Critical Edition
युधिष्ठिर उवाच किं त्वं नकुल कुर्वाणस्तत्र तात चरिष्यसि सुकुमारश्च शूरश्च दर्शनीयः सुखोचितः
M. N. Dutt: Yudhishthira said O Nakula, tender, heroic, graceful and accustomed to pleasurable pursuits as you are, what work will you do in the dominion of Virata, tell me that.
Supplementary Passages:
4.3.1 After 1ab, N ins.: *64 कर्म तत्त्वं समाचक्ष्व राष्ट्रे तस्य महीपतेः After 1, D2 (marg.) ins.: *65 त्वत्समो रूपसंपन्नो न पश्यामि महीतले D9 ins.: *66 ईदृशीमापदं प्राप्य कथं तत्र निवत्स्यसि S ins.: *67 अदुःखार्हश्च बालश्च लालितश्चापि नित्यशः T M cont.: G1 ins. after the repetition of 1ab: *68 सोऽयमार्तश्च शान्तश्च किं नु रोचयिता त्विह G2.3 ins. after 67*: *69 स त्वं मृदुश्च शूरश्च किं नु ते रोचते त्विह
नकुल उवाच अश्वबन्धो भविष्यामि विराटनृपतेरहम् ग्रन्थिको नाम नाम्नाहं कर्मैतत्सुप्रियं मम
AI Translation: Nākula said: I will be the horse-keeper of King Virāta. My name is Granthika, and this work is very dear to me.
Supplementary Passages:
4.3.2 After 2ab, N ins.: *70 सर्वथा ज्ञानसंपन्नः कुशलः परिरक्षणे After 2, S ins.: *71 दामग्रन्थीति विख्यातः कुशलो दामकर्मणि न मा परिभविष्यन्ति जना जातु हि कर्हिचित्
कुशलोऽस्म्यश्वशिक्षायां तथैवाश्वचिकित्सिते प्रियाश्च सततं मेऽश्वाः कुरुराज यथा तव
AI Translation: I am skilled in training horses and in the treatment of horses. And horses have always been dear to me, O King of the Kurus, as they are to you.
Supplementary Passages:
4.3.3 After 3, B2.3.4 (om. line 1) D2.3.10 ins.: *72 नदुष्टाश्च भविष्यन्ति किशोरा वडवा अपि नदुष्टाश्च भविष्यन्ति पृष्ठेषु च रथेषु च B2 cont.: B1 ins. after 4: *73 पुरा युधिष्ठिरस्याहं हयङ्गो भरतर्षभ On the other hand, S ins. after 3: *74 न मां परिभविष्यन्ति किशोरा वडवास्तथा नदुष्टाश्च भविष्यन्ति पृष्ठे धुरि च मद्गताः
ये मामामन्त्रयिष्यन्ति विराटनगरे जनाः तेभ्य एवं प्रवक्ष्यामि विहरिष्याम्यहं यथा
AI Translation: Those people in Virāṭa's city who will address me I will tell them thus: "I will live like this."
Supplementary Passages:
4.3.4 After 4, B1 ins. 73*, followed by a repetition of 4cd (v.l. teṣāṃ maṃtraṃ for tebhya evaṃ, and vihariṣye yathāsukhaṃ); K2 D2-4.10 ins.: *75 पाण्डवानां नरेन्द्राणामश्वपालोऽतिशोभनः Dn D11.12 ins.: *76 पाण्डवेन पुरा तात अश्वेष्वधिकृतः पुरा and, finally, D7.9 ins.: *77 युधिष्ठिरस्याश्वबन्धो वेद मां तेषु तेष्वहम् परिभ्रमन्निहायातस्तव मत्स्यपते पुरम् K1 B D1.5.6.8 ins. after 4: K2 D2-4.10, after 75*: Dn D11.12, after 76*: D7.9, after 77*: *78 विराटनगरे छन्नश्चरिष्यामि महीपते B1.3.4 D6 cont.: G2.3 ins. after 7: *79 न च मां वेत्स्यते कश्चित्तोषयिष्ये च तं नृपम् D2 ins. after 78*: *80 वैराटे भूप संछन्नो विहरिष्याम्यहं यथा After 4, T1 G1 ins.: *81 अहं परिचरिष्यामि विराटं राजसत्तमम् T1 cont.: G2.3 ins. after 79*: *82 इत्येतन्मत्प्रतिज्ञातं विहरिष्याम्यहं यथा T1 cont.: T2 G2.3 M ins. after 4: G1, after 81*: *83 नकुलेनैवमुक्तस्तु धर्मराजोऽब्रवीद्वचः
युधिष्ठिर उवाच सहदेव कथं तस्य समीपे विहरिष्यसि किं वा त्वं तात कुर्वाणः प्रच्छन्नो विचरिष्यसि
M. N. Dutt: Yudhishthira said O Sahadeva, how will you appear before him or what work will you do so that you may walk about undiscovered.
