Critical Edition
वैशंपायन उवाच स तां दृष्ट्वा विशालाक्षीं राजपुत्रीं सखीं सखा प्रहसन्नब्रवीद्राजन्कुत्रागमनमित्युत
M. N. Dutt: Beholding his friend the princess of expansive eyes in that condition, her friend (Arjuna) o king, smilingly asked her of the cause of coming.
Supplementary Passages:
4.35.1 Before 1, all MSS. except K D1-3.7-9, ins. the foll. passage (S om. lines 3-4, 13-16; M2 om. lines 17-19, and G1 om. lines 20-22 also): *629 वैशंपायन उवाच सा प्राद्रवत्काञ्चनमाल्यधारिणी ज्येष्ठेन भ्रात्रा प्रहिता यशस्विनी सुदक्षिणा वेदिविलग्नमध्या सा पद्मपत्राभनिभा शिखण्डिनी तन्वी शुभाङ्गी मणिचित्रमेखला मत्स्यस्य राज्ञो दुहिता श्रिया वृता तन्नर्तनागारमरालपक्ष्मा शतह्रदा मेघमिवान्वपद्यत सा हस्तिहस्तोपमसंहतोरूः स्वनिन्दिता चारुदती सुमध्यमा आसाद्य तं वै वरमाल्यधारिणी पार्थं शुभा नागवधूरिव द्विपम् सा रत्नभूता मनसः प्रियार्चिता सुता विराटस्य यथेन्द्रलक्ष्मीः सुदर्शनीया प्रमुखे यशस्विनी प्रीत्याब्रवीदर्जुनमायतेक्षणा सुसंहतोरुं कनकोज्ज्वलत्वचं पार्थः कुमारीं स तदाभ्यभाषत किमागमः काञ्चनमाल्यधारिणि मृगाक्षि किं त्वं त्वरितेव भामिनि किं ते मुखं सुन्दरि न प्रसन्नम् आचक्ष्व तत्त्वं मम शीघ्रमङ्गने After line 2, S (which om. lines 3-4) ins.: *630 भ्रातुर्नियोगं तु निशम्य सुभ्रूः शुभानना हाटकरत्नभूषणा सवज्रमुक्तामणिहेमकुण्डला मृदुक्रमा भ्रातृनियोगचोदिता प्रदक्षिणावर्ततनुः शिखण्डिनी पद्मानना पद्मदलायताक्षी
तमब्रवीद्राजपुत्री समुपेत्य नरर्षभम् प्रणयं भावयन्ती स्म सखीमध्य इदं वचः
M. N. Dutt: Then approaching that best of men, that princess, bending low with humility addressed to him (the following) words in the midst of her companions.
Supplementary Passages:
4.35.2 After 2, D5 (marg.).9 ins.: *631 उवाच त्वरया युक्ता चोत्तरा मधुराक्षरम्
गावो राष्ट्रस्य कुरुभिः काल्यन्ते नो बृहन्नडे तान्विजेतुं मम भ्राता प्रयास्यति धनुर्धरः
M. N. Dutt: O Brihannala, the kine of this kingdom are being carried away by the Kurus; my brother is about to start for their discomfiture, with bow in hand.
नचिरं च हतस्तस्य संग्रामे रथसारथिः तेन नास्ति समः सूतो योऽस्य सारथ्यमाचरेत्
M. N. Dutt: Very recently the charioteer of his car was slain in battle; there is none equal to him who can act as his (my brother's) charioteer.
तस्मै प्रयतमानाय सारथ्यर्थं बृहन्नडे आचचक्षे हयज्ञाने सैरन्ध्री कौशलं तव
M. N. Dutt: O Brihannala, while he was trying to find out a charioteer, Sairandhri spoke to him about your skill in the management of horses.
Supplementary Passages:
4.35.5 After 5, B1 Dn D1-3.5 (marg.).7-12 ins.: *632 अर्जुनस्य किलासीस्त्वं सारथिर्दयितः पुरा त्वयाजयत्सहायेन पृथिवीं पाण्डवर्षभः
सा सारथ्यं मम भ्रातुः कुरु साधु बृहन्नडे पुरा दूरतरं गावो ह्रियन्ते कुरुभिर्हि नः
M. N. Dutt: Our kine (by this time) have been taken away to a greater distance by the Kurus. If you do not comply with my words as requested.
