Critical Edition
वैशंपायन उवाच ततः केशान्समुत्क्षिप्य वेल्लिताग्राननिन्दितान् जुगूह दक्षिणे पार्श्वे मृदूनसितलोचना
M. N. Dutt: Vaishampayana said Then Draupadi, of pleasant smile and of dark eyes, bending her black; glossy, soft, long and fine tresses of crispy ends into a twisted braid, threw it on her right side and kept it concealed (under her cloth).
Supplementary Passages:
4.8.1 After vaiśaṃ., S ins.: *194 ततः कृष्णा सुकेशी सा दर्शनीया शुचिस्मिता After 1ab, N (except K1 D1.2.4.8.10) ins.: *195 कृष्णान्सूक्ष्मान्मृदून्दीर्घान्समुद्ग्रथ्य शुचिस्मिता
वासश्च परिधायैकं कृष्णं सुमलिनं महत् कृत्वा वेषं च सैरन्ध्र्याः कृष्णा व्यचरदार्तवत्
M. N. Dutt: Having put on a very big dirty piece of cloth and dressed herself as a Sairandhri, Krishna began to ramble hither and thither like one in a miserable plight. All males and females came running to her wandering about.
Supplementary Passages:
4.8.2 After 2ab, D9 ins.: *196 नरनार्यश्च संप्रेक्ष्य विस्मयं परमं गताः After 2, T G1 (om. from the posterior half up to 4a inclusive).2.3 M (except M1) ins.: *197 प्रविष्टा नगरं भीरुः सैरन्ध्रीवेषसंयुता
तां नराः परिधावन्तीं स्त्रियश्च समुपाद्रवन् अपृच्छंश्चैव तां दृष्ट्वा का त्वं किं च चिकीर्षसि
AI Translation: Men and women ran after her, and approached her. And seeing her, they asked: "Who are you? What do you desire?""
Supplementary Passages:
4.8.3 After 3, M3 ins.: *198 अथ सा छिन्नपट्टाभ्यां वल्कलाजिनसंवृताम्
सा तानुवाच राजेन्द्र सैरन्ध्र्यहमुपागता कर्म चेच्छामि वै कर्तुं तस्य यो मां पुपुक्षति
AI Translation: She said to them, "O lord of kings, I am a female slave who has come here. I wish to do the work of him who will accept me."
तस्या रूपेण वेषेण श्लक्ष्णया च तथा गिरा नाश्रद्दधत तां दासीमन्नहेतोरुपस्थिताम्
M. N. Dutt: The people, seeing her beauty and dress, hearing her voice so sweet, could not believe her to be in a position of a maid servant come in quest of livelihood.
विराटस्य तु कैकेयी भार्या परमसंमता अवलोकयन्ती ददृशे प्रासादाद्द्रुपदात्मजाम्
M. N. Dutt: While going abroad from the root of the palace Virata's beloved wife, the daughter of Kaikeyi, beheld the daughter of Drupada.
सा समीक्ष्य तथारूपामनाथामेकवाससम् समाहूयाब्रवीद्भद्रे का त्वं किं च चिकीर्षसि
M. N. Dutt: Beholding her thus plighted, unprotected and clad in a single piece of cloth, she (Virata's wife) addressed her saying “O gentle one, who are you and what you desire to do.”
सा तामुवाच राजेन्द्र सैरन्ध्र्यहमुपागता कर्म चेच्छाम्यहं कर्तुं तस्य यो मां पुपुक्षति
M. N. Dutt: O king, she said to her “I am a Sairandhri, I desire to do his work who will maintain me.'
सुदेष्णोवाच नैवंरूपा भवन्त्येवं यथा वदसि भामिनि प्रेषयन्ति च वै दासीर्दासांश्चैवंविधान्बहून्
M. N. Dutt: Sudeshna said It cannot be so as you say, O beautiful one, (but on the contrary) it seems you can appoint numerous servants both male and female.
