Critical Edition
वैशंपायन उवाच ततो राज्ञां चरैराप्तैश्चारः समुपनीयत पाण्डवैरुपसंपन्ना द्रौपदी पतिभिः शुभा
M. N. Dutt: Vaishampayana said : Thereupon the kings knew from their trusted spies that the beautiful Draupadi had got the Pandavas her husbands;
येन तद्धनुरायम्य लक्ष्यं विद्धं महात्मना सोऽर्जुनो जयतां श्रेष्ठो महाबाणधनुर्धरः
M. N. Dutt: The illustrious man who had best the bow and shot the mark was Arjuna, that foremost of all victorious warriors and the great wielder of bow and arrows;
यः शल्यं मद्रराजानमुत्क्षिप्याभ्रामयद्बली त्रासयंश्चापि संक्रुद्धो वृक्षेण पुरुषान्रणे
AI Translation: He who, with great strength, lifted up Shalya, the king of the Madras, and whirled him around, And in the battle, with a tree, terrified and enraged, the men,
न चापि संभ्रमः कश्चिदासीत्तत्र महात्मनः स भीमो भीमसंस्पर्शः शत्रुसेनाङ्गपातनः
AI Translation: And there was no confusion at all in the great-souled one. That terrible one, with a terrible touch, the destroyer of the limbs of the enemy's army,
Supplementary Passages:
1.192.4 After 4, D4 (marg. sec. m.) S ins.: *1938 योऽसावत्यक्रमीद्युद्धे युध्यन्दुर्योधनं तदा स राजा पाण्डवश्रेष्ठः श्रेष्ठभाग्बुद्धिवर्धनः दुर्योधनादवरजैर्यौ युध्येतां प्रतीतवत् तौ यमौ वृत्तसंपन्नौ संपन्नबलविक्रमौ चारैः प्रणिहिते चारे राजानो विगतज्वराः
ब्रह्मरूपधराञ्श्रुत्वा पाण्डुराजसुतांस्तदा कौन्तेयान्मनुजेन्द्राणां विस्मयः समजायत
M. N. Dutt: The monarchs were very much astonished to learn that the sons of Kunti, the Pandavas, had assumed the guise of the peaceful Brahmanas.
सपुत्रा हि पुरा कुन्ती दग्धा जतुगृहे श्रुता पुनर्जातानिति स्मैतान्मन्यन्ते सर्वपार्थिवाः
M. N. Dutt: They heard that Kunti with her sons had been formerly burnt to death in the lac house; therefore those kings regarded the Pandavas as men who had come back from the dead.
Supplementary Passages:
1.192.6 After 6ab, S ins.: *1939 सर्वभूमिपतीनां च राष्ट्राणां च यशस्विनाम्
धिक्कुर्वन्तस्तदा भीष्मं धृतराष्ट्रं च कौरवम् कर्मणा सुनृशंसेन पुरोचनकृतेन वै
M. N. Dutt: Remembering the greatly cruel dead of Purochana, they said, “Fie on Bhishma! Fie on Dhritarashtra of the Kuru race!"
वृत्ते स्वयंवरे चैव राजानः सर्व एव ते यथागतं विप्रजग्मुर्विदित्वा पाण्डवान्वृतान्
M. N. Dutt: When the Svyaimvara was over, all the kings, learning that Draupadi had been wedding to the Pandavas, went away to therefore respective kings.
अथ दुर्योधनो राजा विमना भ्रातृभिः सह अश्वत्थाम्ना मातुलेन कर्णेन च कृपेण च
AI Translation: Then King Duryodhana, together with his brothers, with Ashvatthama, his maternal uncle, Karna, and Kripa,
विनिवृत्तो वृतं दृष्ट्वा द्रौपद्या श्वेतवाहनम् तं तु दुःशासनो व्रीडन्मन्दं मन्दमिवाब्रवीत्
AI Translation: Seeing Droupadi's white horse, he turned away. But Duhshāsana, ashamed, spoke slowly and softly:
Supplementary Passages:
1.192.10 After 10, T G2-4 ins.: *1940 खिद्यच्छुष्यन्मुखो राजा दूयमानेन चेतसा
यद्यसौ ब्राह्मणो न स्याद्विन्देत द्रौपदीं न सः न हि तं तत्त्वतो राजन्वेद कश्चिद्धनंजयम्
M. N. Dutt: "O king, if Arjuna had not disguised himself as a Brahmana, he could have never succeeded in obtaining Draupadi. On that account, none could recognise as Dhananjaya.