Supplementary Passages:
4.3.5 After yudhiṣṭhira u., S (G1 om. lines 3-5) ins.: *84 बृहस्पतिसमो बुद्ध्या नये चोशनसा समः मन्त्रैर्नानाविधैर्नीतः पथ्यैः सुपरिनिष्ठितैः सुप्रणीतैः सुमार्गस्थो राजतन्त्रमपालयत् न चास्य चलितं किंचिद्ददृशुस्तद्विदो जनाः सुनीतनायी शूरश्च सर्वमन्त्रविशारदः अधिकं मातुरस्माकं कुन्त्याः प्रियतरः सदा After 5ab, M5 ins.: *85 माद्रीपुत्र विराटस्य रंस्यसे केन कर्मणा After 5, D4 ins.: *86 वर्षं विराटनगरे बहुव्यालसमावृते
सहदेव उवाच गोसंख्याता भविष्यामि विराटस्य महीपतेः प्रतिषेद्धा च दोग्धा च संख्याने कुशलो गवाम्
M. N. Dutt: Sahadeva said I shall be the counter of the cows of the king Virata; I am skilled in taming, milking and counting them.
तन्तिपाल इति ख्यातो नाम्ना विदितमस्तु ते निपुणं च चरिष्यामि व्येतु ते मानसो ज्वरः
M. N. Dutt: Denominated as Tantipala and by that name I shall clearly do my duty. Let your mental anxiety be dispelled.
Supplementary Passages:
4.3.7 After 7ab, G2.3 ins.: *87 अभिमानात्तु मां राजन्प्रवदिष्यन्ति पाण्डवाः On the other hand, S ins. after 7ab (G2.3, after 87*): *88 अरोगा बहुला पुष्टाः क्षीरवत्यो बहुप्रजाः निष्पन्नसत्त्वाः सुभृता व्यपेतज्वरकिल्बिषाः नष्टचोरभया नित्यं व्याधिव्याघ्रविवर्जिताः गावः सुसुखिता राजन्निरुद्विग्ना निरामयाः भविष्यन्ति मया गुप्ता विराटपशवो नृप
अहं हि भवता गोषु सततं प्रकृतः पुरा तत्र मे कौशलं कर्म अवबुद्धं विशां पते
M. N. Dutt: Very often was I formerly employed by you in looking after your cows. O Lord of the earth, all the arts that the business involves are known to me.
लक्षणं चरितं चापि गवां यच्चापि मङ्गलम् तत्सर्वं मे सुविदितमन्यच्चापि महीपते
M. N. Dutt: 0 ruler of the earth, the nature, the characteristics and the favorable marks and other points regarding cows are well known to me.
वृषभानपि जानामि राजन्पूजितलक्षणान् येषां मूत्रमुपाघ्राय अपि वन्ध्या प्रसूयते
M. N. Dutt: I also know the bulls bearing favourable marks whose urine on being smelt makes even the barren productive.
सोऽहमेवं चरिष्यामि प्रीतिरत्र हि मे सदा न च मां वेत्स्यति परस्तत्ते रोचतु पार्थिव
M. N. Dutt: Thus shall I pass my days; there is always a delight for me in this work, and no one shall recognize me and moreover I will entertain the monarch.
Supplementary Passages:
4.3.11 T1 G2.3 ins. after 11ab: M5, after 90* (see below): *89 विराटनगरे गूढो रंस्येऽहं तेन कर्मणा तोषयिष्येऽपि राजानं मा भूच्चिन्ता तवानघ After 11, T1 M5 ins.: *90 इत्येतद्वः प्रतिज्ञातं विचरिष्याम्यहं यथा
युधिष्ठिर उवाच इयं तु नः प्रिया भार्या प्राणेभ्योऽपि गरीयसी मातेव परिपाल्या च पूज्या ज्येष्ठेव च स्वसा
M. N. Dutt: Yudhishthira said This is our beloved wife dearer even than life. Like a mother she is to be cherished and like an elder sister she is to be respected.
Supplementary Passages:
4.3.12 After 12ab, D4 ins.: *91 किं करिष्यति पाञ्चाली राजसूयाभिषेचिता
केन स्म कर्मणा कृष्णा द्रौपदी विचरिष्यति न हि किंचिद्विजानाति कर्म कर्तुं यथा स्त्रियः
M. N. Dutt: In what capacity will Krishna the daughter of Drupada, appear; like other women she does not know how to do any work.