गूढगुल्फा संहतोरुस्त्रिगम्भीरा षडुन्नता रक्ता पञ्चसु रक्तेषु हंसगद्गदभाषिणी
M. N. Dutt: You are such a one as your heels are not high, thighs touch each other, deep are your intelligence, voice and navel, highly developed are your soles, palms, tongue, upper and neither lips and your voice is as sweet as that of a swan.
सुकेशी सुस्तनी श्यामा पीनश्रोणिपयोधरा तेन तेनैव संपन्ना काश्मीरीव तुरंगमा
M. N. Dutt: You are one of beautiful tresses, good breasts and possessed of high graces; and plump are your buttock and breasts. Being furnished with all these beautiful signs, you appear like a Kashmirean woman.
Supplementary Passages:
4.8.11 After 11, D9 (marg.) ins.: *199 सार्वभौमस्य महिषी रक्तैः पञ्चभिरङ्गना
स्वरालपक्ष्मनयना बिम्बोष्ठी तनुमध्यमा कम्बुग्रीवा गूढसिरा पूर्णचन्द्रनिभानना
M. N. Dutt: You are one with eyes having its line of hairs gracefully bent, lips scarlet as Bimba, waist slender, neck having the lines like those on the conch, veins scarcely visible and countenance like the full moon.
Supplementary Passages:
4.8.12 After 12, K2 B Dn D2 (marg. sec. m.).5-7.9-12 ins.: *200 शारदोत्पलपत्राक्ष्या शारदोत्पलगन्धया शारदोत्पलसेविन्या रूपेण सदृशी श्रिया On the other hand D4 ins. after 4: *201 सर्वलक्षणयुक्ता च भार्या त्वं पृथिवीपतेः
का त्वं ब्रूहि यथा भद्रे नासि दासी कथंचन यक्षी वा यदि वा देवी गन्धर्वी यदि वाप्सराः
AI Translation: Tell me who you are, O fortunate one, so that I may know that you are not a slave in any way. Whether you are a yakshi, or a goddess, or a gandharvi, or an apsara.
Supplementary Passages:
4.8.13 After 13, K2 B Dn D2 (marg. sec. m.).5. 6.10-12 ins.: *202 देवकन्या भुजङ्गी वा नगरस्याथ देवता विद्याधरी किंनरी वा यदि वा रोहिणी स्वयम् On the other hand, S ins. after 13: *203 अप्सरा वापि नागी वा तारा वा त्वं विलासिनि
अलम्बुसा मिश्रकेशी पुण्डरीकाथ मालिनी इन्द्राणी वारुणी वा त्वं त्वष्टुर्धातुः प्रजापतेः देव्यो देवेषु विख्यातास्तासां त्वं कतमा शुभे
AI Translation: Alambusa, Mischrakeshi, Pundarika, and Malini, Indrani, Varuni, or you are the wife of Tvashtra, the creator, the lord of creatures. The goddesses are renowned among the gods. Which one of them are you, O auspicious
Supplementary Passages:
4.8.14 After 14ab, S reads 11cd; while B1.3 ins.: *204 मेनका वा अहल्या वा रम्भा वापि तिलोत्तमा After 14, S ins.: *205 तव ह्यनुपमं रूपं भूषणैरपि वर्जितम् त्वां सृष्ट्वोपरतं मन्ये लोककर्तारमीश्वरम् न तृप्यन्ति स्त्रियो दृष्ट्वा का नु पुंसां रतिर्भवेत् M (except M3) cont.: *206 प्रवालपुष्पस्तबकैराचिता वनदेवता त्वामेव हि निरीक्षन्ते विस्मिता रूपसंपदा अन्तःपुरगता नार्यो मृगपक्षिगणाश्च ये सर्वे त्वामेव कल्याणि निरीक्षन्ते सुविस्मिताः न त्वादृशी काचन मे त्रिषु लोकेषु सुन्दरी दृष्टपूर्वा श्रुता वापि वपुषा विद्यते शुभे M (except M3) cont.: G3 ins. after 205*: *207 एवमुक्ता सुदेष्णां तां कृताञ्जलिपुटा स्थिता अब्रवीद्विस्मयाविष्टा द्रौपदी योषितां वरा
द्रौपद्युवाच नास्मि देवी न गन्धर्वी नासुरी न च राक्षसी सैरन्ध्री तु भुजिष्यास्मि सत्यमेतद्ब्रवीमि ते
M. N. Dutt: or Draupadi said I am neither a goddess nor a Gandharvi nor an Asuri nor a Rakshasi; I am a maid-servant of the Sairandhiri class; I tell you this truth.
