Critical Edition
वैशंपायन उवाच तस्मिन्काले समागम्य सर्वे तत्रास्य बान्धवाः रुरुदुः कीचकं दृष्ट्वा परिवार्य समन्ततः
M. N. Dutt: Vaishampayana said Coming there at that time and beholding Kichaka and surrounding him all sides his friends began to lament.
सर्वे संहृष्टरोमाणः संत्रस्ताः प्रेक्ष्य कीचकम् तथा सर्वाङ्गसंभुग्नं कूर्मं स्थल इवोद्धृतम्
M. N. Dutt: Then beholding Kichaka with all his limbs mangled like a tortoise brought to the land, the hairs of their bodies siood erect and they were filled with fear.
पोथितं भीमसेनेन तमिन्द्रेणेव दानवम् संस्कारयितुमिच्छन्तो बहिर्नेतुं प्रचक्रमुः
M. N. Dutt: Then seeing him crushed by Bhimasena like a Danava by Indra they tried to take him out side for performing his obsequial ceremonies.
Supplementary Passages:
4.22.3 After 3ab, S (T1 om.; M3 missing) ins.: *458 कीचकं बलसंमत्तं दुर्धर्षं येन केनचित् गन्धर्वेण हतं श्रुत्वा कीचकं पुरुषर्षभम्
ददृशुस्ते ततः कृष्णां सूतपुत्राः समागताः अदूरादनवद्याङ्गीं स्तम्भमालिङ्ग्य तिष्ठतीम्
M. N. Dutt: Then the assembled sons of Suta beheld Krishna of faultless features standing hard by reclining on a pillar.
समवेतेषु सूतेषु तानुवाचोपकीचकः हन्यतां शीघ्रमसती यत्कृते कीचको हतः
M. N. Dutt: Amongst those assembled, some wicked Kichaka's exclaimed: "soon kill this unchaste woman for whom Kichaka has been slain.
Supplementary Passages:
4.22.5 After 5ab, T2 G ins.: *459 हसन्निव तदामर्षान्निर्दहन्निव चक्षुषा
अथ वा नेह हन्तव्या दह्यतां कामिना सह मृतस्यापि प्रियं कार्यं सूतपुत्रस्य सर्वथा
M. N. Dutt: Or without slaying her, let us burn her, with him who desired to have her; for we should do by all means what was liked by the deceased son of a Suta."
Supplementary Passages:
4.22.6 After 6, S (T1 om.; M3 missing) ins.: *460 इयं हि दुष्टचारित्रा मम भ्रातुरमित्रिणी यत्कृते मरणं प्राप्तो नेयं जीवितुमर्हति सहेयं दह्यतां सूता आपृच्छ्य च जनाधिपम् हतस्यापि हि गन्धर्वैः कीचकस्य प्रियं भवेत्
ततो विराटमूचुस्ते कीचकोऽस्याः कृते हतः सहाद्यानेन दह्येत तदनुज्ञातुमर्हसि
M. N. Dutt: Then they said to Virata: "For her, Kichaka has been slain; we shall burn her with him; it behoves you to give permission.”
Supplementary Passages:
4.22.7 For 7, S (T1 om.; M3 missing) subst.: *461 वैशंपायनः ततो विराटमागम्य सूताः प्राञ्जलयोऽब्रुवन् सूताः कीचकोऽयं हतः शेते गन्धर्वैः कामरूपिभिः सैरन्ध्र्या घातितो रात्रौ तं दहेम सहानया मानिता हि त्वया राजंस्तदनुज्ञातुमर्हसि
पराक्रमं तु सूतानां मत्वा राजान्वमोदत सैरन्ध्र्याः सूतपुत्रेण सह दाहं विशां पते
M. N. Dutt: 0 King, knowing well the prowess of Sutas, he gave them permission to burn down Sairandhri with Suta's son.
तां समासाद्य वित्रस्तां कृष्णां कमललोचनाम् मोमुह्यमानां ते तत्र जगृहुः कीचका भृशम्
M. N. Dutt: Then approaching terrified Krishna, stricken with stupor and having lotus eyes the Kichaka's caught hold of her violently.