अथैतद्वचनं मेऽद्य नियुक्ता न करिष्यसि प्रणयादुच्यमाना त्वं परित्यक्ष्यामि जीवितम्
M. N. Dutt: I, who have asked you for this, shall give up my life. Being thus accosted by his friend of fair hips, that slayer of foes,
एवमुक्तस्तु सुश्रोण्या तया सख्या परंतपः जगाम राजपुत्रस्य सकाशममितौजसः
AI Translation: Thus addressed by her friend Sushravana, the scorcher of enemies went to the presence of the prince of immeasurable energy.
Supplementary Passages:
4.35.8 For 1-8, S subst.: *633 वैशंपायनः सा वज्रवैडूर्यविकारकुण्डला विनिद्रपद्मोत्पलपत्रगन्धिनी प्रसन्नताराधिपसंनिभानना पार्थं कुमारी वचनं बभाषे हरन्ति वित्तं कुरवः पितुर्मे शतं सहस्राणि गवां बृहन्नले सा भ्रातुरश्वान्मम संयमस्व पुरा परे दूरतरं हरन्ति गाः सैरन्ध्रिराख्याति बृहन्नले त्वां सुशिक्षितां संग्रहणे रथाश्वयोः अहं मरिष्यामि न मेऽत्र संशयो मया वृता तत्र न चेद्गमिष्यसि तथा नियुक्तो नरदेवकन्यया नरोत्तमः प्रीतमना धनंजयः उवाच पार्थः शुभमन्दया गिरा शुभाननां शुक्लदतीं शुचिस्मिताम् गच्छामि यत्रेच्छसि चारुहासिनि हुताशनं प्रज्वलितं व्रजामि वा इच्छामि तेऽहं वरगात्रि जीवितं करोमि किं ते प्रियमद्य सुन्दरि न मत्कृते द्रक्ष्यसि तत्पुरं प्रिये वैवस्वतं प्रेतपतेर्महाभयम् स एवमुक्त्वा कुरुवीरपुंगवो विलासिनीं शुक्लदतीं शुचिस्मिताम् बृहन्नलारूपविभूषिताननो विराटपुत्रस्य समीपमाव्रजत् G2 cont.: *634 तमाव्रजन्तं वरभूषणैर्वृतं महाप्रभं वारणयूथपोपमम् गजेन्द्रबाहुं कमलायतेक्षणं कवाटवक्षःस्थलमुन्नतांसम् तमागतं पार्थममित्रकर्शनं महाबलं नागमिव प्रमाथिनम् वैराटिरामन्त्र्य ततो बृहन्नलां गवां निनीषन्पदमुत्तरोऽब्रवीत्
तं सा व्रजन्तं त्वरितं प्रभिन्नमिव कुञ्जरम् अन्वगच्छद्विशालाक्षी शिशुर्गजवधूरिव
AI Translation: She followed him as he went, like a young female elephant following a rutting bull.
दूरादेव तु तं प्रेक्ष्य राजपुत्रोऽभ्यभाषत त्वया सारथिना पार्थः खाण्डवेऽग्निमतर्पयत्
M. N. Dutt: Having got you as his charioteer, Kunti's son Partha, the conqueror of the god of riches, offered oblation to Khandava fire and completely subjugated the world.
पृथिवीमजयत्कृत्स्नां कुन्तीपुत्रो धनंजयः सैरन्ध्री त्वां समाचष्ट सा हि जानाति पाण्डवान्
M. N. Dutt: Sairandhri spoke of you to me; she knows the Pandavas; O Brihannala, govern in the same way, my horses,
संयच्छ मामकानश्वांस्तथैव त्वं बृहन्नडे कुरुभिर्योत्स्यमानस्य गोधनानि परीप्सतः
M. N. Dutt: Who am desirous of fighting with the Kurus and rescuing the precious kine. You were formerly the favourite charioteer of Arjuna.
