Critical Edition
वैशंपायन उवाच अथापरो भीमबलः श्रिया ज्वल;न्नुपाययौ सिंहविलासविक्रमः खजं च दर्वीं च करेण धारय;न्नसिं च कालाङ्गमकोशमव्रणम्
AI Translation: Vaishampayana said: Then another, blazing with splendor, with the prowess of a lion's play, holding a leather bag and a ladle in his hand, a sword,
Supplementary Passages:
4.7.1 After 1ab, T G ins.: *181 असिं प्रवेके प्रतिमुच्य शाणके After 1c, T G ins.: *182 त्वचं च गोचर्ममयीं सुमर्दितां समुक्षितां पानकरागषाडवैः कीलासमालम्ब्य करेण चायसं सशृङ्गिबेरार्द्रकभूस्तृणाङ्कुरम्
स सूदरूपः परमेण वर्चसा; रविर्यथा लोकमिमं प्रभासयन् सुकृष्णवासा गिरिराजसारवा;न्स मत्स्यराजं समुपेत्य तस्थिवान्
M. N. Dutt: Although in the guise of a cook he endued with the strength of the lord of mountains, and attired in dark garments, reached the king of the Matsya's and stood before him illuming, with his great splendour, all around him like the sun revealing the world.
Supplementary Passages:
4.7.2 After 2, S ins.: *183 सभां हि तां वारणयूथपोपमस् तमिस्रहा रात्रिमिवावभासयन् सहस्रनेत्रावरजान्तकोपमस् त्रिलोकपालाधिपतिर्यथा हरिः तमाव्रजन्तं गजयूथपोपमं निरीक्षमाणो नवसूर्यवर्चसम् भयात्समुद्विग्नविषण्णचेतनो दिशश्च सर्वाः प्रसमीक्ष्य चासकृत् तमेकवस्त्रं परसैन्यवारणं सभाविदूरान्नृपतिर्नृपात्मजम् समीक्ष्य वैक्लव्यमुपेयिवाञ्शनैर् जनाश्च भीताः परिसर्पिरे भृशम्
तं प्रेक्ष्य राजा वरयन्नुपागतं; ततोऽब्रवीज्जानपदान्समागतान् सिंहोन्नतांसोऽयमतीव रूपवा;न्प्रदृश्यते को नु नरर्षभो युवा
M. N. Dutt: Beholding hiin like a king present before him Virata asked the people assembled there "who is this young man seen, the best of men, exceedingly beautiful, and having shoulders as high as those of a lion.
Supplementary Passages:
4.7.3 For 3, S subst.: *184 अथाब्रवीन्मत्स्यपतिः सभागतान् भृशातुरोष्णं परिनिःश्वसन्निव योऽयं युवा वारणराजसंनिभः सभामभिप्रैति हि मामिकामिमाम् S cont.: *185 को वा विजानाति पुरास्य दर्शनं मृगेन्द्रशार्दूलगतेर्हि मामकः व्यूढान्तरांसो मृगराडिवोत्कटो य एष दिव्यः पुरुषः प्रकाशते राजश्रिया ह्येष विभाति राजवद् विरोचते रुक्मगिरिप्रभोपमः नाक्षत्रियो नूनमयं भविष्यति सहस्रनेत्रप्रतिमस्तथा ह्यसौ रूपेण यश्चाप्रतिमो ह्ययं महान् महीमिमां शक्र इवाभिपालयेत् नाभूमिपोऽयं हि मतिर्ममेति च च्युतः समृद्ध्या नभसीव नाहुषः वैशंपायनः वितर्कमाणस्य च तस्य पाण्डवः सभामतिक्रम्य वृकोदरोऽब्रवीत् जयेति राजानमभिप्रमोदयन् सुखेन सभ्यं च समागतं जनम्
अदृष्टपूर्वः पुरुषो रविर्यथा; वितर्कयन्नास्य लभामि संपदम् तथास्य चित्तं ह्यपि संवितर्कय;न्नरर्षभस्याद्य न यामि तत्त्वतः
M. N. Dutt: This man, not seen before, is like one seen; thinking and thinking over I cannot come to a definite conclusion (who he may be); nor do I, with a serious deliberation, understand the intention of that best of men.
Supplementary Passages:
4.7.4 After 4, N ins.: *186 दृष्ट्वैव चैनं तु विचारयाम्यहं गन्धर्वराजं यदि वा पुरंदरम् जानीत कोऽयं मम दर्शने स्थितो यदीप्सितं तल्लभतां च माचिरम् विराटवाक्येन तु तेन चोदिता नरा विराटस्य सुशीघ्रगामिनः उपेत्य कौन्तेयमथाब्रुवंस्तदा यथा स राजावदताच्युतानुजम्
ततो विराटं समुपेत्य पाण्डवः; सुदीनरूपो वचनं महामनाः उवाच सूदोऽस्मि नरेन्द्र बल्लवो; भजस्व मां व्यञ्जनकारमुत्तमम्
M. N. Dutt: Then the high-souled son of Pandu approaching the king Virata spoke in words not poorly on the occasion "O king, I am a cook named Ballava; appoint me, pray, an expert in culinary arts."