ततस्तु तां समारोप्य निबध्य च सुमध्यमाम् जग्मुरुद्यम्य ते सर्वे श्मशानमभितस्तदा
M. N. Dutt: Then binding that youthful damsel and placing her upon the bier they started with great joy towards the cremation ground.
Supplementary Passages:
4.22.10 For 9-10, S (M3 missing) subst.: *462 ततस्ते समनुज्ञाताः सर्वे तत्रास्य बान्धवाः रुरुदुः कीचकं दृष्ट्वा परिचार्याभितः स्थिताः आरोप्य कृष्णामथ कीचकेन निबध्य केशेषु च पादयोश्च ते चापि सूता वचनैरवोचन्न् उद्दिश्य कृष्णामभिवीक्ष्य चैनाम् यस्याः कृतेऽयं निहतो महात्मा तस्माद्धि सा कीचकमार्गगास्तु अनार्यसत्त्वेन च कीचकेन गतासुना सुन्दरी स्वर्गलोकम् वैशंपायनः साशेत कृष्णा शयने निबद्धा मनस्विनी चैव यशस्विनी च विलम्बमाना विवशा हि दुष्टैस् तत्रैव पर्यङ्कवरे शुभाङ्गी
ह्रियमाणा तु सा राजन्सूतपुत्रैरनिन्दिता प्राक्रोशन्नाथमिच्छन्ती कृष्णा नाथवती सती
M. N. Dutt: Being thus carried away by the sons of Suta, O king, the faultless fertured and chaste Krishna, having lord, bewailed for the help of her husbands.
Supplementary Passages:
4.22.11 After 11, T ins.: *463 मृतेन सह बद्धाङ्गी निराशा जीविते तदा श्मशानाभिमुखं नीता करेणुरिव रौति सा
द्रौपद्युवाच जयो जयन्तो विजयो जयत्सेनो जयद्बलः ते मे वाचं विजानन्तु सूतपुत्रा नयन्ति माम्
M. N. Dutt: Draupadi said Let Jaya, Jayanta, Vijaya, Jayatsena and Jayadbala hear my words. The Sutas are taking me away.
Supplementary Passages:
4.22.12 After 12, T G2 M1.4 ins.: *464 येषां दुन्दुभिनिर्घोषो ज्याघोषः श्रूयते महान्
येषां ज्यातलनिर्घोषो विस्फूर्जितमिवाशनेः व्यश्रूयत महायुद्धे भीमघोषस्तरस्विनाम्
AI Translation: The sound of their bowstrings was like the rumbling of a cloud, and the sound of their weapons was like the roar of a lion. In that great battle, the sound of the swift ones was heard.
रथघोषश्च बलवान्गन्धर्वाणां यशस्विनाम् ते मे वाचं विजानन्तु सूतपुत्रा नयन्ति माम्
AI Translation: The sound of the chariot of the glorious Gandharvas is powerful. May they know my words, the sons of the charioteer who are leading me.
Supplementary Passages:
4.22.14 After 14, S (except M2; M3 missing) ins.: *465 येषां वीर्यमतुल्यं तु शक्रस्येव बलं यशः राजसिंहा इवाग्र्यास्ते मां जानन्तु सुदुःखिताम्
वैशंपायन उवाच तस्यास्ताः कृपणा वाचः कृष्णायाः परिदेविताः श्रुत्वैवाभ्यपतद्भीमः शयनादविचारयन्
M. N. Dutt: Vaishampayana said Hearing those sorrowful words and bewailing of Krishna, Bhima, without reflecting the least, got up from his bed.
भीमसेन उवाच अहं शृणोमि ते वाचं त्वया सैरन्ध्रि भाषिताम् तस्मात्ते सूतपुत्रेभ्यो न भयं भीरु विद्यते
M. N. Dutt: Bhimasena said: I have heard those which O Sairandhri, you have said; you have no fear any more, O timid lady, from the Sutas.
वैशंपायन उवाच इत्युक्त्वा स महाबाहुर्विजजृम्भे जिघांसया ततः स व्यायतं कृत्वा वेषं विपरिवर्त्य च अद्वारेणाभ्यवस्कन्द्य निर्जगाम बहिस्तदा
M. N. Dutt: Vaishampayana said Having said this, the mighty-armed; Bhima, to slay them, began to swell his body and then carefully changing his dress.
