Critical Edition
वैशंपायन उवाच ते वीरा बद्धनिस्त्रिंशास्ततायुधकलापिनः बद्धगोधाङ्गुलित्राणाः कालिन्दीमभितो ययुः
M. N. Dutt: Vaishampayana said Those heroes equipped with swords and finger-protectors made of Iguna leather and furnished with weapons and quivers proceeded in the direction of the river Kalindi.
ततस्ते दक्षिणं तीरमन्वगच्छन्पदातयः वसन्तो गिरिदुर्गेषु वनदुर्गेषु धन्विनः
M. N. Dutt: Then they desirous of regaining their own kingdom put an end to their forest-life and walked on foot to the southern bank of the river (Kalindi).
Supplementary Passages:
4.5.2 B2 ins. after 2ab: D6, after 2: *130 सिंहान्व्याघ्रान्वराहांश्च मारयन्ति च सर्वशः N ins. after 2ab (B2, after 130*): *131 निवृत्तवनवासा वै स्वराष्ट्रं प्रेप्सवस्तदा On the other hand, S ins. after 2ab: *132 ततः प्रत्यक्प्रयातास्ते संक्रामन्तो वनाद्वनम् After 2, D6 ins. 130*; while S ins.: *133 पल्वलेषु च रम्येषु नदीनां संगमेषु च द्रुमान्नानाविधाकारान्नानाविधलताकुलान् कुसुमाढ्यान्मनःकान्ताञ्शुभगन्धमनोरमान् T1 cont.: *134 चम्पकान्बकुलांश्चैव पुंनागान्केतकीस्तथा पारिभद्रान्करञ्जांश्च अन्यांश्च विविधान्द्रुमान् T1 cont.: G M ins. after 133*: *135 पार्था निरीक्षमाणाश्च तान्द्रुमान्पुष्पमालिनः जिघ्रन्तः पुष्पगन्धांश्च सुसुगन्धान्मनोरमान्
विध्यन्तो मृगजातानि महेष्वासा महाबलाः उत्तरेण दशार्णांस्ते पाञ्चालान्दक्षिणेन तु
AI Translation: Piercing the herds of deer, the great archers, the mighty ones, went north of Dasharna and south of Panchala.
Supplementary Passages:
4.5.3 After 3ab, S ins.: *136 उषित्वा द्वादश समा वने परपुरंजयाः
अन्तरेण यकृल्लोमाञ्शूरसेनांश्च पाण्डवाः लुब्धा ब्रुवाणा मत्स्यस्य विषयं प्राविशन्वनात्
AI Translation: The Pandavas, with their hair in a braid, entered the kingdom of Matsya from the forest, greedy and speaking.
Supplementary Passages:
4.5.4 After 4, N ins.: *137 धन्विनो बद्धनिस्त्रिंशा विवर्णाः श्मश्रुधारिणः B1.3 D5 cont.: *138 गवाढ्यमर्थसंपन्नं हृष्टपुष्टजनावृतम् On the other hand, S ins. after 4: *139 तत्र धौम्यं महात्मानं पाण्डवेया व्यसर्जयन् अग्निहोत्रं परिचरन्सोऽबुद्धोऽवसदाश्रमे T1 cont.: *140 ततस्तेषु प्रयातेषु पाण्डवेषु महात्मसु इन्द्रसेनमुखाश्चैव यथोक्तं प्राप्य निर्वृताः रथानश्वांश्च रक्षन्तः सुखमूषुः सुसंवृताः
ततो जनपदं प्राप्य कृष्णा राजानमब्रवीत् पश्यैकपद्यो दृश्यन्ते क्षेत्राणि विविधानि च
AI Translation: Then, having reached the country, Krishna said to the king: "Look, the fields are seen to be of various kinds, one after another."
Supplementary Passages:
4.5.5 After 5, S ins.: *141 वृक्षांश्चोपवनोपेतान्ग्रामाणां नगरस्य च
व्यक्तं दूरे विराटस्य राजधानी भविष्यति वसामेह परां रात्रिं बलवान्मे परिश्रमः
M. N. Dutt: Having arrived at the country Krishna said to the king-“Look here, there are seen many foot-paths and these indicate the existence of Virata's metropolis in the distance. Spend the remaining part of the night here for great is my fatigue."