Supplementary Passages:
4.35.12-13 For 12-13, S subst.: *635 देवेन्द्रसारथिर्वीरो मातलिः ख्यातविक्रमः सुहोत्रो जामदग्न्यस्य विष्णोर्यन्ता च दारुकः अरुणः सूर्ययन्ता च सुमन्त्रो दशरथस्य च सर्वे सारथयः ख्याता न बृहन्नलया समाः इत्युक्तोऽहं च सैरन्ध्र्या तेन त्वामाह्वयामि वै आहूता त्वं मया सार्धं योद्धुं याहि बृहन्नले दूराद्दूरतरं गावो भवन्ति कुरुभिर्हृताः
अर्जुनस्य किलासीस्त्वं सारथिर्दयितः पुरा त्वयाजयत्सहायेन पृथिवीं पाण्डवर्षभः
M. N. Dutt: By your help, that foremost of the Pandavas conquered the world. Brihannala replied to the prince who had said this.
एवमुक्ता प्रत्युवाच राजपुत्रं बृहन्नडा का शक्तिर्मम सारथ्यं कर्तुं संग्राममूर्धनि
AI Translation: Thus addressed, Bṛhannala replied to the prince: "What power do I have to act as a charioteer in the midst of battle?"
गीतं वा यदि वा नृत्तं वादित्रं वा पृथग्विधम् तत्करिष्यामि भद्रं ते सारथ्यं तु कुतो मयि
AI Translation: If it is singing or dancing or various kinds of music, I will do that for you, but how can I be your charioteer?
उत्तर उवाच बृहन्नडे गायनो वा नर्तनो वा पुनर्भव क्षिप्रं मे रथमास्थाय निगृह्णीष्व हयोत्तमान्
M. N. Dutt: Uttara said O Brihannala, a singer or a dancer, whatever you may be, quickly ascend my chariot and restrain the best of horses.
Supplementary Passages:
4.35.16 For 16, S subst.: *636 त्वं नर्तको वा यदि वापि गायकः क्षिप्रं तनुत्रं परिधत्स्व भानुमत् After 16, S (M4.5 om. lines 1-4) ins.: *637 अभीक्ष्णमाहुस्तव कर्म पौरुषं स्त्रियः प्रशंसन्ति ममाद्य चान्तिके वैशंपायनः इत्येवमुक्त्वा नृपसूनुसत्तमस् तदा स्मयित्वार्जुनमभ्यनन्दयत् अथोत्तरः पारशवं शताक्षिमत् सुवर्णचित्रं परिगृह्य भानुमत् बृहन्नलायै प्रददौ स्वयं तदा विराटपुत्रः परवीरघातिने तदाज्ञया मात्स्यसुतस्य वीर्यवान् अकर्तुकामेव समाददे तदा बृहन्नला यद्यस्ति च रणे शौर्यं शक्तिः स्याद्द्विषतां वधे अहं त्वामभिगच्छामि यत्र त्वं यासि तत्र भोः
वैशंपायन उवाच स तत्र नर्मसंयुक्तमकरोत्पाण्डवो बहु उत्तरायाः प्रमुखतः सर्वं जानन्नरिंदम
M. N. Dutt: Vaishampayana said Although knowing everything, that slayer of foes, the son of Pandu, as if to make a fun, committed many mistakes before Uttara.
ऊर्ध्वमुत्क्षिप्य कवचं शरीरे प्रत्यमुञ्चत कुमार्यस्तत्र तं दृष्ट्वा प्राहसन्पृथुलोचनाः
M. N. Dutt: And while by raising it upwards he tried to put the coat of mail on his body, the large-eyed maidens, seeing it, began to laugh.
Supplementary Passages:
4.35.18 For 18, S subst.: *638 तमाददानं प्रमदा जहासिरे ह्यधोमुखं वीरवरोऽभ्यहारयत् ततस्तिरश्चीनकृतं सपत्नहा ह्यधोमुखं कवचमथाभ्यकर्षयत् सम्यक्प्रजानन्नपि सत्यविक्रमो ह्यज्ञातवत्सर्वकुरुप्रवीरः ऊर्ध्वं क्षिपन्वीरवरोऽभ्यहारयत् पुनश्च यत्नात्कवचं धनंजयः एवंप्रकाराणि बहूनि कुर्वति तस्मिन्कुमार्यः प्रमदा जहासिरे