स भीमसेनः प्राकारादारुज्य तरसा द्रुमम् श्मशानाभिमुखः प्रायाद्यत्र ते कीचका गताः
AI Translation: Bhima, having uprooted a tree from the rampart, went towards the cremation ground, where those Kīchakas had gone.
Supplementary Passages:
4.22.18 After 18, B Dn (Dn2 om. lines 1-2) D2 (marg.).4 (om. lines 3.4).5 (om. line 1).6.7.9-12 (D11.12 om. lines 1-2) S (om. line 1 ; M3 missing) ins.: *466 स लङ्घयित्वा प्राकारं निःसृत्य च पुरोत्तमात् जवेनोत्पतितो भीमः सूतानामग्रतस्तदा चितासमीपे गत्वा स तत्रापश्यद्वनस्पतिम् तालमात्रं महास्कन्धमूर्ध्वशुष्कं विशां पते तं नागवदुपक्रम्य बाहुभ्यां परिरभ्य च स्कन्धमारोपयामास दशव्यामं परंतपः
स तं वृक्षं दशव्यामं सस्कन्धविटपं बली प्रगृह्याभ्यद्रवत्सूतान्दण्डपाणिरिवान्तकः
AI Translation: The strong one seized that tree, with its trunk and branches, ten yojanas long, and rushed at the charioteers like Death with a staff in his hand.
Supplementary Passages:
4.22.19 After 19ab, S (M3 missing) ins.: *467 तं महाकायमुद्यम्य भ्रामयित्वा च वेगितः
ऊरुवेगेन तस्याथ न्यग्रोधाश्वत्थकिंशुकाः भूमौ निपतिता वृक्षाः संघशस्तत्र शेरते
AI Translation: By the force of his thighs, the banyan, ashvattha and kimshuka trees fell to the ground and lay there in heaps.
तं सिंहमिव संक्रुद्धं दृष्ट्वा गन्धर्वमागतम् वित्रेसुः सर्वतः सूता विषादभयकम्पिताः
AI Translation: Seeing the Gandharva arrive, they were terrified, like a lion in anger. The charioteers were terrified in every direction, trembling with fear and sorrow.
तमन्तकमिवायान्तं गन्धर्वं प्रेक्ष्य ते तदा दिधक्षन्तस्तदा ज्येष्ठं भ्रातरं ह्युपकीचकाः परस्परमथोचुस्ते विषादभयकम्पिताः
AI Translation: Seeing that Gandharva coming like the end of time, those Upakechukas, burning with anger, then spoke to their elder brother. Then they said to each other,
गन्धर्वो बलवानेति क्रुद्ध उद्यम्य पादपम् सैरन्ध्री मुच्यतां शीघ्रं महन्नो भयमागतम्
M. N. Dutt: “Here comes the powerful Gandharva enraged uprooting a tree. Soon release Sairandhri from whom this fear has come."
Supplementary Passages:
4.22.23 After 23ab, S (M3 missing) ins.: *468 प्रबुद्धाः सुमहाभागा गन्धर्वाः सूर्यवर्चसः
ते तु दृष्ट्वा तमाविद्धं भीमसेनेन पादपम् विमुच्य द्रौपदीं तत्र प्राद्रवन्नगरं प्रति
M. N. Dutt: Then seeing the tree that had been uprooted by Bhimaseni they set Draupadi free and ran towards the city.
Supplementary Passages:
4.22.24 After 24, T G2 (which both om. 25ab) ins.: *469 अथ भीमः समुत्पत्य द्रवतां पुरतोऽपतत् ते तं दृष्ट्वा भयोद्विग्ना निश्चेष्टाः समवस्थिताः दृष्ट्वा ताञ्शतसंख्यानान्स वज्री दानवानिव एकेनैव प्रहारेण दश सप्त च विंशतिः त्रिंशच्चत्वारिपञ्चाशाञ्जघान स वृकोदरः
द्रवतस्तांस्तु संप्रेक्ष्य स वज्री दानवानिव शतं पञ्चाधिकं भीमः प्राहिणोद्यमसादनम्
AI Translation: Seeing them fleeing, the wielder of the thunderbolt, like the demons, The terrible Bhima sent them to Yama's abode, five hundred more.