Supplementary Passages:
4.8.15 After 15, S ins.: *208 पतीनां प्रेक्षमाणानां कस्मिंश्चित्कारणान्तरे केशपक्षे परामृष्टा साहं त्रस्ता वनं गता तत्र द्वादश वर्षाणि वन्यमूलफलाशना चराम्यनिलया सुभ्रु सा तवान्तिकमागता
केशाञ्जानाम्यहं कर्तुं पिंषे साधु विलेपनम् ग्रथयिष्ये विचित्राश्च स्रजः परमशोभनाः
AI Translation: I shall braid my hair, and make a good unguent, and weave garlands of various kinds, very beautiful.
Supplementary Passages:
4.8.16 After 16ab, K2 B Dn D5.6.10-12 S ins.: *209 मल्लिकोत्पलपद्मानां चम्पकानां तथा शुभे S cont.: *210 सिन्दुवारकजातीनां रचयाम्यवतंसकान् पत्रं मृणालमगरुं पिङ्क्ष्ये च हरिचन्दनम्
आराधयं सत्यभामां कृष्णस्य महिषीं प्रियाम् कृष्णां च भार्यां पाण्डूनां कुरूणामेकसुन्दरीम्
AI Translation: He propitiated Satyabhāma, the beloved wife of Krishna, and Krishna, the sole beauty of the Pandus and Kurus.
Supplementary Passages:
4.8.17 After 17, S ins.: *211 तयास्मि सुभृता चाहमिष्टलाभेन तोषिता
तत्र तत्र चराम्येवं लभमाना सुशोभनम् वासांसि यावच्च लभे तावत्तावद्रमे तथा
AI Translation: Thus I wander here and there, obtaining what is very beautiful. I enjoy as long as I obtain clothes.
मालिनीत्येव मे नाम स्वयं देवी चकार सा साहमभ्यागता देवि सुदेष्णे त्वन्निवेशनम्
M. N. Dutt: Draupadi herself called me by name Malini, O lady Sudeshna, I, her serving maid, have come to your house today.
सुदेष्णोवाच मूर्ध्नि त्वां वासयेयं वै संशयो मे न विद्यते नो चेदिह तु राजा त्वां गच्छेत्सर्वेण चेतसा
M. N. Dutt: Sudeshna said I can place you on my head, and there is no doubt in that, provided that the king does not desire you and be not captivated with his whole heart.
Supplementary Passages:
4.8.20 After 20, S (G1 om. line 2) ins.: *212 साहं त्वां न क्षमां मन्ये वसन्तीमिह वेश्मनि एष दोषोऽत्र सुश्रोणि कथं वा भीरु मन्यसे
स्त्रियो राजकुले पश्य याश्चेमा मम वेश्मनि प्रसक्तास्त्वां निरीक्षन्ते पुमांसं कं न मोहयेः
M. N. Dutt: Charmed by your beauty even the females of the royal house hold and as well as those in my own seraglio are gazing at you. What male person is there whom you will not captivate?
Supplementary Passages:
4.8.21 For 21cd, S (except G1) subst.: *213 त्वामेवैता निरीक्षन्ते विस्मयाद्वरवर्णिनि
वृक्षांश्चावस्थितान्पश्य य इमे मम वेश्मनि तेऽपि त्वां संनमन्तीव पुमांसं कं न मोहयेः
M. N. Dutt: Look again, even the very trees that stand in my palace seem to bend low as if by way of paying homage to you, what male person is there that will not be attracted by you?