दैवं तु परमं मन्ये पौरुषं तु निरर्थकम् धिगस्मत्पौरुषं तात यद्धरन्तीह पाण्डवाः
M. N. Dutt: I believe that Destiny is supreme and human exertion is useless. O brother, fie on our exertions, when the Pandavas are still alive!"
Supplementary Passages:
1.192.12 After 12, T3 G2-4 ins.: *1941 बद्ध्वा चक्षूंषि नः पार्था राज्ञां च द्रुपदात्मजाम् उद्वाह्य राज्ञां तैर्न्यस्तं पादं वामं पृथासुतैः विमुक्ताः कथमेतेन जतुवेश्महविर्भुजा अस्माकं पौरुषं सत्त्वं बुद्धिश्चापि गता कुतः वयं हता मातुलाद्य विश्वस्य च पुरोचनम् अदग्ध्वा पाण्डवान्दग्ध्वा स्वयं दग्धो हुताशने मत्तो मातुल मन्येऽहं पाण्डवा बुद्धिमत्तराः तेषां नास्ति भयं मृत्योर्मुक्तानां जतुवेश्मनः
एवं संभाषमाणास्ते निन्दन्तश्च पुरोचनम् विविशुर्हास्तिनपुरं दीना विगतचेतसः
M. N. Dutt: Thus talking to one another and blaming Purochana, they entered Hastinapur in misery and sorrow.
Supplementary Passages:
1.192.13 After 13ab, T3 G3.4 ins.: *1942 पञ्चपुत्रां किरातीं च विदुरं च महामतिम्
त्रस्ता विगतसंकल्पा दृष्ट्वा पार्थान्महौजसः मुक्तान्हव्यवहाच्चैनान्संयुक्तान्द्रुपदेन च
AI Translation: Seeing the Parthas of great prowess, they were frightened and lost their resolve. They were released from the fire-offerings and united with Drupada.
धृष्टद्युम्नं च संचिन्त्य तथैव च शिखण्डिनम् द्रुपदस्यात्मजांश्चान्यान्सर्वयुद्धविशारदान्
AI Translation: And Dhrishtadyumna and Shikhāndin, and the sons of Drūpada, all of them skilled in battle,
Supplementary Passages:
1.192.15 After 15, T3 G2-4 ins.: *1943 मुखानि धार्तराष्ट्राणां दृष्ट्वा क्षत्ता मुदान्वितः विकसद्धृन्मुखाम्भोजः पद्मं दृष्ट्वेव भास्करम्
विदुरस्त्वथ ताञ्श्रुत्वा द्रौपद्या पाण्डवान्वृतान् व्रीडितान्धार्तराष्ट्रांश्च भग्नदर्पानुपागतान्
AI Translation: Vidura, hearing of the Pandavas surrounded by Droupadi, and of the sons of Dhritarashtra, who had lost their pride and come in defeat,
Supplementary Passages:
1.192.16 After 16ab, K1 ins.: *1944 सर्वांस्तु बलिनो वीरान्संयुक्तान्द्रुपदेन च
ततः प्रीतमनाः क्षत्ता धृतराष्ट्रं विशां पते उवाच दिष्ट्या कुरवो वर्धन्त इति विस्मितः
AI Translation: Then, the delighted Kshatta, O Lord of the people, said to Dhritarashtra, "By good fortune, the Kurus are prospering," in amazement.
