Critical Edition
गन्धर्व उवाच एवमुक्त्वा ततस्तूर्णं जगामोर्ध्वमनिन्दिता स तु राजा पुनर्भूमौ तत्रैव निपपात ह
M. N. Dutt: The Gandharva said : Having said this, that faultless (maiden) soon ascended the skies; on this the king again fell down on the ground.
Supplementary Passages:
1.162.1 After 1ab, D4 (marg. sec. m.) S ins.: *1731 तपती तपतीत्येवं विललापातुरो नृपः प्रास्खलच्चासकृद्राजा पुनरुत्थाय धावति धावमानस्तु तपतीमदृष्ट्वैव महीपतिः After 1, K4 Ñ1.2 V1 B D ins.: *1732 अन्वेषमाणः सबलस्तं राजानं नृपोत्तमम्
अमात्यः सानुयात्रस्तु तं ददर्श महावने क्षितौ निपतितं काले शक्रध्वजमिवोच्छ्रितम्
AI Translation: The minister, with his retinue, saw him fallen on the ground in the great forest, like a raised banner of Indra.
तं हि दृष्ट्वा महेष्वासं निरश्वं पतितं क्षितौ बभूव सोऽस्य सचिवः संप्रदीप्त इवाग्निना
AI Translation: Seeing that great archer, without a horse, fallen on the ground, his minister became like one set on fire.
त्वरया चोपसंगम्य स्नेहादागतसंभ्रमः तं समुत्थापयामास नृपतिं काममोहितम्
AI Translation: With haste he approached, agitated with affection, and raised the king, who was overcome with passion.
भूतलाद्भूमिपालेशं पितेव पतितं सुतम् प्रज्ञया वयसा चैव वृद्धः कीर्त्या दमेन च
AI Translation: Like a father who has fallen from the earth, the king of the earth, Old in wisdom and age, renowned for self-control,
अमात्यस्तं समुत्थाप्य बभूव विगतज्वरः उवाच चैनं कल्याण्या वाचा मधुरयोत्थितम् मा भैर्मनुजशार्दूल भद्रं चास्तु तवानघ
M. N. Dutt: He spoke to him these words, both sweet and beneficial, “O best of men, do not fear, O sinless one,, be blessed."
क्षुत्पिपासापरिश्रान्तं तर्कयामास तं नृपम् पतितं पातनं संख्ये शात्रवाणां महीतले
M. N. Dutt: The minister through the king, that destroyer of hostile forces, had been lying on the ground being overcome with hunger, thirst and fatigue.
वारिणाथ सुशीतेन शिरस्तस्याभ्यषेचयत् अस्पृशन्मुकुटं राज्ञः पुण्डरीकसुगन्धिना
M. N. Dutt: He sprinkled on the crewless head of the king cold water fragrant, with the perfume of lotus.
ततः प्रत्यागतप्राणस्तद्बलं बलवान्नृपः सर्वं विसर्जयामास तमेकं सचिवं विना
M. N. Dutt: Thereupon, the mighty king regained his consciousness; he then sent away all his attendants except that one minister.
ततस्तस्याज्ञया राज्ञो विप्रतस्थे महद्बलम् स तु राजा गिरिप्रस्थे तस्मिन्पुनरुपाविशत्
M. N. Dutt: When that large number of attendants had gone away at the command of the king, the king again sat down on the mountain breast.
Supplementary Passages:
1.162.10 After 10, K0 ins.: *1733 चिन्तयानस्तु तपतीं तद्रूपाकृष्टमानसः उन्मत्तक इवासंज्ञस्तदासीद्भरतर्षभः
ततस्तस्मिन्गिरिवरे शुचिर्भूत्वा कृताञ्जलिः आरिराधयिषुः सूर्यं तस्थावूर्ध्वभुजः क्षितौ
M. N. Dutt: Then the king becoming pure and folding his hands, worshipped Surya with his face turned upwards on that best of mountains.
Supplementary Passages:
1.162.11 After 11, K0.4 D5 ins.: *1734 पूजयानो दिनकरं भक्तियुक्तो महीपतिः
जगाम मनसा चैव वसिष्ठमृषिसत्तमम् पुरोहितममित्रघ्नस्तदा संवरणो नृपः
M. N. Dutt: That chastiser of foes, the king Samvarana, also mentally thought of his priest, that excellent Rishi, Vasishtha.
