Critical Edition
वैशंपायन उवाच ततः सूर्योदये धौम्यः कृत्वाह्निकमरिंदम आर्ष्टिषेणेन सहितः पाण्डवानभ्यवर्तत
M. N. Dutt: Then, O tormentor of foes, when the sun rose, Dhaumya, on performing his devotions, visited the Pandavas, with Arstisena.
तेऽभिवाद्यार्ष्टिषेणस्य पादौ धौम्यस्य चैव ह ततः प्राञ्जलयः सर्वे ब्राह्मणांस्तानपूजयन्
M. N. Dutt: Having bowed down to the feet of Dhaumya and Arstisena, they then worshipped all the Brahmanas with joined hands.
Supplementary Passages:
3.160.2 After 2, K4 Dc D1-3 S (except G1) ins.: *825 आर्ष्टिषेणः परिष्वज्य पुत्रवद्भरतर्षभान्
ततो युधिष्ठिरं धौम्यो गृहीत्वा दक्षिणे करे प्राचीं दिशमभिप्रेक्ष्य महर्षिरिदमब्रवीत्
M. N. Dutt: Then the great sage Dhaumya, taking Yudhishthira by the right hand and looking towards the East, said this:
असौ सागरपर्यन्तां भूमिमावृत्य तिष्ठति शैलराजो महाराज मन्दरोऽभिविराजते
M. N. Dutt: O Great king, covering the earth up to the sea reigns this Mandara, the prince of mountains.
इन्द्रवैश्रवणावेतां दिशं पाण्डव रक्षतः पर्वतैश्च वनान्तैश्च काननैश्चोपशोभिताम्
M. N. Dutt: O Pandava, this point, adorned with mountains, woods and forest, is protected by Indra and Vaisravana.
एतदाहुर्महेन्द्रस्य राज्ञो वैश्रवणस्य च ऋषयः सर्वधर्मज्ञाः सद्म तात मनीषिणः
M. N. Dutt: O child, it is said by the intelligent sages, acquainted with all duties, that this (region) is the abode of Mahendra and of king Vaisravana.
अतश्चोद्यन्तमादित्यमुपतिष्ठन्ति वै प्रजाः ऋषयश्चापि धर्मज्ञाः सिद्धाः साध्याश्च देवताः
M. N. Dutt: The twice-born ones and the righteous sages and the Siddhas and the Sadhyas and the celestials, worship the sun who rises from this point.
यमस्तु राजा धर्मात्मा सर्वप्राणभृतां प्रभुः प्रेतसत्त्वगतीमेतां दक्षिणामाश्रितो दिशम्
M. N. Dutt: And that righteous king Yama, the lord of all living creatures, presides over yonder southern point, the path of the spirits of the departed.
एतत्संयमनं पुण्यमतीवाद्भुतदर्शनम् प्रेतराजस्य भवनमृद्ध्या परमया युतम्
M. N. Dutt: This is Sanyamana, the abode of the lord of the departed souls, sacred, highly wonderful to look at and full of crowning bliss.
यं प्राप्य सविता राजन्सत्येन प्रतितिष्ठति अस्तं पर्वतराजानमेतमाहुर्मनीषिणः
M. N. Dutt: The intelligent ones denominate that prince of mountains Ashta, getting to which Savita ever observed the truth.
एतं पर्वतराजानं समुद्रं च महोदधिम् आवसन्वरुणो राजा भूतानि परिरक्षति
M. N. Dutt: Similarly, dwelling in this prince of mountains and the mighty sea, king Varuna protects all creatures.
उदीचीं दीपयन्नेष दिशं तिष्ठति कीर्तिमान् महामेरुर्महाभाग शिवो ब्रह्मविदां गतिः
M. N. Dutt: O highly fortunate one, illuminating the northern point, there stretches the powerful and auspicious (Mountains) Mahameru-the refuge to those holding communion with Brahma.
यस्मिन्ब्रह्मसदश्चैव तिष्ठते च प्रजापतिः भूतात्मा विसृजन्सर्वं यत्किंचिज्जङ्गमागमम्
M. N. Dutt: There the court of Brahma is (held) and remaining where the universal soul Prajapati created all that is mobile and immobile.