Supplementary Passages:
4.8.22 After 22, T1 G ins.: *214 बिभर्षि परमं रूपमतिमानुषमद्भुतम् तिर्यग्योनिगताश्चापि निरीक्षन्ते सविस्मयाः तव रूपमनिन्द्याङ्गि किं पुनर्मानवा भुवि
राजा विराटः सुश्रोणि दृष्ट्वा वपुरमानुषम् विहाय मां वरारोहे त्वां गच्छेत्सर्वचेतसा
M. N. Dutt: O you of well-shaped hips; o you girl of surpassing beauty, beholding your superhuman form, king Virata, will surely forsake me and will turn to you with his whole heart.
यं हि त्वमनवद्याङ्गि नरमायतलोचने प्रसक्तमभिवीक्षेथाः स कामवशगो भवेत्
M. N. Dutt: O you of expanded eyes, of nimble glances, the person, on whom you endued with faultless limbs, will cast a look with desire, will surely fall a victim to the God of Love.
Supplementary Passages:
4.8.24 After 24, S ins.: *215 सुस्नातालंकृता च त्वं यमीक्षेथा हि मानवम् ग्लानिर्न तस्य दुःखं वा न तन्द्री न पराजयः न शोचेन्न च संतप्येन्न क्रुध्येन्नानृतं वदेत् यं त्वं सर्वानवद्याङ्गि भजेथाः समलंकृता न व्याधिर्न जरा तस्य न तृष्णा न क्षुधा भवेत् यस्य त्वं वशगा सुभ्रु भवेरङ्कगता सती पञ्चत्वमपि संप्राप्तं यदि त्वं परिषस्वजेः बाहुभ्यामनुरूपाभ्यां स जीवेदिति मे मतिः यस्य हि त्वं भवेर्भार्या यं च हृष्टा परिष्वजेः अतिजीवेत्स सर्वेषु देवेष्विव पुरंदरः S cont.: B Dn D5.6.11.12 ins. after 25: *216 अध्यारोहेद्यथा वृक्षान्वधायैवात्मनो नरः राजवेश्मनि ते सुभ्रु गृहे तु स्यात्तथा मम
यश्च त्वां सततं पश्येत्पुरुषश्चारुहासिनि एवं सर्वानवद्याङ्गि स चानङ्गवशो भवेत्
M. N. Dutt: 0 you of sweet smiles, O you of perfectly faultless form, the man who will behold you often and often will surely be subject to that formless deity.
यथा कर्कटकी गर्भमाधत्ते मृत्युमात्मनः तथाविधमहं मन्ये वासं तव शुचिस्मिते
M. N. Dutt: As a crab conceives for her own death so. O you of pleasant smiles, my desire for your stay here will surely be ruinous to me.
Supplementary Passages:
4.8.26 After 26, S ins.: *217 अनुमानये त्वां सैरन्ध्रि नावमन्ये कथंचन भर्तृशीलभयाद्भद्रे तव वासं न रोचये
द्रौपद्युवाच नास्मि लभ्या विराटेन न चान्येन कथंचन गन्धर्वाः पतयो मह्यं युवानः पञ्च भामिनि
M. N. Dutt: Draupadi said Neither by Virata nor by any other man I am to be won, O fair lady, for I have five youthful husbands who are all Gandharvas.
Supplementary Passages:
4.8.27 After 27ab, S ins.: *218 देवगन्धर्वयक्षैश्च द्रष्टुं दुष्टेन चेतसा
पुत्रा गन्धर्वराजस्य महासत्त्वस्य कस्यचित् रक्षन्ति ते च मां नित्यं दुःखाचारा तथा न्वहम्
M. N. Dutt: They are the sons of certain Gandharva king of extra-ordinary strength; they always protect me. Also my mode of living is very hard.