स तु दृष्ट्वा विमुह्यन्तं स्वयमेवोत्तरस्ततः कवचेन महार्हेण समनह्यद्बृहन्नडाम्
M. N. Dutt: Beholding him bewildered Uttara himself dressed Brihannala with a highly precious coat of mail.
Supplementary Passages:
4.35.19 For 19, S subst.: *639 तथा विकुर्वन्तममित्रकर्शनं नैवोत्तरः पर्यभवद्धनंजयम् तं राजपुत्रः समनाहयत्स्वयं जाम्बूनदान्तेन शुभेन वर्मणा कृशानुतप्तप्रतिमेन भास्वता जाज्वल्यमानेन सहस्ररश्मिना
स बिभ्रत्कवचं चाग्र्यं स्वयमप्यंशुमत्प्रभम् ध्वजं च सिंहमुच्छ्रित्य सारथ्ये समकल्पयत्
M. N. Dutt: Himself putting on an armour effulgent like the sun and hoisting the lion flag he appointed him (Brihannala, as his charioteer).
Supplementary Passages:
4.35.20 For 20, S subst.: *640 अथास्य शीघ्रं प्रसमीक्ष्य योजयद् रथे हयान्काञ्चनजालसंवृतान् सुवर्णजालान्तरयोक्तृभूषणान् सिंहं च सौवर्णमुपाश्रयद्रथे
धनूंषि च महार्हाणि बाणांश्च रुचिरान्बहून् आदाय प्रययौ वीरः स बृहन्नडसारथिः
M. N. Dutt: With Brihannala as his charioteer and taking many costly bows and beautiful arrows the hero issued out.
Supplementary Passages:
4.35.21 After 21ab, S ins.: *641 आयुधानि च वै तत्र रथोपस्थे च संन्यसत्
अथोत्तरा च कन्याश्च सख्यस्तामब्रुवंस्तदा बृहन्नडे आनयेथा वासांसि रुचिराणि नः
AI Translation: Then the northern girls, her friends, said to her then: "Bring us beautiful garments, O Brihannada!"
पाञ्चालिकार्थं सूक्ष्माणि चित्राणि विविधानि च विजित्य संग्रामगतान्भीष्मद्रोणमुखान्कुरून्
AI Translation: For the sake of the Panchala kingdom, he won many kinds of beautiful and subtle things Having defeated the Kurus led by Bhishma and Drona in battle,
अथ ता ब्रुवतीः कन्याः सहिताः पाण्डुनन्दनः प्रत्युवाच हसन्पार्थो मेघदुन्दुभिनिःस्वनः
M. N. Dutt: The maidens thus speaking, Partha, the son of Pandu, smilingly replied in words deep as the muttering of clouds.
यद्युत्तरोऽयं संग्रामे विजेष्यति महारथान् अथाहरिष्ये वासांसि दिव्यानि रुचिराणि च
M. N. Dutt: Brihannala said If Uttara can defeat those mighty carwarriors I shall bring many beautiful clothes for you.
एवमुक्त्वा तु बीभत्सुस्ततः प्राचोदयद्धयान् कुरूनभिमुखाञ्शूरो नानाध्वजपताकिनः
M. N. Dutt: Vaishampayana said Having said this the heroic Arjuna drove the horses towards the Kuru army over which were flowing many flags.
Supplementary Passages:
4.35.26 For 26, S subst.: *642 अथोत्तरो वर्म महाप्रभावं सुवर्णवैडूर्यपरिष्कृतं दृढम् आमुच्य वीरः प्रययौ रथोत्तमं धनंजयं सारथिनं प्रगृह्य B Dn D5.9-12 S ins. after 26: D6, after (the interpolated) vaiśaṃ. u. (see above): *643 तमुत्तरं वीक्ष्य रथोत्तमे स्थितं बृहन्नडायाः सहितं महाभुजम् स्त्रियश्च कन्याश्च द्विजाश्च सुव्रताः प्रदक्षिणं चक्रुरथोचुरङ्गनाः यदर्जुनस्यर्षभतुल्यगामिनः पुराभवत्खाण्डवदाहमङ्गलम् कुरून्समासाद्य रणे बृहन्नडे सहोत्तरेणास्तु तदद्य मङ्गलम्