Supplementary Passages:
4.5.6 After 6, D6 ins.: *142 तच्छ्रुत्वा वचनं तस्याः प्राह राजा युधिष्ठिरः while S (M om. line 1) ins.: *143 युधिष्ठिरः इमां कमलपत्राक्षीं द्रौपदीं माद्रिनन्दन बाहुभ्यां परिगृह्यैनां मुहूर्तं नकुल व्रज नेतो दूरे विराटस्य नगरं भरतर्षभ राजधान्यां निवत्स्यामः सुमुक्तमिव नो वनम् नकुलः पूर्वाह्णे मृगयां गत्वा वने विद्धा महामृगाः अटवी च मया दूरं सृता मृगवधेप्सुना विषमा ह्यतिदुर्गा च वेगवत्परिधावता सोऽहं घर्माभितप्तो वै नैनामादातुमुत्सहे युधिष्ठिरः सहदेव त्वमादाय मुहूर्तं द्रौपदीं नय राजधान्यां निवत्स्यामः सुमुक्तमिव नो वनम् सहदेवः अहमप्यस्मि तृषितः क्षुधयाभिप्रपीडितः श्रान्तो घर्माभितप्तो वै नैनामादातुमुत्सहे
युधिष्ठिर उवाच धनंजय समुद्यम्य पाञ्चालीं वह भारत राजधान्यां निवत्स्यामो विमुक्ताश्च वनादितः
M. N. Dutt: Yudhishthira said 0 Dhananjaya, o Bharata, take up Panchali and carry her. As we are come out of this forest we shall settle ourselves in the capital.
Supplementary Passages:
4.5.7 For 7ab, S subst: *144 एहि वीर विशालाक्ष वीरसिंह इवार्जुन इमां कमलपत्राक्षीं द्रौपदीं द्रुपदात्मजाम् परिगृह्य मुहूर्तं त्वं बाहुभ्यां कुशलं व्रज
वैशंपायन उवाच तामादायार्जुनस्तूर्णं द्रौपदीं गजराडिव संप्राप्य नगराभ्याशमवतारयदर्जुनः
M. N. Dutt: Vaishampayana said Arjuna, like the leader of elephants, quickly took up Draupadi (Drupada's daughter) and on reaching the skirts of the forest let her down.
Supplementary Passages:
4.5.8 After vaiśaṃ., S ins.: *145 गुरोर्वचनमाज्ञाय संप्रहृष्टो धनंजयः After 8ab, S ins.: *146 प्रवव्राज महाबाहुरर्जुनः प्रियदर्शनः जटिलो वल्कलधरः शरतूणधनुर्धरः स्कन्धे कृत्वा वरारोहां बालामायतलोचनाम्
स राजधानीं संप्राप्य कौन्तेयोऽर्जुनमब्रवीत् क्वायुधानि समासज्य प्रवेक्ष्यामः पुरं वयम्
M. N. Dutt: After having arrived at the capital the son of Kunti, asked Arjuna-where shall we keep our weapons before we enter the city?
Supplementary Passages:
4.5.9 For 9cd, S subst.: *147 इमानि पुरुषव्याघ्र आयुधानि परंतप कस्मिन्न्यासयितव्यानि गुप्तिश्चैषां कथं भवेत्
सायुधाश्च वयं तात प्रवेक्ष्यामः पुरं यदि समुद्वेगं जनस्यास्य करिष्यामो न संशयः
AI Translation: If we enter the city armed, O father, there is no doubt that we will cause alarm to the people.