Supplementary Passages:
4.8.28 For 28cd, S (M2 om. line 1) subst.: *219 यश्च दुःशीलवान्मर्त्यो मां स्पृशेद्दुष्टचेतसा स तामेव निशां शीघ्रं शयीत मुसलैर्हतः यस्यापि हि शतं पूर्णं बान्धवानां भवेदिह सहस्रं वा विशालाक्षि कोटिर्वापि सहस्रिका दुष्टचित्तश्च मां ब्रूयान्न स जीवेत्तवाग्रतः न तस्य त्रिदशा देवा नासुरा न च पन्नगाः तेभ्यो गन्धर्वराजेभ्यस्त्राणं कुर्युरसंशयम् सुदेष्णे विश्वस त्वं मे स्वजने बान्धवेषु वा नाहं शक्या नरैः स्प्रष्टुं न च मे वृत्तमीदृशम्
यो मे न दद्यादुच्छिष्टं न च पादौ प्रधावयेत् प्रीयेयुस्तेन वासेन गन्धर्वाः पतयो मम
M. N. Dutt: My Gandharva husbands wish me to serve only such person as will not give me to eat food already partaken of by another or ask me to wash their feet.
यो हि मां पुरुषो गृध्येद्यथान्याः प्राकृतस्त्रियः तामेव स ततो रात्रिं प्रविशेदपरां तनुम्
M. N. Dutt: The person who will desire me like any other woman, will surely encounter destruction that very night.
न चाप्यहं चालयितुं शक्या केनचिदङ्गने दुःखशीला हि गन्धर्वास्ते च मे बलवत्तराः
M. N. Dutt: O lady of sweet smiles, no one is able to decay me from the paths of rectitude; those beloved Gandharvas of exceeding prowess always protect me secretly.
Supplementary Passages:
4.8.31 After 31, K2 B Dn D4-7.9-12 ins.: *220 प्रच्छन्नाश्चापि रक्षन्ति ते मां नित्यं शुचिस्मिते On the other hand, S ins. after 31: *221 एवं निवसमानायां मयि मा ते भयं ह्यभूत् वैशंपायनः एवमुक्ता तु सैरन्ध्र्या सुदेष्णा वाक्यमब्रवीत्
सुदेष्णोवाच एवं त्वां वासयिष्यामि यथा त्वं नन्दिनीच्छसि न च पादौ न चोच्छिष्टं स्प्रक्ष्यसि त्वं कथंचन
M. N. Dutt: Sudeshna said O charming one, it being so, I will allow you a residence in my palace) according to your desire. You will never have to touch food partaken of by another nor even to wash another's feet.
Supplementary Passages:
4.8.32 For 32, S subst.: *222 वसेह मयि कल्याणि यदि ते वृत्तमीदृशम् कश्च ते दातुमुच्छिष्टं पुमानर्हति शोभने प्रधावयेच्च कः पादौ लक्ष्मीं दृष्ट्वैव बुद्धिमान् S cont.: *223 एवमाचारसंपन्ना एवं दैवपरायणा रक्ष्या त्वमसि भूतानां सावित्रीव द्विजन्मनाम् देवता इव कल्याणि पूजिता वरवर्णिनि वस भद्रे मयि प्रीता प्रीतिर्हि मम वर्तते सर्वकामैः समुदिता निरुद्विग्नमनाः सुखम्
वैशंपायन उवाच एवं कृष्णा विराटस्य भार्यया परिसान्त्विता न चैनां वेद तत्रान्यस्तत्त्वेन जनमेजय
M. N. Dutt: Vaishampayana said Thus assured by the wife of Virata the chaste Krishna, devoted to her lords, began to live in that city. O Janamejaya, no one of that place could know who she really was.
Supplementary Passages:
4.8.33 After 33ab, K2 B D (except D1-3) ins.: *224 उवास नगरे तस्मिन्पतिधर्मवती सती while S ins.: *225 निर्विशङ्का विराटस्य विवेशान्तःपुरं तदा याज्ञसेनी सुदेष्णां तु शुश्रूषन्ती विशां पते After 33, S ins.: *226 एवं विराटे न्यवसन्त पाण्डवाः कृष्णा तथान्तःपुरमेत्य शोभना अज्ञातचर्यां प्रतिरुद्धमानसा यथाग्नयो भस्मनिगूढतेजसः