Critical Edition
नारद उवाच कथयिष्ये सभां दिव्यां युधिष्ठिर निबोध ताम् वैवस्वतस्य यामर्थे विश्वकर्मा चकार ह
M. N. Dutt: Narada said O Yudhishthira, I shall now describe the assembly-hall of Yama, the son of Vaivasvata. O son of Pritha, it was built by Vishvakarma; hear all about it.
तैजसी सा सभा राजन्बभूव शतयोजना विस्तारायामसंपन्ना भूयसी चापि पाण्डव
AI Translation: O king, that assembly hall was made of gold and was a hundred yojanas in length and breadth. O Pandava, it was even larger.
अर्कप्रकाशा भ्राजिष्णुः सर्वतः कामचारिणी नैवातिशीता नात्युष्णा मनसश्च प्रहर्षिणी
AI Translation: Shining like the sun, radiant, moving everywhere at will, Not too cold, not too hot, and delighting the mind,
न शोको न जरा तस्यां क्षुत्पिपासे न चाप्रियम् न च दैन्यं क्लमो वापि प्रतिकूलं न चाप्युत
M. N. Dutt: There is no grief, and no decrepitude, no hunger, no thirst; nor there was any thing disagreeable, nor there was any kind of wretchedness of distress. There can be no fatigue or any kind of evil-feelings in that Sabha.
सर्वे कामाः स्थितास्तस्यां ये दिव्या ये च मानुषाः रसवच्च प्रभूतं च भक्ष्यभोज्यमरिंदम
AI Translation: All desires, both divine and human, are present in her. O subduer of enemies, the food and drink are tasty and plentiful.
Supplementary Passages:
2.8.5 After 5, B1 (marg.).6 Dn D4.5 ins.: *88 लेह्यं चोष्यं च पेयं च हृद्यं स्वादु मनोहरम्
पुण्यगन्धाः स्रजस्तत्र नित्यपुष्पफलद्रुमाः रसवन्ति च तोयानि शीतान्युष्णानि चैव ह
AI Translation: There are garlands of fragrant flowers, trees with flowers and fruits always, And the waters are tasty, cool, and warm.
Supplementary Passages:
2.8.6 After 6, S (except G1.6) ins.: *89 वृक्षाश्च विविधास्तत्र नित्यपुष्पा मनोरमाः शीतलानि च रम्याणि सुखोष्णानि च भारत
तस्यां राजर्षयः पुण्यास्तथा ब्रह्मर्षयोऽमलाः यमं वैवस्वतं तात प्रहृष्टाः पर्युपासते
AI Translation: In that place, the virtuous royal sages and the pure brahmin sages are delighted and attend upon Yama, the son of Vivasvat.
ययातिर्नहुषः पूरुर्मान्धाता सोमको नृगः त्रसदस्युश्च तुरयः कृतवीर्यः श्रुतश्रवाः
AI Translation: Yayāti, Nahusha, Pūru, Māndhātṛ, Somaka, Nṛga, Trasadasyu, Turāya, Kṛtavirya, Śrutaśravā,
अरिप्रणुत्सुसिंहश्च कृतवेगः कृतिर्निमिः प्रतर्दनः शिबिर्मत्स्यः पृथ्वक्षोऽथ बृहद्रथः
AI Translation: Ariprānu, Susiṃha, Kṛtavega, Kṛti, Nimi, Pratardana, Śibi, Matsya, Pṛthvākṣa, and Bṛhadratha.
ऐडो मरुत्तः कुशिकः सांकाश्यः सांकृतिर्भवः चतुरश्वः सदश्वोर्मिः कार्तवीर्यश्च पार्थिवः
AI Translation: Aila, Marutta, Kushika, Sankashya, Sankriti, Bhava, Chaturashva, Sadashva, Urmi, and King Kartavirya.
भरतस्तथा सुरथः सुनीथो नैषधो नलः दिवोदासोऽथ सुमना अम्बरीषो भगीरथः
AI Translation: Bharata, Suratha, Sunitha, Nishada, Nala, Divodasa, Sumana, Ambarisa, Bhagiratha,
Supplementary Passages:
2.8.11 For 11ab, V1 B3 D1.2 subst.: *90 भरतः सुरथश्चैव तथा राजा तपोरथः सुनीथो निशठो राजा नलो वै निषधाधिपः After 11, Ś1 K3.4 D4.5 ins.: *91 लोमपादोऽनरण्यश्च लोहितः पूरुरुद्वहः
व्यश्वः सदश्वो वध्र्यश्वः पञ्चहस्तः पृथुश्रवाः रुषद्गुर्वृषसेनश्च क्षुपश्च सुमहाबलः
AI Translation: Vyasva, Sadva, Vadhryasva, Pancahasti, Prithushrava, Rusadgu, Urvasena, and Kshupa, the very powerful.
