Critical Edition
नारद उवाच युधिष्ठिर सभा दिव्या वरुणस्य सितप्रभा प्रमाणेन यथा याम्या शुभप्राकारतोरणा
M. N. Dutt: Narada said O Yudhishthira, the celestials Sabha of Varuna is matchless. Its dimension is exactly like that of Yama. It is adorned with white walls and arches.
अन्तःसलिलमास्थाय विहिता विश्वकर्मणा दिव्यरत्नमयैर्वृक्षैः फलपुष्पप्रदैर्युता
M. N. Dutt: It is built by Vishvakarma under the waters, it is surrounded on all sides by many celestials trees made of gems and jewels and producing excellent fruits and flowers.
नीलपीतासितश्यामैः सितैर्लोहितकैरपि अवतानैस्तथा गुल्मैः पुष्पमञ्जरिधारिभिः
M. N. Dutt: Many plants with blue, yellow, black, dark, white and red blossoms has formed themselves into excellent bowers.
तथा शकुनयस्तस्यां नानारूपा मृदुस्वराः अनिर्देश्या वपुष्मन्तः शतशोऽथ सहस्रशः
M. N. Dutt: Hundreds and thousands of beautiful and variegated birds of various species always pour forth their melodies within them.
सा सभा सुखसंस्पर्शा न शीता न च घर्मदा वेश्मासनवती रम्या सिता वरुणपालिता
AI Translation: That assembly hall is pleasant to the touch, neither cold nor hot. It is delightful, with seats and beds, and is protected by Varuṇa.
यस्यामास्ते स वरुणो वारुण्या सह भारत दिव्यरत्नाम्बरधरो भूषणैरुपशोभितः
AI Translation: In which Varuna resides with Varuni, O descendant of Bharata, Wearing divine jewels and garments, adorned with ornaments,
Supplementary Passages:
2.9.6 S ins. after 6 (G1.6, which om. from 6b up to prior half of line 2 of the foll. passage, ins. after 6a): *97 द्वितीयेन तु नाम्ना या गौरीति भुवि विश्रुता पत्न्या स वरुणो देवः प्रमोदति सुखी सुखम् G2.4 cont.: *98 दिव्यमाल्याम्बरधरा दिव्यालंकारभूषिता
स्रग्विणो भूषिताश्चापि दिव्यमाल्यानुकर्षिणः आदित्यास्तत्र वरुणं जलेश्वरमुपासते
M. N. Dutt: Adorned with celestials garlands, perfumed with celestials scents and besmeared with paste of celestials fragrance, the Adityas wait there upon the lord of waters Varuna.
वासुकिस्तक्षकश्चैव नागश्चैरावतस्तथा कृष्णश्च लोहितश्चैव पद्मश्चित्रश्च वीर्यवान्
AI Translation: Vasuki, Takshaka, and Airāvata, Krishna, Lohita, Padma, and the valorous Citra,
कम्बलाश्वतरौ नागौ धृतराष्ट्रबलाहकौ मणिमान्कुण्डलधरः कर्कोटकधनंजयौ
AI Translation: Kambala, Ashvatara, Naga, Dhritarashtra, Balahaka, Maniman, Kundaladhara, Karko taka, Dhananjaya,
Supplementary Passages:
2.9.9 S ins. after 9ab (G4, which om. from 8b up to prior half of line 2 of the foll. passage, ins. after 8a; M1 om. line 1): *99 मणिश्च मणिनागश्च नागः शङ्खनखस्तथा कौरव्यः स्वस्तिकश्चैव एलापुत्रः सुवामनः अपराजितश्च दोषश्च नन्दकः पूरणस्तथा अभीकः शिभिकः श्वेतो भद्रो भद्रेश्वरस्तथा After 9, N ins.: *100 पाणिमान्कुण्डधारश्च बलवान्पृथिवीपते
प्रह्लादो मूषिकादश्च तथैव जनमेजयः पताकिनो मण्डलिनः फणवन्तश्च सर्वशः
AI Translation: Prahlāda, Mūṣikāda, and Janamejaya, all of them with flags, circles, and hoods.
Supplementary Passages:
2.9.10 After 10, S ins.: *101 अर्थो धर्मश्च कामश्च वसुः कपिल एव च अनन्तश्च महानागो यं स दृष्ट्वा जलेश्वरः अभ्यर्चयति सत्कारैरासनेन च तं विभुम् वासुकिप्रमुखाश्चैव सर्वे प्राञ्जलयः स्थिताः अनुज्ञाताश्च शेषेण यथार्हमुपविश्य च
एते चान्ये च बहवः सर्पास्तस्यां युधिष्ठिर उपासते महात्मानं वरुणं विगतक्लमाः
AI Translation: These and many other serpents, Yudhishthira, serve the great-souled Varuna, free from fatigue.