यानाहुर्ब्रह्मणः पुत्रान्मानसान्दक्षसप्तमान् तेषामपि महामेरुः स्थानं शिवमनामयम्
M. N. Dutt: (This) Mahameru is the auspicious and blissful abode of Daksha and six others who are known as the mind-born sons of Brahma.
अत्रैव प्रतितिष्ठन्ति पुनरत्रोदयन्ति च सप्त देवर्षयस्तात वसिष्ठप्रमुखाः सदा
M. N. Dutt: O child, here too the seven divine sages with Vasishtha at their head sit and rise again.
देशं विरजसं पश्य मेरोः शिखरमुत्तमम् यत्रात्मतृप्तैरध्यास्ते देवैः सह पितामहः
M. N. Dutt: Behold that excellent summit of the Meru that bright region when the grandsire (Brahma) sits with the gods, happy in self-knowledge.
यमाहुः सर्वभूतानां प्रकृतेः प्रकृतिं ध्रुवम् अनादिनिधनं देवं प्रभुं नारायणं परम्
AI Translation: The one who is said to be the cause of all beings, the unchanging nature of nature, The unborn and undying god, the lord, the supreme Narayana,
ब्रह्मणः सदनात्तस्य परं स्थानं प्रकाशते देवाश्च यत्नात्पश्यन्ति दिव्यं तेजोमयं शिवम्
AI Translation: From the abode of Brahma, a supreme place shines forth And the gods, with effort, behold the divine, radiant Shiva.
अत्यर्कानलदीप्तं तत्स्थानं विष्णोर्महात्मनः स्वयैव प्रभया राजन्दुष्प्रेक्ष्यं देवदानवैः
M. N. Dutt: (And) by reason of its own splendour surpassing the sun or fire in lustre, the place of the high-souled Vishnu is not visible to the gods and the Danavas.
Supplementary Passages:
3.160.19 K3 B Dc Dn D4.6 T G ins. after 19: K4, after 22: D1-3, after 24: M (which om. 17c-19d) ins. after 17ab: *826 प्राच्यां नारायणस्थानं मेरावतिविराजते Thereafter T1 reads 21-22 and 828*. K3 B Dc Dn D4.6 T2 G (G1 om. lines 3-4) M cont.: K4 ins. line 1 after 826* and lines 2-4 after 19: T1 ins. after 828*: *827 यत्र भूतेश्वरस्तात सर्वप्रकृतिरात्मभूः भासयन्सर्वभूतानि सुश्रियाभिविराजते नात्र ब्रह्मर्षयस्तात कुत एव महर्षयः प्राप्नुवन्ति गतिं ह्येतां यतीनां कुरुसत्तम
तद्वै ज्योतींषि सर्वाणि प्राप्य भासन्ति नोऽपि च स्वयं विभुरदीनात्मा तत्र ह्यभिविराजते
AI Translation: All the luminaries, having reached him, shine, but not he. The Lord, the self-possessed, the self-possessed, shines there, for there he shines.
यतयस्तत्र गच्छन्ति भक्त्या नारायणं हरिम् परेण तपसा युक्ता भाविताः कर्मभिः शुभैः
AI Translation: Those who are ascetics go there with devotion to Narayana Hari, united with supreme austerity, purified by auspicious deeds.
योगसिद्धा महात्मानस्तमोमोहविवर्जिताः तत्र गत्वा पुनर्नेमं लोकमायान्ति भारत
AI Translation: Those who have attained yoga, those great souls, free from darkness and delusion, Having gone there, they do not return to this world again, O descendant of Bharata.
Supplementary Passages:
3.160.22 After 22, K3 B D (except D1-3.5) S (except M2) ins.: *828 स्वयंभुवं महात्मानं देवदेवं सनातनम्
स्थानमेतन्महाभाग ध्रुवमक्षयमव्ययम् ईश्वरस्य सदा ह्येतत्प्रणमात्र युधिष्ठिर
M. N. Dutt: O highly fortunate Yudhishthira, this place is eternal, without deterioration or end; because it is always the very life of that god.