Supplementary Passages:
4.7.5 For 5cd, S subst.: *187 त्वां जीवितुं शत्रुदमागतोऽस्म्यहं त्वमेव लोके परमो हि संश्रयः
विराट उवाच न सूदतां मानद श्रद्दधामि ते; सहस्रनेत्रप्रतिमो हि दृश्यसे श्रिया च रूपेण च विक्रमेण च; प्रभासि तातानवरो नरेष्विह
M. N. Dutt: Virata said I do not believe that cooking is your business, you shine like a thousand-eyed deity amongst men; you seem to be the best in grace, beauty and prowess.
भीम उवाच नरेन्द्र सूदः परिचारकोऽस्मि ते; जानामि सूपान्प्रथमेन केवलान् आस्वादिता ये नृपते पुराभव;न्युधिष्ठिरेणापि नृपेण सर्वशः
M. N. Dutt: Bhima said O king, I am your cook and servant; it is not so that I have only the knowledge of curries, although O king, they were always tasted, in days gone by, by the king Yudhishthira.
Supplementary Passages:
4.7.7 For 7a, S subst.: *188 नरेन्द्र शूद्रोऽस्मि चतुर्थवर्णभाग् गुरूपदेशात्परिचारकर्मकृत् For 7b, S subst.: *189 जानामि सूपांश्च रसांश्च संस्कृतान् मांसान्यपूपांश्च पचामि शोभनान् S cont.: *190 रागप्रकारांश्च बहून्फलाश्रयान् महानसे मे न समोऽस्ति सूपकृत् वैशंपायनः तमब्रवीन्मत्स्यपतिः प्रहृष्टवत् प्रियं प्रगल्भं मधुरं विनीतवत् Then follows 6ab, after which S cont.: *191 हुताशनाशीविषतुल्यतेजसो न कर्म ते योग्यमिदं महानसे न सूपकारी भवितुं त्वमर्हसि सुपर्णगन्धर्वमहोरगोपमः अनीककर्णाग्रधरो ध्वजी रथी भवाद्य मे वारणवाहिनीपतिः न नीचकर्मा भवितुं त्वमर्हसि प्रशासितुं भूमिमिमां त्वमर्हसि भीमः चतुर्थवर्णोऽस्म्यहमित्युवाच तं न वै वृणे त्वामहमीदृशं पदम् जात्यास्मि शूद्रो वललेति नाम्ना जिजीविषुस्त्वद्विषयं समागतः युधिष्ठिरस्यास्मि महानसे पुरा बभूव सर्वप्रभुरन्नपानदः अथापि मामुत्सृजसे महीपते व्रजाम्यहं यावदितो यथागतम् त्वमन्नसंस्कारविधौ प्रशाधि मां भवामि तेऽहं नरदेव सूपकृत्
बलेन तुल्यश्च न विद्यते मया; नियुद्धशीलश्च सदैव पार्थिव गजैश्च सिंहैश्च समेयिवानहं; सदा करिष्यामि तवानघ प्रियम्
M. N. Dutt: O ruler of the earth, I am also a wrestler, there is no equal to me in strength. O sinless one, I shall always entertain you by fighting with elephants and lions.
Supplementary Passages:
4.7.8 After 8, S ins.: *192 न नीचकर्मा तव मादृशः प्रभो बलस्य नेता त्वबलो भवेदिति स्वकर्मतुष्टाश्च वयं नराधिप प्रशाधि मां सूदपते यदीच्छसि ये सन्ति मल्ला बलवीर्यसंमतास् तानेव योत्स्यामि तवाभिहर्षयन् वैशंपायनः तमेवमुक्ते वचने नराधिपः प्रत्यब्रवीन्मत्स्यपतिः प्रहृष्टवत्
विराट उवाच ददामि ते हन्त वरं महानसे; तथा च कुर्याः कुशलं हि भाषसे न चैव मन्ये तव कर्म तत्समं; समुद्रनेमिं पृथिवीं त्वमर्हसि
M. N. Dutt: Virata said I grant you the boons; you will take possession of the kitchen in which you say you are skilled. I do not think this office is worthy of you. You deserve the whole earth having seas for its walls, (girt by the seas).
Supplementary Passages:
4.7.9 After 9, S ins.: *193 त्रिलोकपालो हि यथा विरोचते तथाद्य मे विष्णुरिवाभिरोचसे
यथा हि कामस्तव तत्तथा कृतं; महानसे त्वं भव मे पुरस्कृतः नराश्च ये तत्र ममोचिताः पुरा; भवस्व तेषामधिपो मया कृतः
M. N. Dutt: I have done what you desire, you are appointed in my kitchen. I place you at the head of those who have been appointed there before by me.
वैशंपायन उवाच तथा स भीमो विहितो महानसे; विराटराज्ञो दयितोऽभवद्दृढम् उवास राजन्न च तं पृथग्जनो; बुबोध तत्रानुचरश्च कश्चन
M. N. Dutt: Thus appointed in the kitchen Bhima became a great favorite of the king Virata. O king, he began to live there, but neither the servants of Virata nor other people recognized him.