Supplementary Passages:
1.192.17 After 17, T3 G2-4 (which om. 18ab) ins.: *1945 सर्वापद्भ्यो विमुक्ताश्च विमुक्ता राजसंगरात् कृष्णया संवृताश्चैव वीरलक्ष्म्या तथैव च वैशंपायनः विदुरोक्तं वचः श्रुत्वा सामान्यात्कौरवा इति उल्ललास स हर्षेण संतोषभरितो नृपः प्रहर्षहरितो राजा स्तम्भीभूत इव क्षणम्
वैचित्रवीर्यस्तु नृपो निशम्य विदुरस्य तत् अब्रवीत्परमप्रीतो दिष्ट्या दिष्ट्येति भारत
M. N. Dutt: O descendant of Bharata, the son of Vichitravirya, the king Dhritarashtra, becoming astonished, said in great joy, "What good luck! What good luck!"
मन्यते हि वृतं पुत्रं ज्येष्ठं द्रुपदकन्यया दुर्योधनमविज्ञानात्प्रज्ञाचक्षुर्नरेश्वरः
M. N. Dutt: That king, possessing the eye of knowledge, thought from ignorance that his eldest son Duryodhana had been chosen by the daughter of Drupada.
अथ त्वाज्ञापयामास द्रौपद्या भूषणं बहु आनीयतां वै कृष्णेति पुत्रं दुर्योधनं तदा
M. N. Dutt: He ordered various ornaments to be made for Draupadi and he ordered that both Krishna and his son Duryodhana should be (brought in great pomp.)
Supplementary Passages:
1.192.20 After 20ab, T3 G2-4 ins.: *1946 पुत्राणां च तथा सर्वं विचित्राभरणं वरम्
अथास्य पश्चाद्विदुर आचख्यौ पाण्डवान्वृतान् सर्वान्कुशलिनो वीरान्पूजितान्द्रुपदेन च तेषां संबन्धिनश्चान्यान्बहून्बलसमन्वितान्
M. N. Dutt: It was then that Vidura said that Draupadi had chosen the Pandavas for her husbands and they were all in good health and peace and those heroes had been duly received by Drupada.
Supplementary Passages:
1.192.21 After 21ab, T3 G2-4 ins.: *1947 पुत्राभिवृद्धिसंतोषश्रवणानन्दनिर्भरम् कौरवा इति सामान्यान्न मन्येथास्तवात्मजान् वर्धिता इति मद्वाक्याद्वर्धिताः पाण्डुनन्दनाः कृष्णया संवृताः पार्था विमुक्ता राजसंगरात् After 21cd, D4 (marg. sec. m.) ins.: *1948 संकर्षणेन कृष्णेन सत्कृतान्पाण्डुनन्दनान् D4 (marg. sec. m.) cont.: S ins. after 21cd: *1949 एतच्छ्रुत्वा तु वचनं विदुरस्य नराधिपः आकारच्छादनार्थं तु दिष्ट्या दिष्ट्येति चाब्रवीत् एवं विदुर भद्रं ते यदि जीवन्ति पाण्डवाः साध्वाचारा तथा कुन्ती संबन्धो द्रुपदेन च अन्ववाये वसोर्जातः प्रवरो मात्स्यके कुले वृत्तविद्यातपोवृद्धः पार्थिवानां धुरंधरः पुत्राश्चास्य तथा पौत्राः सर्वे सुचरितव्रताः After line 3, T3 G2-4 ins.: *1950 न ममौ मे तनौ प्रीतिस्त्वद्वाक्यामृतसंभवा आलिङ्गस्वेति मां क्षत्तः पुनः पुनरभाषत दुर्भावगोपनार्थाय बाहू विस्तार्य दूरतः एह्येहि विदुर प्राज्ञ मामालिङ्गितुमर्हसि इत्युक्त्वाकृष्य विदुरं ज्ञात्वान्तर्भावमात्मनः आलिलिङ्गे दृढं दोर्भ्यां निरुच्छ्वासं दुरात्मवान् After 21, N ins.: *1951 समागतान्पाण्डवेयैस्तस्मिन्नेव स्वयंवरे
धृतराष्ट्र उवाच यथैव पाण्डोः पुत्रास्ते तथैवाभ्यधिका मम सेयमभ्यधिका प्रीतिर्वृद्धिर्विदुर मे मता यत्ते कुशलिनो वीरा मित्रवन्तश्च पाण्डवाः