Supplementary Passages:
4.5.10 After 10, B Dn D5.6.10-12 S ins.: *148 गाण्डीवं च महद्गाढं लोके च विदितं नृणाम् तच्चेदायुधमादाय गच्छामो नगरं वयम् क्षिप्रमस्मान्विजानीयुर्मनुष्या नात्र संशयः After line 1, S ins.: *149 कथं नाविष्कृताः स्यामो धार्तराष्ट्रस्य मारिष D5 marg. cont.: *150 आशंकां च करिष्यामो जनस्यास्य न संशयः
ततो द्वादश वर्षाणि प्रवेष्टव्यं वनं पुनः एकस्मिन्नपि विज्ञाते प्रतिज्ञातं हि नस्तथा
M. N. Dutt: And if any one of us be discovered we hall have to enter the forest again for another twelve years, for that has truly been our promise.
Supplementary Passages:
4.5.11 After 11, S (M1.2 om. lines 1 and 2) ins.: *151 तस्माच्छस्त्राणि सर्वाणि प्रच्छाद्यान्यत्र यत्र वा प्रविशेम पुरं श्रेष्ठं तथा सम्यक्कृतं भवेत् वैशंपायनः अजातशत्रोर्वचनं श्रुत्वा चैव महायशाः उवाच धर्मपुत्रं तमर्जुनः परवीरहा
अर्जुन उवाच इयं कूटे मनुष्येन्द्र गहना महती शमी भीमशाखा दुरारोहा श्मशानस्य समीपतः
M. N. Dutt: Arjuna said O lord of men, close by the cremation ground there stands, on the mountain peak, a large Shami tree, gigantic in size, hard to climb upon and with tremendous boughs.
न चापि विद्यते कश्चिन्मनुष्य इह पार्थिव उत्पथे हि वने जाता मृगव्यालनिषेविते
AI Translation: And there is no man here, O king, For this is a forest path, a wilderness, frequented by beasts of prey.
Supplementary Passages:
4.5.13 After 13ab, N ins.: *152 योऽस्मान्निदधतो द्रष्टा भवेच्छस्त्राणि पार्थिव S transp. 13ab and 13cd, and then after 13ab ins.: *153 धनुर्भिः पुरुषं कृत्वा चर्मकेशास्थिसंवृतम् उद्बन्धनमिव कृत्वा च धनुर्ज्यापाशसंवृतम् M cont.: T G ins. after 14: *154 एवं परिहरिष्यन्ति मनुष्या वनचारिणः T G cont.: M ins. after 14: *155 अत्रैवं नावबुध्यन्ते मनुष्याः केचिदायुधम् After 13, T2 ins.: *156 विपुलाकीर्णशाखा च वायसैरुपसेविता स्नेहानुबद्धां पश्यामि दुरारोहामिमां शमीम् T2 cont.: N ins. after 13: *157 समीपे च श्मशानस्य गहनस्य विशेषतः
समासज्यायुधान्यस्यां गच्छामो नगरं प्रति एवमत्र यथाजोषं विहरिष्याम भारत
M. N. Dutt: Having thus deposited our weapons on the Shami tree we shall, O Bharata, go to the city and pass our days there in style befitting us.
वैशंपायन उवाच एवमुक्त्वा स राजानं धर्मात्मानं युधिष्ठिरम् प्रचक्रमे निधानाय शस्त्राणां भरतर्षभ
M. N. Dutt: Vaishampayana said Having spoken thus the king Yudhishthira, the virtuous Arjuna, O best of the Bharata race, prepared for putting aside the weapons on that tree. W to
Supplementary Passages:
4.5.15 After 15, S ins.: *158 तानि सर्वाणि संनह्य पञ्च पञ्चाचलोपमाः आयुधानि कलापांश्च निस्त्रिंशांश्चातुलप्रभान् T1 G (G1 om. line 3) cont.: *159 ततो युधिष्ठिरो राजा सहदेवमुवाच ह आरुह्येमां शमीं वीर निधत्स्वेहायुधानि नः इति संदिश्य तं पार्थः पुनरेव धनंजयम् अब्रवीदायुधानीह निधातुं भरतर्षभ
येन देवान्मनुष्यांश्च सर्पांश्चैकरथोऽजयत् स्फीताञ्जनपदांश्चान्यानजयत्कुरुनन्दनः
AI Translation: By whom the gods, men, and serpents were conquered in a single chariot, And other prosperous countries were conquered by the descendant of the Kurus.