रुषदश्वो वसुमनाः पुरुकुत्सो ध्वजी रथी आर्ष्टिषेणो दिलीपश्च महात्मा चाप्युशीनरः
AI Translation: Ruṣadāśva, Vasumāna, Purukutsa, Dhvaji, Rathin, Arṣṭiṣeṇa, Dilīpa, and the great-souled Uśīnara,
औशीनरः पुण्डरीकः शर्यातिः शरभः शुचिः अङ्गोऽरिष्टश्च वेनश्च दुःषन्तः संजयो जयः
AI Translation: Oushinaara, Puṇḍarīka, Sharyāti, Sharabha, Shuchi, Aṅga, Ariṣṭa, Vena, Duṣṣhānti, Saṃjaya, Jaya,
भाङ्गास्वरिः सुनीथश्च निषधोऽथ त्विषीरथः करंधमो बाह्लिकश्च सुद्युम्नो बलवान्मधुः
AI Translation: Bhanga, Svarī, Sunītha, Niṣadha, Tviṣīratha, Karandhama, Bāhlīka, Sudyumna, Bala, Madhu,
Supplementary Passages:
2.8.15 After 15, N (except K1.4 D4) ins.: *92 ऐलो मरुत्तश्च तथा बलवान्पृथिवीपतिः
कपोतरोमा तृणकः सहदेवार्जुनौ तथा रामो दाशरथिश्चैव लक्ष्मणोऽथ प्रतर्दनः
AI Translation: Kapota-roma, Trṇaka, Sahadeva, Arjuna, Rāma, son of Daśaratha, Lakṣmaṇa, and Pratardana,
Supplementary Passages:
2.8.16 After 16ab, N (except K4) ins.: *93 व्यश्वः साश्वः कृशाश्वश्च शशबिन्दुश्च पार्थिवः On the other hand, G3 ins. after 16ab: *94 राजा दशरथश्चैव ककुत्स्थोऽथ प्रवर्धनः
अलर्कः कक्षसेनश्च गयो गौराश्व एव च जामदग्न्योऽथ रामोऽत्र नाभागसगरौ तथा
AI Translation: Alarka, Kakshasena, Gaya, Gourasva, Jamadagni, Rama, Nabhaga, Sagara,
भूरिद्युम्नो महाश्वश्च पृथ्वश्वो जनकस्तथा वैन्यो राजा वारिषेणः पुरुजो जनमेजयः
AI Translation: Bhuridyumna, Mahashva, Prithvasva, Janaka, King Vainya, Varishena, Puru, Janamejaya,
ब्रह्मदत्तस्त्रिगर्तश्च राजोपरिचरस्तथा इन्द्रद्युम्नो भीमजानुर्गयः पृष्ठो नयोऽनघः
AI Translation: Brahmadatt, Trigarta, Rajovaricara, Indradyumna, Bhimajanu, Gaya, Prstha, Nayas, Ananga,
पद्मोऽथ मुचुकुन्दश्च भूरिद्युम्नः प्रसेनजित् अरिष्टनेमिः प्रद्युम्नः पृथगश्वोऽजकस्तथा
AI Translation: Padma, Mucilunda, Bhuridyumna, Prasenajit, Arishtanemi, Pradyumna, Pṛthagāśva, Ajaka,
शतं मत्स्या नृपतयः शतं नीपाः शतं हयाः धृतराष्ट्राश्चैकशतमशीतिर्जनमेजयाः
AI Translation: One hundred Matsyas, one hundred Nīpas, one hundred horses, and one hundred Dhṛtarāṣṭras, and eighty-one Janamejayas.
शतं च ब्रह्मदत्तानामीरिणां वैरिणां शतम् शंतनुश्चैव राजर्षिः पाण्डुश्चैव पिता तव
AI Translation: a hundred Brahmadattas, a hundred enemies, and the royal sage Shantanu and your father Pandu,
Supplementary Passages:
2.8.22 After 22ab, V1 B D T1 ins.: *95 भीष्माणां द्वे शतेऽप्यत्र भीमानां तु तथा शतम् शतं च प्रतिविन्ध्यानां शतं नागाः शतं हयाः पलाशानां शतं ज्ञेयं शतं काशकुशादयः
उशद्गवः शतरथो देवराजो जयद्रथः वृषादर्भिश्च राजर्षिर्धाम्ना सह समन्त्रिणा
M. N. Dutt: Ushangava, Shataratha, Devaraja, Jayadratha, the wise royal sage Vrishadarbha with his ministers.
अथापरे सहस्राणि ये गताः शशबिन्दवः इष्ट्वाश्वमेधैर्बहुभिर्महद्भिर्भूरिदक्षिणैः
M. N. Dutt: One thousand others of the name of Shashabindu who have died after performing many great horse sacrifices with large Dakshinas;
एते राजर्षयः पुण्याः कीर्तिमन्तो बहुश्रुताः तस्यां सभायां राजर्षे वैवस्वतमुपासते
M. N. Dutt: O king of kings, these holly royal sages, all of great achievements and great knowledge of the Shastras, waited upon the of Vaivasvata, (Yama) in that assembly-hall.