नक्तंदिनमथैकस्थे स्थिते तस्मिञ्जनाधिपे अथाजगाम विप्रर्षिस्तदा द्वादशमेऽहनि
M. N. Dutt: The king remained there four days and nights without intermission; and on the twelfth day the Brahmana Rishi (Vasishtha) came to him.
स विदित्वैव नृपतिं तपत्या हृतमानसम् दिव्येन विधिना ज्ञात्वा भावितात्मा महानृषिः
M. N. Dutt: That great self-controlled Rishi knew by his ascetic power that the king's heart was stolen by Tapati.
तथा तु नियतात्मानं स तं नृपतिसत्तमम् आबभाषे स धर्मात्मा तस्यैवार्थचिकीर्षया
M. N. Dutt: As soon as that virtuous-minded and the best of Rishis knew this, he became desirous of benefiting the king and gave him his assurances.
Supplementary Passages:
1.162.15 After 15, Ś1 K1 ins.: *1735 भद्रं ते राजशार्दूल तपती याचते ह्यहम् विवस्वतस्तदर्थे चेत्युक्त्वागादृषिसत्तमः
स तस्य मनुजेन्द्रस्य पश्यतो भगवानृषिः ऊर्ध्वमाचक्रमे द्रष्टुं भास्करं भास्करद्युतिः
M. N. Dutt: In the very sight of the king, the illustrious Rishi ascended the sky in order to see Surya, he himself being as effulgent as that luminary.
Supplementary Passages:
1.162.16 S ins. after 16: D5, after stanza 3 of 1737*: *1736 योजनानां तु नियुतं क्षणाद्गत्वा तपोधनः
सहस्रांशुं ततो विप्रः कृताञ्जलिरुपस्थितः वसिष्ठोऽहमिति प्रीत्या स चात्मानं न्यवेदयत्
M. N. Dutt: Thereupon, the Brahmana (Vasishtha) came with joined hands to the deity of one thousand rays and he then introduced himself by saying, “I am Vasishtha."
तमुवाच महातेजा विवस्वान्मुनिसत्तमम् महर्षे स्वागतं तेऽस्तु कथयस्व यथेच्छसि
M. N. Dutt: Then the greatly effulgent Vivasvata thus spoke to that excellent Brahmana, "O great Rishi, welcome to you. Tell me what is your desire.
Supplementary Passages:
1.162.18 D4 (marg. sec. m.) S ins. after 18 (D4 T2 G3-6 before the colophon, T1 G1.2 M after it): D5 ins. stanzas 1-3 after 16, stanza 4 (with sūrya. u.) after the last line of 1739*: *1737 गन्धर्वः योजनानां चतुःषष्टिं निमेषात्त्रिंशतं तथा अश्वैर्गच्छति नित्यं यस्तत्पार्श्वस्थोऽब्रवीदिदम् वसिष्ठः अजाय लोकत्रयभावनाय भूतात्मने गोपतये वृषाय सूर्याय सर्गप्रलयालयाय नमो महाकारुणिकोत्तमाय विवस्वते ज्ञानभृदन्तरात्मने जगत्प्रदीपाय जगद्धितैषिणे स्वयंभुवे दीप्तसहस्रचक्षुषे सुरोत्तमायामिततेजसे नमः सूर्यः स्तुतोऽस्मि वरदस्तेऽहं वरं वरय सुव्रत स्तुतिस्त्वयोक्ता भक्तानां जप्येयं वरदोऽस्म्यहम् After stanza 3, D4 (marg. sec. m.) T G4-6 ins.: *1738 नमः सवित्रे जगदेकचक्षुषे जगत्प्रसूतिस्थितिनाशहेतवे त्रयीमयाय त्रिगुणात्मधारिणे विरिञ्चिनारायणशंकरात्मने On the other hand, Ñ1.2 V1 B D ins. after 18 (D4, after 1737*): *1739 यदिच्छसि महाभाग मत्तः प्रवदतां वर तत्ते दद्यामभिप्रेतं यद्यपि स्यात्सुदुर्लभम् एवमुक्तः स तेनर्षिर्वसिष्ठः प्रत्यभाषत प्रणिपत्य विवस्वन्तं भानुमन्तं महातपाः