Critical Edition
भीम उवाच स्मरन्ति वैरं रक्षांसि मायामाश्रित्य मोहिनीम् हिडिम्बे व्रज पन्थानं त्वं वै भ्रातृनिषेवितम्
M. N. Dutt: Bhima said: woman even The Rakshasas revenge themselves on their enemy by alluring deceptions. Therefore, O Hidimba, go to the way that your brother has gone.
Supplementary Passages:
1.143.1 Before bhīmaḥ (see below), D4 (marg. sec. m.) (M om. lines 3, 6) ins.: *1552 वैशंपायनः सा ततो न्यपतत्तूर्णं भगिनी तस्य रक्षसः अब्रुवाणा हिडिम्बा तु राक्षसी पाण्डवान्प्रति अभिवाद्य ततः कुन्तीं धर्मराजं च पाण्डवम् अभिपूज्य च तान्सर्वान्भीमसेनमभाषत अहं ते दर्शनादेव मन्मथस्य वशं गता क्रूरं भ्रातृवचो हित्वा सा त्वामेवानुरुन्धती राक्षसे रौद्रसंकाशे तवापश्यं विचेष्टितम् अहं शुश्रूषुरिच्छेयं तव गात्रं निषेवितुम्
युधिष्ठिर उवाच क्रुद्धोऽपि पुरुषव्याघ्र भीम मा स्म स्त्रियं वधीः शरीरगुप्त्याभ्यधिकं धर्मं गोपय पाण्डव
M. N. Dutt: Yudhisthira said: O best of men, O Bhima do not kill a in anger. O Pandava, the attainment of virtue is a higher duty than the protection of body.
Supplementary Passages:
1.143.2 After 2, B6 ins.: *1553 शरणागतगूह्या त्वं धर्मं गोपाय पाण्डव
वधाभिप्रायमायान्तमवधीस्त्वं महाबलम् रक्षसस्तस्य भगिनी किं नः क्रुद्धा करिष्यति
M. N. Dutt: You have killed the greatly powerful (Rakshasas) who came with the purpose of killing us. She is (but) his sister, what can she do to us, even if she is angry?
वैशंपायन उवाच हिडिम्बा तु ततः कुन्तीमभिवाद्य कृताञ्जलिः युधिष्ठिरं च कौन्तेयमिदं वचनमब्रवीत्
AI Translation: Vaishampayana said Then Hidimba, having bowed to Kunti with folded hands, and to Yudhishthira, the son of Kunti, spoke these words:
आर्ये जानासि यद्दुःखमिह स्त्रीणामनङ्गजम् तदिदं मामनुप्राप्तं भीमसेनकृतं शुभे
AI Translation: O noble one, you know the sorrow that women have due to the absence of a husband. That has now befallen me, O auspicious one, done by Bhimasena.
सोढं तत्परमं दुःखं मया कालप्रतीक्षया सोऽयमभ्यागतः कालो भविता मे सुखाय वै
M. N. Dutt: I have suffered these great pangs and I wait for the time (when it will be assuaged). That time has now come, when I expect that my happiness would come.
मया ह्युत्सृज्य सुहृदः स्वधर्मं स्वजनं तथा वृतोऽयं पुरुषव्याघ्रस्तव पुत्रः पतिः शुभे
M. N. Dutt: O blessed lady, leaving my friends relatives and religion, I have chosen this best of men, this son of yours, as my husband.
वरेणापि तथानेन त्वया चापि यशस्विनि तथा ब्रुवन्ती हि तदा प्रत्याख्याता क्रियां प्रति
AI Translation: By the boon of this one, and by you, O glorious one, Thus speaking then, she was rejected in regard to the act.
Supplementary Passages:
1.143.8 D5 S ins. after 8ab: V1 B3 Dn D1.4, after 8: *1554 तदर्हसि कृपां कर्तुं मयि त्वं वरवर्णिनि After 8, V1 B3 Dn D1.4 ins. 1554*; D5 ins. 1557* (cf. v.l. 12); while S ins.: *1555 भूम्यां दुष्कृतिनो लोकान्गमिष्येऽहं न संशयः
त्वं मां मूढेति वा मत्वा भक्ता वानुगतेति वा भर्त्रानेन महाभागे संयोजय सुतेन ते
AI Translation: Or, thinking of me as a fool, or as a follower, O noble lady, unite me with your son, this husband.
तमुपादाय गच्छेयं यथेष्टं देवरूपिणम् पुनश्चैवागमिष्यामि विश्रम्भं कुरु मे शुभे
M. N. Dutt: O greatly fortunate lady, unite me with my husband, your son. Let me go away at pleasure (wherever I like), taking this celestial like (hero). Trust me, O blessed lady, I shall bring him back to you all.