AI Translation: Dhritarashtra said: Just as the sons of Pandu are, so are they superior to me. This is the superior affection, the increase, which I consider to be Vidura'
Supplementary Passages:
1.192.22 After 22cd, T3 G2-4 ins.: *1952 या प्रीतिः पाण्डुपुत्रेषु न सान्यत्र ममाभिभो नित्योऽयं निश्चितः क्षत्तः सत्यं सत्येन ते शपे After 22, N ins.: *1953 तेषां संबन्धिनश्चान्ये बहवः सुमहाबलाः D4 (marg. sec. m.) cont.: *1954 तन्मे पुत्रा दुरात्मानो विनष्टा इति मे मतिः After 22, T1 (om. line 1).3 G2-4 ins.: *1955 मित्रवन्तोऽभवन्पुत्रा दुर्योधनमुखाः सदा मया श्रुता यदा वह्नेर्दग्धाः पाण्डुसुता इति तदादह्यं दिवारात्रं न भोक्ष्ये न स्वपामि च असहायाश्च मे पुत्रा लूनपक्षा इव द्विजाः तत्त्वतः शृणु मे क्षत्तः सुसहायाः सुता मम अद्य मे स्थिरसाम्राज्यमाचन्द्रार्कं ममाभवत्
को हि द्रुपदमासाद्य मित्रं क्षत्तः सबान्धवम् न बुभूषेद्भवेनार्थी गतश्रीरपि पार्थिवः
M. N. Dutt: O Kshatta, who among kings does not desire to have Drupada with his relatives as his friends in weal or in woe?
वैशंपायन उवाच तं तथा भाषमाणं तु विदुरः प्रत्यभाषत नित्यं भवतु ते बुद्धिरेषा राजञ्शतं समाः
M. N. Dutt: Vaishampayana said : When he said this, Vidura replied “O king, let your understanding remain so for one hundred years."
Supplementary Passages:
1.192.24 After 24ab, T3 G2-4 ins.: *1956 बुद्धिरेषा महाराज रूढमूला च ते हृदि कर्मणा मनसा वाचा स्थिरा यदि जनेश्वर After 24, Ñ2 D4 (marg. sec. m.) S (except M5) ins.: *1957 इत्युक्त्वा प्रययौ राजन्विदुरः स्वं निवेशनम् while D2 ins.: *1958 इत्युक्त्वा निरगात्क्षत्ता स्वगृहाय महामते
ततो दुर्योधनश्चैव राधेयश्च विशां पते धृतराष्ट्रमुपागम्य वचोऽब्रूतामिदं तदा
AI Translation: Then, O lord of the people, Duryodhana and Radha's son approached Dhritarashtra and spoke these words:
संनिधौ विदुरस्य त्वां वक्तुं नृप न शक्नुवः विविक्तमिति वक्ष्यावः किं तवेदं चिकीर्षितम्
AI Translation: In the presence of Vidura, O king, we cannot speak. We shall speak in private. What do you wish to do?
सपत्नवृद्धिं यत्तात मन्यसे वृद्धिमात्मनः अभिष्टौषि च यत्क्षत्तुः समीपे द्विपदां वर
AI Translation: O son, you think that the increase of your enemies is your own increase. And you have sought the protection of the Kshatriya, O best of bipeds.
अन्यस्मिन्नृप कर्तव्ये त्वमन्यत्कुरुषेऽनघ तेषां बलविघातो हि कर्तव्यस्तात नित्यशः
M. N. Dutt: O sinless one, you are not acting as you should. You ought to act every day in a way as to weaken their (the Pandavas') strength.
ते वयं प्राप्तकालस्य चिकीर्षां मन्त्रयामहे यथा नो न ग्रसेयुस्ते सपुत्रबलबान्धवान्
M. N. Dutt: The time has come when we should consult together, so that they (the Pandavas) may not swallow us all with our sons, forces, friends and relatives.