Supplementary Passages:
4.5.16 After 16a, S ins.: *160 पिशाचोरगराक्षसान् निवातकवचांश्चापि पौलोमांश्च परंतपः कालकेयांश्च दुर्धर्षान्
तदुदारं महाघोषं सपत्नगणसूदनम् अपज्यमकरोत्पार्थो गाण्डीवमभयंकरम्
AI Translation: He made the great loud sound of that (bow) which destroys the host of enemies, Partha made the fear-inspiring Gandīva bow, which is without fear.
येन वीरः कुरुक्षेत्रमभ्यरक्षत्परंतपः अमुञ्चद्धनुषस्तस्य ज्यामक्षय्यां युधिष्ठिरः
M. N. Dutt: The warlike Yudhishthira, the chastiser of enemies, loosened the undecaying string of bow with which he had protected the field of the Kurus (Kurukshetra).
Supplementary Passages:
4.5.18 S ins. after 18ab (M3, om. lines 1 and 2, after 17): *161 जृम्भिते च धनुष्यस्त्रं न्यासार्थं नृपसत्तमः धर्मपुत्रो महातेजाः सर्वलोकवशीकरम् भुजंगभोगसदृशं मणिकाञ्चनभूषितम् वित्रासनं दानवानां राक्षसानां च नित्यशः
पाञ्चालान्येन संग्रामे भीमसेनोऽजयत्प्रभुः प्रत्यषेधद्बहूनेकः सपत्नांश्चैव दिग्जये
AI Translation: In the battle with the Panchālas, the lord Bhima-sena conquered. He alone repulsed many in the conquest of the quarters and of enemies.
निशम्य यस्य विस्फारं व्यद्रवन्त रणे परे पर्वतस्येव दीर्णस्य विस्फोटमशनेरिव
AI Translation: Hearing the sound of his bowstring, the enemy fled in battle, like the sound of a mountain being split, like the sound of thunder.
सैन्धवं येन राजानं परामृषत चानघ ज्यापाशं धनुषस्तस्य भीमसेनोऽवतारयत्
AI Translation: By whom the king of Sindhu was struck, the sinless one. Bhimasena drew the bowstring of his bow.
Supplementary Passages:
4.5.21 After 21ab, S (M5 om. line 3) ins.: *162 येन क्रोधवशाञ्जघ्ने पर्वते गन्धमादने दिव्यं सौगन्धिकं पुष्पं येनाजैषीत्स पाण्डवः त्रिगर्तान्येन संग्रामे जित्वा त्रैगर्तमानयत् इन्द्रायुधसमस्पर्शं वज्रहाटकभूषितम् After 21, S ins.: *163 नकुलं पुनराहूय धर्मराजो युधिष्ठिरः उवाच येन संग्रामे सर्वशत्रूञ्जिघांससि सुराष्ट्राञ्जितवान्येन शार्ङ्गगाण्डीवसंनिभम् सुवर्णविकृतं सारमिन्द्रायुधनिभं वरम् तवानुरूपं सुदृढं चापमेतदलंकृतम् तत्स्रंसयित्वा ज्यापाशं निधातुं धनुराहर सहदेवं च संप्रेक्ष्य पुनर्धर्मसुतोऽब्रवीत् कलिङ्गान्दाक्षिणात्यांश्च मागधांश्चारिमर्दन येनैव शत्रून्समरे अधाक्षीररिमर्दन तत्स्रंसयित्वा ज्यापाशं निधातुं धनुराहर M1 cont.: M2 ins. after line 6 of the same passage (cf. 22ab): *164 अजयद्दक्षिणामाशां धनुषा येन पाण्डवः M2 ins. after 164*: M3, after 22ab: *165 तदसज्यं धनुश्चक्रे नकुलो धनुरात्मनः कलिङ्गान्दाक्षिणात्यांश्च येनाजयदरिंदमः
अजयत्पश्चिमामाशां धनुषा येन पाण्डवः तस्य मौर्वीमपाकर्षच्छूरः संक्रन्दनो युधि
AI Translation: The bow with which the Pāṇḍava conquered the western region, the hero Saṃkramaṇa drew the string of that bow in battle.