Supplementary Passages:
1.143.10 T G ins. after 10: M3 (om. lines 1-4, 8-9), after 1554* (cf. v.l. 8ab): *1556 अहं हि समये लिप्से प्राग्भ्रातुरपवर्जनात् ततः सोऽभ्यपतद्रात्रौ भीमसेनजिघांसया यथा यथा विक्रमते यथा रमति तिष्ठति तथा तथा समाधाय पाण्डवं काममोहिता न यातुधान्यहं त्वार्ये न चास्मि रजनीचरी ईशा रक्षःसु साध्व्यस्मि राज्ञी सालकटङ्कटी पुत्रेण तव संयुक्ता युवतिर्देववर्णिनी सर्वान्वोऽहमुपस्थास्ये पुरस्कृत्य वृकोदरम् अप्रमत्ता प्रमत्तेषु शुश्रूषुरनहंवदा
अहं हि मनसा ध्याता सर्वान्नेष्यामि वः सदा वृजिने तारयिष्यामि दुर्गेषु च नरर्षभान्
AI Translation: I will always lead you all, for I am meditated upon with the mind. I will deliver the bulls among men in the wilderness and in difficult situations.
पृष्ठेन वो वहिष्यामि शीघ्रां गतिमभीप्सतः यूयं प्रसादं कुरुत भीमसेनो भजेत माम्
AI Translation: I will carry you on my back, if you wish to go quickly. You all be gracious, let Bhimasena enjoy me.
Supplementary Passages:
1.143.12 After 12, D5 reads 8cd, followed by: *1557 उवाच सा तदा कुन्ती हिडिम्बां नाम राक्षसीम्
आपदस्तरणे प्राणान्धारयेद्येन येन हि सर्वमादृत्य कर्तव्यं तद्धर्ममनुवर्तता
M. N. Dutt: It is consonant with the precepts of religion that one should protect his life by any means. He, who seeks to do it, should not scruple about the means.
आपत्सु यो धारयति धर्मं धर्मविदुत्तमः व्यसनं ह्येव धर्मस्य धर्मिणामापदुच्यते
M. N. Dutt: He who keeps his virtue (even) in distress in the foremost of all virtuous men. Distress is the greatest danger to virtue and virtuous men.
पुण्यं प्राणान्धारयति पुण्यं प्राणदमुच्यते येन येनाचरेद्धर्मं तस्मिन्गर्हा न विद्यते
M. N. Dutt: 'It is virtue that protect life and therefore virtue is called the giver of life. The means by which virtue is secured be censurable.'
युधिष्ठिर उवाच एवमेतद्यथात्थ त्वं हिडिम्बे नात्र संशयः स्थातव्यं तु त्वया धर्मे यथा ब्रूयां सुमध्यमे
M. N. Dutt: Yudhisthira said: Hidimba, there is no doubt of that what you say is true. O lady of slender waist, you must act as you have said (you want to do).
Supplementary Passages:
1.143.16 After 16, S ins.: *1558 नित्यं कृताह्निका स्नात्वा कृतशौचा सुरूपिणी
स्नातं कृताह्निकं भद्रे कृतकौतुकमङ्गलम् भीमसेनं भजेथास्त्वं प्रागस्तगमनाद्रवेः
M. N. Dutt: O blessed lady, when Bhimasena will finished ablutions, twilight prayer and the usual propitiatory rites you will then be adored by him till the sun sets.
अहःसु विहरानेन यथाकामं मनोजवा अयं त्वानयितव्यस्ते भीमसेनः सदा निशि
M. N. Dutt: O lady of mind like speed, sport with him at pleasure during the day. You must always bring Bhimasena back every night. can never
वैशंपायन उवाच तथेति तत्प्रतिज्ञाय हिडिम्बा राक्षसी तदा भीमसेनमुपादाय ऊर्ध्वमाचक्रमे ततः
M. N. Dutt: Having promised this by saying, “Be it so," the Rakshasi Hidimba took Bhima upon her body and went up to the sky.