सुकुमारी च बाला च राजपुत्री यशस्विनी पतिव्रता महाभागा कथं नु विचरिष्यति
M. N. Dutt: Tender and young is the king's daughter, endowed with eminence, devoted to her lords and highly virtuous; how will she pass her days?
Supplementary Passages:
4.3.14 After 14, M4 ins.: *92 वैशं. इत्येवमुक्त्वा भ्रातॄणां पाञ्चालीं द्रौपदीं प्रति On the other hand, M ins. after 14 (M4, after 92*): *93 अथोवाच तदा कृष्णा युधिष्ठिरमिदं वचः
माल्यगन्धानलंकारान्वस्त्राणि विविधानि च एतान्येवाभिजानाति यतो जाता हि भामिनी
M. N. Dutt: Since her very birth the handsome lady has only been accustomed to garlands, perfumes, ornaments and diverse kinds of robes.
द्रौपद्युवाच सैरन्ध्र्योऽरक्षिता लोके भुजिष्याः सन्ति भारत नैवमन्याः स्त्रियो यान्ति इति लोकस्य निश्चयः
M. N. Dutt: Draupadi said O Bharata, there is a class of maid-servants called Sairandhri employed in the service of others and it is the conviction of people that no (respectable) ladies will enter it.
Supplementary Passages:
4.3.16 After draupadī (v.l. for draupady uvāca), S (M1.3-5 om. line 7) ins.: *94 अहं वत्स्यामि राजेन्द्र निर्वृतो भव पार्थिव यथा ते मत्कृते शोको न भवेन्नृप तच्छृणु यथा तु मां न जानन्ति तत्करिष्याम्यहं विभो छन्ना वत्स्याम्यहं यन्मां न विज्ञास्यन्ति केचन वृत्तं तच्च समाख्यास्ये शमाप्नुहि विशां पते सैरन्ध्री जातिसंपन्ना नाम्नाहं व्रतचारिणी भविष्यामि महाराज विराटस्येति मे मतिः After 16, B2 D6 ins.: *95 एकपत्नीव्रताश्चैता इति लोकस्य निश्चयः
साहं ब्रुवाणा सैरन्ध्री कुशला केशकर्मणि आत्मगुप्ता चरिष्यामि यन्मां त्वमनुपृच्छसि
AI Translation: I, the female ascetic, am skilled in hairdressing. I shall live in self-protection, as you ask me.
Supplementary Passages:
4.3.17 After 17ab, N ins.: *96 युधिष्ठिरस्य गेहेऽस्मि द्रौपद्याः परिचारिका उषितास्मीति वक्ष्यामि पृष्टा राज्ञा च भारत On the other hand, S ins. after 17ab: *97 प्रमदाहारिका लोके पुरुषाणां प्रवासिनाम् नाहं तत्र भविष्यामि दुर्भरा राजवेश्मनि कृता चैव सदा रक्षा व्रतेनैव नराधिप
सुदेष्णां प्रत्युपस्थास्ये राजभार्यां यशस्विनीम् सा रक्षिष्यति मां प्राप्तां मा ते भूद्दुःखमीदृशम्
M. N. Dutt: I shall serve Shudeshna the reputed wife, of the king, and getting me, she will keep me. Let this anxiety of yours be set at rest.
Supplementary Passages:
4.3.18 After 18, T1 G2.3 ins.: *98 इत्येवं मत्प्रतिज्ञातं विहरिष्याम्यहं यथा
युधिष्ठिर उवाच कल्याणं भाषसे कृष्णे कुले जाता यथा वदेत् न पापमभिजानासि साधु साध्वीव्रते स्थिता
M. N. Dutt: Yudhishthira said O Krishna, you have spoken well, O fair one, you are born in a noble family; chaste as you are and engaged in pursuit of pious vows you are a stranger to sin.
Supplementary Passages:
4.3.19 After 19, N ins.: *99 यथा न दुर्हृदः पापा भवन्ति सुखिनः पुनः कुर्यास्तथा त्व कल्याणि लक्षयेयुर्न ते यथा D2-4.8 cont.: *100 इति निगदितवृत्तां धर्मसूनुर्निशम्य प्रथितगुणगणौघालंकृतां राजपुत्रीम् व्यसनशतनिमग्ना विक्रियन्ते न साध्व्यो मुदितहृदयवृत्तिर्वाक्यमेतज्जगाद