अगस्त्योऽथ मतङ्गश्च कालो मृत्युस्तथैव च यज्वानश्चैव सिद्धाश्च ये च योगशरीरिणः
AI Translation: Agastya, Matanga, Kala, and Death, and those who perform sacrifices, the Siddhas, and those with yogic bodies,
अग्निष्वात्ताश्च पितरः फेनपाश्चोष्मपाश्च ये स्वधावन्तो बर्हिषदो मूर्तिमन्तस्तथापरे
AI Translation: The Agniṣvāttas, the Phenapaas, the Uṣmapāas, The Svadhāvant, the Barhiṣadas, and the Mūrtimantas.
कालचक्रं च साक्षाच्च भगवान्हव्यवाहनः नरा दुष्कृतकर्माणो दक्षिणायनमृत्यवः
M. N. Dutt: The wheel of Time, the illustrious conveyor of sacrificial Ghee (Agni), all sinful men and those that died during winter solstice,
कालस्य नयने युक्ता यमस्य पुरुषाश्च ये तस्यां शिंशपपालाशास्तथा काशकुशादयः उपासते धर्मराजं मूर्तिमन्तो निरामयाः
M. N. Dutt: Those officers of Yama who have been appointed to count the allotted days of every body and every thing, Shingshapalasha, Kasha, and Kusha trees and all plants in their spiritual form, o king, waited upon Dharmaraja (Yama). These and many others are the Savasadhas (members of the assembly-hall) of the king of the Pitris (Yama). am
एते चान्ये च बहवः पितृराजसभासदः अशक्याः परिसंख्यातुं नामभिः कर्मभिस्तथा
AI Translation: These and many others are the members of the assembly of the king of the fathers, who cannot be enumerated by name or by deeds.
असंबाधा हि सा पार्थ रम्या कामगमा सभा दीर्घकालं तपस्तप्त्वा निर्मिता विश्वकर्मणा
M. N. Dutt: O son of Pritha, they are so numerous that unable to describe them, either mentioning them by their names or deeds. The Sabha is capable of going everywhere at will, it is wide of extent; it is beautiful. Vishvakarma has built it after long continued asceticism.
प्रभासन्ती ज्वलन्तीव तेजसा स्वेन भारत तामुग्रतपसो यान्ति सुव्रताः सत्यवादिनः
AI Translation: Shining with her own radiance, like a blazing fire, O descendant of Bharata, Those of fierce austerities, of good vows, and truthful speech go to her.
शान्ताः संन्यासिनः सिद्धाः पूताः पुण्येन कर्मणा सर्वे भास्वरदेहाश्च सर्वे च विरजोम्बराः
AI Translation: Peaceful, renunciate, accomplished, purified by meritorious deeds, all with radiant bodies, all wearing robes free from dust,
चित्राङ्गदाश्चित्रमाल्याः सर्वे ज्वलितकुण्डलाः सुकृतैः कर्मभिः पुण्यैः परिबर्हैर्विभूषिताः
M. N. Dutt: All adorned in bracelets and garlands, with ear-rings of burnished gold, and with their own holy acts and with the marks of their orders.
गन्धर्वाश्च महात्मानः शतशश्चाप्सरोगणाः वादित्रं नृत्तगीतं च हास्यं लास्यं च सर्वशः
M. N. Dutt: Many illustrious Gandharvas and many Apsaras fill all parts of it with both instrumental and vocal music, and with sounds of dances and laughter.
पुण्याश्च गन्धाः शब्दाश्च तस्यां पार्थ समन्ततः दिव्यानि माल्यानि च तामुपतिष्ठन्ति सर्वशः
M. N. Dutt: O son of Pritha, sacred perfumes and sweet sounds and the celestials garlands are all there in crowds.
शतं शतसहस्राणि धर्मिणां तं प्रजेश्वरम् उपासते महात्मानं रूपयुक्ता मनस्विनः
M. N. Dutt: Hundreds of thousand of virtuous men of celestials beauty and great wisdom always waits upon and worship the illustrious lord of all created beings.
ईदृशी सा सभा राजन्पितृराज्ञो महात्मनः वरुणस्यापि वक्ष्यामि सभां पुष्करमालिनीम्
M. N. Dutt: O king, such is the assembly-hall of the illustrious king of the Pitris (Yama). I shall now describe the Sabha of Varuna, named Pushkaramalini
Supplementary Passages:
2.8.38 After 38, Ñ1 ins.: *96 त्वमेकाग्रमना राजन्नवधारय पार्थिव