Supplementary Passages:
1.143.19 After 19a, K0.3.4 V1 Dn D1.4.5 S ins.: *1559 भीमसेनोऽब्रवीदिदम् T2 G M cont.: *1560 शासनं ते करिष्यामि देवशासनमित्यपि समक्षं भ्रातृमध्ये तु भीमसेनोऽब्रवीदिदम् T2 G M cont.: K0.3.4 V1 Dn D1.4.5 T1 ins. after 1559*: *1561 शृणु राक्षसि सत्येन समयं ते वदाम्यहम् यावत्कालेन भवति पुत्रस्योत्पादनं शुभे तावत्कालं गमिष्यामि त्वया सह सुमध्यमे Thereafter K0.3.4 V1 Dn D1.4.5 repeat 19a (v.l. K0 D5 pratiśrutya); while S ins.: *1562 विशेषतो मत्सकाशे मा प्रकाशय नीचताम् उत्तमस्त्रीगुणोपेता भजेथा वरवर्णिनि T G ins. after 19b (G5, om. line 1, ins. after 1562*): *1563 गताहनि निवेशेषु भोज्यं राजार्हमानयत् सा कदाचिद्विहारार्थं हिडिम्बा कामचारिणी
शैलशृङ्गेषु रम्येषु देवतायतनेषु च मृगपक्षिविघुष्टेषु रमणीयेषु सर्वदा
AI Translation: In the beautiful mountain peaks, in the temples of the gods, In the delightful places always resounding with deer and birds,
कृत्वा च परमं रूपं सर्वाभरणभूषिता संजल्पन्ती सुमधुरं रमयामास पाण्डवम्
AI Translation: Having assumed the supreme form, adorned with all ornaments, She conversed sweetly and delighted the Pandava.
तथैव वनदुर्गेषु पुष्पितद्रुमसानुषु सरःसु रमणीयेषु पद्मोत्पलयुतेषु च
AI Translation: In the same way, in the forests, in the mountains with flowering trees, In the delightful lakes with lotuses and blue lotuses,
नदीद्वीपप्रदेशेषु वैडूर्यसिकतासु च सुतीर्थवनतोयासु तथा गिरिनदीषु च
AI Translation: In rivers, islands, and places with beryl sands, In good bathing places, forests, and waters, and in mountain streams,
Supplementary Passages:
1.143.23 After 23, D5 reads 26ab; while K4 B D (except D2.5) ins.: *1564 काननेषु विचित्रेषु पुष्पितद्रुमवल्लिषु हिमवद्गिरिकुञ्जेषु गुहासु विविधासु च प्रफुल्लशतपत्रेषु सरःस्वमलवारिषु
सगरस्य प्रदेशेषु मणिहेमचितेषु च पत्तनेषु च रम्येषु महाशालवनेषु च
AI Translation: In the regions of Sagara, adorned with jewels and gold, In the beautiful cities and in the great sal forests,
देवारण्येषु पुण्येषु तथा पर्वतसानुषु गुह्यकानां निवासेषु तापसायतनेषु च
AI Translation: In the sacred forests of the gods, and on the slopes of the mountains, In the abodes of the guhyakas, and in the hermitages of the ascetics,
सर्वर्तुफलपुष्पेषु मानसेषु सरःसु च बिभ्रती परमं रूपं रमयामास पाण्डवम्
AI Translation: In the lakes with flowers and fruits of all seasons, she, having the supreme form, delighted the Pandava.
Supplementary Passages:
1.143.26 After the colophon, D5 S (except G3) ins.: *1565 वैशंपायनः गते भगवति व्यासे पाण्डवा विगतज्वराः ऊषुस्तत्र च षण्मासान्वटवृक्षे यथासुखम् शाकमूलफलाहारास्तपः कुर्वन्ति पाण्डवाः अनुज्ञाता महाराज ततः कमलपालिका
रमयन्ती तथा भीमं तत्र तत्र मनोजवा प्रजज्ञे राक्षसी पुत्रं भीमसेनान्महाबलम्
AI Translation: The swift-moving one, who delighted Bhima here and there, gave birth to a son from Bhimasena, a son of great strength.
Supplementary Passages:
1.143.27 After 27ab, D5 T G (G3 om. line 5) ins.: *1566 दिव्याभरणवस्त्राङ्गी दिव्यस्रगनुलेपना एवं भ्रातॄन्सप्त मासान्हिडिम्बावासयद्वने पाण्डवान्भीमसेनार्थं राक्षसी कामरूपिणी सुखं स विहरन्भीमस्तत्कालं पर्यणामयत् ततोऽलभत सा गर्भं राक्षसी कामरूपिणी अतृप्ता भीमसेनेन सप्तमासोपसंगता
विरूपाक्षं महावक्त्रं शङ्कुकर्णं विभीषणम् भीमरूपं सुताम्रोष्ठं तीक्ष्णदंष्ट्रं महाबलम्
AI Translation: One-eyed, with a great face, with a protruding ear, terrible, with a terrible form, with a red lower lip, with sharp fangs, very strong,
महेष्वासं महावीर्यं महासत्त्वं महाभुजम् महाजवं महाकायं महामायमरिंदमम्
AI Translation: The great archer, the one of great strength, the one of great courage, the one of great arms, The one of great speed, the one of great body, the one of great magic, the conqueror of enemies,
Supplementary Passages:
1.143.29 Ñ3 B D ins. after 29: K4, after 30ab: *1567 दीर्घघोणं महोरस्कं विकटोद्बद्धपिण्डिकम्
अमानुषं मानुषजं भीमवेगं महाबलम् यः पिशाचानतीवान्यान्बभूवाति स मानुषान्
AI Translation: The one who was not human, born from a human, of terrible speed, of great strength, Who was more than a ghost, more than other humans, became more than a human.