Supplementary Passages:
4.5.22 After 22ab, N ins.: *166 माद्रीपुत्रो महाबाहुस्ताम्रास्यो मितभाषिता After 22, N ins.: *167 कुले नास्ति समो रूपे यस्येति नकुलः स्मृतः D4 reads rūpeṇa yaśasā śriyā for the posterior half, and cont.: *168 तेन तस्याभवन्नाम नकुलेति धनंजय
दक्षिणां दक्षिणाचारो दिशं येनाजयत्प्रभुः अपज्यमकरोद्वीरः सहदेवस्तदायुधम्
M. N. Dutt: The heroic Sahadeva of noble conduct rendered his bow stringless with which he made conquests in the southern regions.
Supplementary Passages:
4.5.23 After 23ab, M1 ins. line 10 (with v.l. dhanur āharat) of 163*; while M2.3 ins.: *169 यस्माल्लघुतरो नास्ति किंचिद्योद्धासि चर्मणि
खड्गांश्च पीतान्दीर्घांश्च कलापांश्च महाधनान् विपाठान्क्षुरधारांश्च धनुर्भिर्निदधुः सह
M. N. Dutt: Along with their bows they deposited their long and shining swords, quivers of great value, and arrows with edges as sharp as those of razors.
Supplementary Passages:
4.5.24 After 24, Dn D9.11.12 ins.: *170 वैशंपायन उवाच अथान्वशात्स नकुलं कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः आरुह्येमां शमीं वीर धनूंष्येतानि निक्षिप
तामुपारुह्य नकुलो धनूंषि निदधत्स्वयम् यानि तस्यावकाशानि दृढरूपाण्यमन्यत
AI Translation: Having mounted her, Nakula himself placed the bows in their proper places, which he had noticed were firm and secure.
Supplementary Passages:
4.5.25 After 25ab, D6 ins.: *171 गाण्डीवं चापरं तत्र चतुर्भिर्निदधे सह
यत्र चापश्यत स वै तिरो वर्षाणि वर्षति तत्र तानि दृढैः पाशैः सुगाढं पर्यबन्धत
AI Translation: And where he saw that he rained for years, there he bound them tightly with strong ropes.
शरीरं च मृतस्यैकं समबध्नन्त पाण्डवाः विवर्जयिष्यन्ति नरा दूरादेव शमीमिमाम् आबद्धं शवमत्रेति गन्धमाघ्राय पूतिकम्
M. N. Dutt: There also the Pandavas fastened a corpse so that the people getting the bad smell and saying-"there is a corpse fastened, will shun this Shami from a distance."
अशीतिशतवर्षेयं माता न इति वादिनः कुलधर्मोऽयमस्माकं पूर्वैराचरितोऽपि च समासजाना वृक्षेऽस्मिन्निति वै व्याहरन्ति ते
M. N. Dutt: After having finished the fastening they gave out-"This is our mother, one hundred and eight years old. This is our ancestral custom, observed by our forefathers."
Supplementary Passages:
4.5.28 After 28ab, K2 D4.5 ins.: *172 यया जाता स्म वृद्धा स्म इति वै व्याहरन्ति ते After 28, D4 ins.: *173 तस्माद्वृक्षादपाक्रम्य व्याहरन्तस्ततस्ततः
आ गोपालाविपालेभ्य आचक्षाणाः परंतपाः आजग्मुर्नगराभ्याशं पार्थाः शत्रुनिबर्हणाः
M. N. Dutt: Having said this to the cow-herds and shipherds Pritha's sons, the subduers of enemies, approached the capital.
जयो जयन्तो विजयो जयत्सेनो जयद्बलः इति गुह्यानि नामानि चक्रे तेषां युधिष्ठिरः
M. N. Dutt: (In order to live incognito) Yudhishthira selected for himself and his brothers these false names-Jaya, Jayanta, Vijaya, Jayatsena and Jayadbala.