Supplementary Passages:
4.22.25 After 25, K2 B1.4.5 Dn D2 (marg.).6.11.12 ins.: *470 वृक्षेणैतेन राजेन्द्र प्रभञ्जनसुतो बली while S ins.: *471 वायुवेगसमः श्रीमान्सर्वान्सूतानशेषतः तान्निहत्य महाबाहुर्भीमसेनो महाबलः
तत आश्वासयत्कृष्णां प्रविमुच्य विशां पते उवाच च महाबाहुः पाञ्चालीं तत्र द्रौपदीम् अश्रुपूर्णमुखीं दीनां दुर्धर्षः स वृकोदरः
M. N. Dutt: Then the irrepressible mighty-armed Vrikodara Bhima said to the poor Panchali, Draupadi, with tearful eyes.
एवं ते भीरु वध्यन्ते ये त्वां क्लिश्यन्त्यनागसम् प्रैहि त्वं नगरं कृष्णे न भयं विद्यते तव अन्येनाहं गमिष्यामि विराटस्य महानसम्
M. N. Dutt: Then, O timid lady, all those from whom proceeded you misery, have been killed. Return O Krishna, to the city, you have no fear. I shall go to Virata's kitchen by another way.
Supplementary Passages:
4.22.27 After 27cd, D7 (marg.) S ins.: *472 अन्येन त्वं पथा शीघ्रं सुदेष्णाया निवेशनम् K subst. for 27cdef: D1-4.5 (marg.).7-9 ins. after (the interpolated) vaiśaṃ. u. of 28 (cf. v.l. 28): *473 इत्युक्ता भीमसेनेन अदृश्या सा च तत्क्षणात् अपसर्पत मा कश्चित्पश्येदित्यभिशङ्कया After 27, S ins.: *474 यथा नौ नावबुध्येरन्रात्रावेवं व्यवस्थितौ वैशंपायनः सागच्छन्नगरं कृष्णा भीमसेनाश्वासिता सती कृतकृत्या सुदेष्णाया भवनं शुभलक्षणा शचीव नहुषे शप्ते प्रविवेश त्रिविष्टपम् भीमोऽप्यमितवीर्यस्तु बलवानरिमर्दनः सर्वांस्तान्कीचकान्हत्वा तत्र धर्मात्मजानुजः निःशेषान्कीचकान्हत्वा रामो रात्रिंचरानिव जितशत्रुरदीनात्मा प्रविवेश पुरं ततः
पञ्चाधिकं शतं तच्च निहतं तत्र भारत महावनमिव छिन्नं शिश्ये विगलितद्रुमम्
M. N. Dutt: Vaishampayana said O descendant of Bharata, thus there were slain hundred and five of them (as if) a huge forest over-spread with uprooted trees.
एवं ते निहता राजञ्शतं पञ्च च कीचकाः स च सेनापतिः पूर्वमित्येतत्सूतषट्शतम्
M. N. Dutt: Thus, Oking, one hundred and five Kichaka's killed. Including the commander-in-chief who was slain before, they were one hundred and six.
Supplementary Passages:
4.22.29 After 29, T G ins.: *475 न गन्धर्वभयाच्छेकुर्वक्तुं कीचकबान्धवाः अशक्नुवन्तस्तां तत्र भयादप्यभिवीक्षितुम् T G cont.: M ins. after 29: *476 विराटनगरे चापि सर्वे मात्स्याः समागताः काल्यं पञ्चशतं चैतानपश्यन्सारथीन्हतान्
तद्दृष्ट्वा महदाश्चर्यं नरा नार्यश्च संगताः विस्मयं परमं गत्वा नोचुः किंचन भारत
M. N. Dutt: Beholding that wonderful deed men and women assembled; O descendant of Bharata, they were filled with surprise and could not speak any thing.
Supplementary Passages:
4.22.30 After 30ab, M5 ins.: *477 नागराश्च तथा राजन्विस्मयं परमं गताः