Supplementary Passages:
2.9.11 After 11ab, S ins.: *102 वैनतेयश्च गरुडो ये चान्ये परिचारिणः
बलिर्वैरोचनो राजा नरकः पृथिवींजयः प्रह्लादो विप्रचित्तिश्च कालखञ्जाश्च सर्वशः
AI Translation: Bali, Virochana, King, Naraka, Prithivinjaya, Prahlāda, Viprachitti, and all the Kalakhanjas,
सुहनुर्दुर्मुखः शङ्खः सुमनाः सुमतिः स्वनः घटोदरो महापार्श्वः क्रथनः पिठरस्तथा
AI Translation: Suhanu, Durmukha, Shankha, Sumana, Sumati, Svana, Ghatodara, Mahaparshva, Kratha, Pitara,
विश्वरूपः सुरूपश्च विरूपोऽथ महाशिराः दशग्रीवश्च वाली च मेघवासा दशावरः
AI Translation: Vishvarupa, Surupa, Virupa, Maha-shira, Dashanana, Vali, Meghavaasa, Dash-avara,
कैटभो विटटूतश्च संह्रादश्चेन्द्रतापनः दैत्यदानवसंघाश्च सर्वे रुचिरकुण्डलाः
AI Translation: Kaitabha, Vitatuda, Samhrāda, Indra-tapan, and the hosts of daityas and danavas, all with beautiful earrings,
स्रग्विणो मौलिनः सर्वे तथा दिव्यपरिच्छदाः सर्वे लब्धवराः शूराः सर्वे विगतमृत्यवः
AI Translation: All of them were wearing garlands and crowns, and all of them were adorned with divine ornaments. All of them had received boons, were heroes, and were free from death.
ते तस्यां वरुणं देवं धर्मपाशस्थिताः सदा उपासते महात्मानं सर्वे सुचरितव्रताः
AI Translation: They always abide by the noose of Dharma, worshipping the great-souled Varuna, the god, all of them with well-performed vows.
तथा समुद्राश्चत्वारो नदी भागीरथी च या कालिन्दी विदिशा वेण्णा नर्मदा वेगवाहिनी
AI Translation: And the four oceans, and the river Bhagirathi, The Kaliindi, the Vidisha, the Venna, the swift-flowing Narmada,
विपाशा च शतद्रुश्च चन्द्रभागा सरस्वती इरावती वितस्ता च सिन्धुर्देवनदस्तथा
AI Translation: Vipasha, Shatadru, Chandrabhaga, Sarasvati, IravatI, Vitasta, Sindhu, and the divine river.
गोदावरी कृष्णवेण्णा कावेरी च सरिद्वरा एताश्चान्याश्च सरितस्तीर्थानि च सरांसि च
AI Translation: Godavari, Krishna, Venna, and the best of rivers, Kaveri, these and other rivers, sacred places, and lakes,
Supplementary Passages:
2.9.20 After 20ab, V1 B D ins. (cf. 105*): *103 किंपुना च विशल्या च तथा वैतरणी नदी तृतीया ज्येष्ठिला चैव शोणश्चापि महानदः चर्मण्वती तथा चैव पर्णाशा च महानदी सरयूर्वारवत्याथ लाङ्गली च सरिद्वरा B (B1 marg.) Dn D4 (om. line 2) cont.: *104 करतोया तथात्रेयी लौहित्यश्च महानदः लङ्घनी गोमती चैव संध्या त्रिस्रोतसा तथा On the other hand, S ins. after 20ab (G1.6 ins. line 1 only; cf. 103*): *105 कम्बुदा च विशल्या च कौशिकी गोमती तथा देविका च विपङ्का च तथा वैतरणी नदी तृतीया ज्येष्ठिला चैव शोणश्चैव महानदः चर्मण्वती श्वेतनदी फल्गुना च महानदी सरयूश्चीरवल्केला कुलिश्च सरितस्तथा After 20c, N ins.: *106 सुतीर्था लोकविश्रुताः सरितः सर्वतश्चान्यास् After 20, S ins.: *107 ह्रदाश्च वरुणं देवं सभायां पर्युपासते
कूपाश्च सप्रस्रवणा देहवन्तो युधिष्ठिर पल्वलानि तडागानि देहवन्त्यथ भारत
AI Translation: O Yudhiṣṭhira, wells with flowing water, and ponds, and lakes, and tanks, and reservoirs, and pools, and rivers, and oceans, and mountains, and forests, and trees, and creepers, and plants, and herbs, and grasses, and bushes, and creep
दिशस्तथा मही चैव तथा सर्वे महीधराः उपासते महात्मानं सर्वे जलचरास्तथा
AI Translation: The directions, the earth, and all the mountains, and all the aquatic beings pay homage to the great-souled one.
गीतवादित्रवन्तश्च गन्धर्वाप्सरसां गणाः स्तुवन्तो वरुणं तस्यां सर्व एव समासते
AI Translation: And the hosts of Gandharvas and Apsarases, with songs and music, All of them assemble there, praising Varuna.
महीधरा रत्नवन्तो रसा येषु प्रतिष्ठिताः सर्वे विग्रहवन्तस्ते तमीश्वरमुपासते
AI Translation: The mountains, the jewels, the juices, all of which are established in them, All of them, having form, worship that Lord.
Supplementary Passages:
2.9.24 V1 B1.3-5 D3-6 S (except G2, which om. 24) ins. after 24ab: B2 (om. line 1).6 Dn (om. line 1) D 1.2 ins. after 23: *108 कथयन्तः सुमधुराः कथास्तत्र समासते वारुणश्च तथा मन्त्री सुनाभः पर्युपासते पुत्रपौत्रैः परिवृतो गोनाम्ना पुष्करेण च
एषा मया संपतता वारुणी भरतर्षभ दृष्टपूर्वा सभा रम्या कुबेरस्य सभां शृणु
M. N. Dutt: O best of the Bharata race, such is the charming assembly-hall of Varuna that I saw before in my travel. Here now about the assembly-hall of Kubera. sons