ततो यथाप्रतिज्ञाभिः प्राविशन्नगरं महत् अज्ञातचर्यां वत्स्यन्तो राष्ट्रे वर्षं त्रयोदशम्
M. N. Dutt: For the purpose of passing the thirteenth year undiscovered in that kingdom they entered the great city in conformity to their promise (to Duryodhana).
Supplementary Passages:
4.5.31 After 31, D3 ins.: *174 रामाभिरामसुरपादपतुल्यगन्धैः पुष्पैरलंकृतधरं सुनिविष्टवप्रम् प्राकारतोरणगृहैरिव मन्दराद्रि * * * कूटमथ ते ददृशुः पुरं[हि] तत् For 25-31, S subst.: *175 (29) { आगोपालाविपालेभ्यः कर्षकेभ्यः परंतपाः { आजग्मुर्नगराभ्याशं श्रावयन्तः पुनः पुनः (28ab) अशीतिशतवर्षेयं मातास्माकमिहेति च बहुकालपरीणामान्मृत्योस्तु वशमेयुषी (28c) न चाग्निसंस्कारमियं प्रापिता कुलधर्मतः यः समासाद्यते कश्चित्तस्मिन्देशे यदृच्छया (28c) तमेवमूचुर्धर्मज्ञाः कुलधर्मो न ईदृशः अथाब्रवीद्धर्मराजः सहदेवं परंतपः इदं गोमृगमभ्याशे गतसत्त्वमचेतनम् एतदुत्कृत्य वै वीर धनूंषि परिवेष्टय एवमुक्तो महाबाहुः सहदेवो यथोक्तवत् (25ab) शमीमारुह्य त्वरितो धनूंषि परिवेष्टयत् शीतवातातपभयाद्वर्षत्राणाय दुर्जयः तानि वीरो यदाजानान्निराबाधानि सर्वशः पुनः पुनः सुसंवेष्ट्य कृत्वा सुकृतकारिणः अथापरमदूरस्थमुञ्छवृत्तिकलेवरम् प्रायोपवेशनाच्छुष्कं स्नायुचर्मास्थिसंवृतम् तच्चानीय धनुर्मध्ये विनिबध्य च पाण्डवाः उपायकुशलाः सर्वे प्रहसन्तः समब्रुवन् (27f) अस्य गन्धस्य दौर्गन्ध्यान्मनुष्या वनचारिणः (27cde) दूरात्परिहरिष्यन्ति सशवेयं शमी इति अथाब्रवीन्महाराजो धर्मात्मा स युधिष्ठिरः रज्जुभिः सुदृढं प्राज्ञ विनिबध्नीहि पाण्डव (25cd) यानि चात्र विशालानि रूढमूलानि मन्यसे तेषामुपरि बध्नीहि इदं विप्रकलेवरम् विश्रावयन्तस्ते हृष्टा दिशः सर्वा व्यनादयन् स्वर्गतेयमिहास्माकं जननी शोकविह्वला वने विचरमाणानां लुब्धानां वनचारिणाम् (28cd) कुलधर्मोऽयमस्माकं पूर्वैराचरितः पुरा एवं ते सुकृतं कृत्वा समन्तादवघुष्य च भीमसेनोऽर्जुनश्चैव माद्रीपुत्रावुभावपि युधिष्ठिरश्च कृष्णा च राजपुत्री सुमध्यमा (31ab) ततो यथासमाज्ञप्तं नगरं प्राविशंस्तदा मत्स्यराज्ञो विराटस्य समीपे वस्तुमञ्जसा (31cd) अज्ञातचर्यां चरितुं वर्षं राष्ट्रे त्रयोदशम् (30cd) अथ छन्नानि नामानि चकारैषां युधिष्ठिरः (30ab) जयो जयेशो विजयो जयत्सेनो जयद्बलः आपत्सु नामभिस्त्वेतैः समाह्वामः परस्परम् After line 25, M5 ins.: *176 तथा तत्सर्वमकरोत्सहदेवो यथोक्तवान्