Supplementary Passages:
3.160.23 After 23, N ins.: *829 एनं त्वहरहर्मेरुं सूर्याचन्द्रमसौ ध्रुवम् प्रदक्षिणमुपावृत्तौ कुरुतः कुरुसत्तम ज्योतींषि चाप्यशेषेण सर्वाण्यनघ सर्वतः परियान्ति महाराज गिरिराजं प्रदक्षिणम्
एतं ज्योतींषि सर्वाणि प्रकर्षन्भगवानपि कुरुते वितमस्कर्मा आदित्योऽभिप्रदक्षिणम्
M. N. Dutt: The god Aditya too, the dispeller of darkness, attracting all the luminaries, goes round this (Meru).
अस्तं प्राप्य ततः संध्यामतिक्रम्य दिवाकरः उदीचीं भजते काष्ठां दिशमेष विभावसुः
M. N. Dutt: That author of the day, Vibhavasu, having gone down and then having passed the evening, takes the excellent northern point.
स मेरुमनुवृत्तः सन्पुनर्गच्छति पाण्डव प्राङ्मुखः सविता देवः सर्वभूतहिते रतः
M. N. Dutt: O Pandava, that god Savita, bent on the welfare of all creatures, then coming near the Meru, again goes on his course facing the East.
स मासं विभजन्कालं बहुधा पर्वसंधिषु तथैव भगवान्सोमो नक्षत्रैः सह गच्छति
M. N. Dutt: Similarly, the divine moon moves with the stars (round this mountain) dividing the mouth into many sections when he arrives at the Parvas.
एवमेष परिक्रम्य महामेरुमतन्द्रितः भावयन्सर्वभूतानि पुनर्गच्छति मन्दरम्
M. N. Dutt: Thus crossing the Mahameru unerringly and nourishing all the creatures (the moon) goes back to the Mandara.
Supplementary Passages:
3.160.28 After 28ab, S (except G2) ins.: *830 सोमश्च विभजन्कालं बहुधा पर्वसंधिषु
तथा तमिस्रहा देवो मयूखैर्भावयञ्जगत् मार्गमेतदसंबाधमादित्यः परिवर्तते
M. N. Dutt: In a similar way, the god Aditya, the dispeller of darkness displaying the universe by his rays, moves round this unobstructed path.
सिसृक्षुः शिशिराण्येष दक्षिणां भजते दिशम् ततः सर्वाणि भूतानि कालः शिशिरमृच्छति
M. N. Dutt: When he takes the southern direction with a view to cause dew, then the cold weather comes upon all the creatures.
स्थावराणां च भूतानां जङ्गमानां च तेजसा तेजांसि समुपादत्ते निवृत्तः सन्विभावसुः
M. N. Dutt: (Then) turning back, he, by his own energy, withdraws the energy from all beings both mobile and immobile.
ततः स्वेदः क्लमस्तन्द्री ग्लानिश्च भजते नरान् प्राणिभिः सततं स्वप्नो ह्यभीक्ष्णं च निषेव्यते
M. N. Dutt: In consequence of this perspiration, fatigue, drowsiness and lethargy comes upon men and all living beings always feel inclined to sleep.
एवमेतदनिर्देश्यं मार्गमावृत्य भानुमान् पुनः सृजति वर्षाणि भगवान्भावयन्प्रजाः
M. N. Dutt: Then the god Bhanumana coursing that unknown path (i.e. the firmament) gives birth to rains reviving (all) creatures.
वृष्टिमारुतसंतापैः सुखैः स्थावरजङ्गमान् वर्धयन्सुमहातेजाः पुनः प्रतिनिवर्तते
M. N. Dutt: And having nourished all (creatures) both mobile and immobile by the comfort caused by rain, wind and warmth, that one of mighty splendour resumes his (former) course.
एवमेष चरन्पार्थ कालचक्रमतन्द्रितः प्रकर्षन्सर्वभूतानि सविता परिवर्तते
M. N. Dutt: Thus increasingly turning on the wheel of time and influencing all creatures, O Partha, Savita goes on his course.
संतता गतिरेतस्य नैष तिष्ठति पाण्डव आदायैव तु भूतानां तेजो विसृजते पुनः
M. N. Dutt: O Pandava his course is unremitting and he never rests. And withdrawing the energy of (all) creatures, he gives it back.
विभजन्सर्वभूतानामायुः कर्म च भारत अहोरात्रान्कलाः काष्ठाः सृजत्येष सदा विभुः
M. N. Dutt: O Bharata, the lord (sun), always imparting life and motion to all living creatures, creates day and night, Kala and Kashtha.