यां मनुजव्याघ्राविमौ तावपि तिष्ठतः
M. N. Dutt: Look at these (two) best of men, the great bowmen, the twin boys, who were begotten by Ashvinis on Madri. VOW
Supplementary Passages:
1.117.24 After 24, D4 (marg. sec. m.; om. line 2) S ins.: *1281 नकुलः सहदेवश्च तावप्यमिततेजसौ पाण्डवौ नरशार्दूलाविमावप्यपराजितौ
चरता धर्मनित्येन वनवासं यशस्विना एष पैतामहो वंशः पाण्डुना पुनरुद्धृतः
M. N. Dutt: The almost extinct race of his forefathers was thus revived by the illustrious Pandu, leading in piety the life of a recluse.
पुत्राणां जन्म वृद्धिं च वैदिकाध्ययनानि च पश्यतः सततं पाण्डोः शश्वत्प्रीतिरवर्धत
M. N. Dutt: The birth, growth and the Vedic studies of these sons of Pandu will no doubt give you much pleasure.
वर्तमानः सतां वृत्ते पुत्रलाभमवाप्य च पितृलोकं गतः पाण्डुरितः सप्तदशेऽहनि
M. N. Dutt: Steadily adhering to the path of the virtuous and the wise and leaving behind him these children, Pandu has gone to the land of the Pitris.
तं चितागतमाज्ञाय वैश्वानरमुखे हुतम् प्रविष्टा पावकं माद्री हित्वा जीवितमात्मनः
M. N. Dutt: Seeing him placed on the funeral pyre and about to be burnt down, his wife Madri entered the fire, thus sacrificing her life.
सा गता सह तेनैव पतिलोकमनुव्रता तस्यास्तस्य च यत्कार्यं क्रियतां तदनन्तरम्
M. N. Dutt: She has thus gone with him to the land of Pati (reserved for chaste wives). Perform now those rites that should be performed for them.
Supplementary Passages:
1.117.29 After 29, G1 ins.: *1282 भीष्मं च धृतराष्ट्रं च विदुरं च महामतिम् S ins. after 29 (G1, after 1282*): *1283 पृथां च शरणं प्राप्तां पाण्डवांश्च यशस्विनः यथावदनुगृह्णन्तां धर्मो ह्येष सनातनः G1 cont.: *1284 एतेषां भरणं भीष्म महान्धर्मस्तथैव च क्षत्तुश्च धृतराष्ट्रस्य गान्धार्याश्च विशेषतः while M5 cont.: *1285 इमे शरीरे च तयोः पृथां च शरणागताम् तस्य पुत्रांश्च धर्मज्ञान्सर्वान्सत्कर्तुमर्हथ
इमे तयोः शरीरे द्वे सुताश्चेमे तयोर्वराः क्रियाभिरनुगृह्यन्तां सह मात्रा परंतपाः
M. N. Dutt: These are their bodies (unburnt portions); here also are their sons, the chastisers of foes, with their mother; let them be received in due honour.
प्रेतकार्ये च निर्वृत्ते पितृमेधं महायशाः लभतां सर्वधर्मज्ञः पाण्डुः कुरुकुलोद्वहः
M. N. Dutt: After the completion of the first funeral rites, let the virtuous Pandu, the supporter of the dignity of the Kuru race, gain the Pitrimedha (the blissful region of the Pitris).
एवमुक्त्वा कुरून्सर्वान्कुरूणामेव पश्यताम् क्षणेनान्तर्हिताः सर्वे चारणा गुह्यकैः सह
M. N. Dutt: Vaishampayana said : Having said this to the Kurus, the ascetics with the Rishi Guhyakas instantly disappeared in the very sight of the Kurus.
गन्धर्वनगराकारं तत्रैवान्तर्हितं पुनः ऋषिसिद्धगणं दृष्ट्वा विस्मयं ते परं ययुः
M. N. Dutt: Seeing the Rishis disappear in their sight like the cities of the Gandharva (vapoury figures appearing and disappearing in the sky) the citizens was filled with wonder and astonishment and returned of their homes.
Supplementary Passages:
1.117.33 After 33, D4 (marg. sec. m.) S ins.: *1286 कौरवाः सहसोत्पत्य साधु साध्विति विस्मिताः