बालोऽपि यौवनं प्राप्तो मानुषेषु विशां पते सर्वास्त्रेषु परं वीरः प्रकर्षमगमद्बली
M. N. Dutt: He grew up to be a youth when he was a boy and that mighty hero soon acquainted high proficiency in all arms and weapons known amongst mankind.
सद्यो हि गर्भं राक्षस्यो लभन्ते प्रसवन्ति च कामरूपधराश्चैव भवन्ति बहुरूपिणः
M. N. Dutt: The Rakshasas women give birth on the very day they conceive; they are capable of assuming any form at will and they change their forms (at will).
प्रणम्य विकचः पादावगृह्णात्स पितुस्तदा मातुश्च परमेष्वासस्तौ च नामास्य चक्रतुः
M. N. Dutt: That bad featured child, that mighty bowman, soon after his birth, bowed down to his mother and also to his father and touched their feet. They then named him.
घटभासोत्कच इति मातरं सोऽभ्यभाषत अभवत्तेन नामास्य घटोत्कच इति स्म ह
M. N. Dutt: His mother said, "This child's head is like a Ghata (water pot)." They then gave him the name of Ghatotkacha.
अनुरक्तश्च तानासीत्पाण्डवान्स घटोत्कचः तेषां च दयितो नित्यमात्मभूतो बभूव सः
M. N. Dutt: Ghatotkacha was (very much) attached to the Pandavas. he became a great favourite with them, almost one of them.
Supplementary Passages:
1.143.35 After 35ab, G1.2.4 ins.: *1568 विकीर्णकेशो घटते पित्रोरग्रे यतस्ततः पुरतः पाण्डवानां च तेन चासौ घटोत्कचः S ins. after 35: Ñ V1 Dn2 (om. lines 8-9).n3 D2.4.5, after 36: *1569 घटोत्कचो महाकायः पाण्डवान्पृथया सह अभिवाद्य यथान्यायमब्रवीच्च प्रभाष्य तान् किं करोम्यहमार्याणां निःशङ्कं वदतानघाः तं ब्रुवन्तं भैमसेनिं कुन्ती वचनमब्रवीत् त्वं कुरूणां कुले जातः साक्षाद्भीमसमो ह्यसि ज्येष्ठः पुत्रोऽसि पञ्चानां साहाय्यं कुरु पुत्रक वैशंपायनः पृथयाप्येवमुक्तस्तु प्रणम्येदं वचोऽब्रवीत् यथा हि रावणो लोके इन्द्रजिद्वा महाबलः वर्ष्मवीर्यसमो लोके विशिष्टश्चाभवं नृषु
संवाससमयो जीर्ण इत्यभाषत तं ततः हिडिम्बा समयं कृत्वा स्वां गतिं प्रत्यपद्यत
M. N. Dutt: Knowing that the period of her stay with the (Pandava) had come to an end, Hidimba making another agreement with them went away wherever she like.
Supplementary Passages:
1.143.36 After 36ab, S (M om. lines 2-4) ins.: *1570 पुनर्द्रक्ष्यसि राज्यस्थानित्यभाषत तां तदा हिडिम्बा यदा मे त्वं स्मरेः कान्त रिरंसू रहसि प्रभो तदा तव वशं भूय आगन्तास्म्याशु भारत इत्युक्त्वा सा जगामाशु भावमासज्य पाण्डवे After 36, S ins.: *1571 ततस्तु पाण्डवाः सर्वे शालिहोत्राश्रमे तदा पूजितास्तेन वन्येन तमामन्त्र्य महामुनिम्
कृत्यकाल उपस्थास्ये पितॄनिति घटोत्कचः आमन्त्र्य राक्षसश्रेष्ठः प्रतस्थे चोत्तरां दिशम्
M. N. Dutt: That best Rakshasas, Ghatotkacha, promising to come when required for business, went away towards the north.
Supplementary Passages:
1.143.37 After 37a, G1.2.4 ins.: *1572 भवत्स्मरणमात्रतः महत्कृच्छ्रे वने दुर्गे
स हि सृष्टो मघवता शक्तिहेतोर्महात्मना कर्णस्याप्रतिवीर्यस्य विनाशाय महात्मनः
M. N. Dutt: That great car warrior (Ghatotkacha) was created by the illustrious Indra as a proper antagonist of Karna of matchless power in consequence of the weapon (he gave him).