Critical Edition
उत्तर उवाच सुवर्णविकृतानीमान्यायुधानि महात्मनाम् रुचिराणि प्रकाशन्ते पार्थानामाशुकारिणाम्
M. N. Dutt: Uttara said Truly these golden weapons, belonging to the light handed and noble sons of Pritha, are greatly beautiful.
Supplementary Passages:
4.39.1 Before the ref., S ins.: *723 वैशंपायनः एतस्मिन्नन्तरे पार्थं मूढात्मा न व्यजानत विराटपुत्रः प्रमुखे पप्रच्छ पुनरेव तु
क्व नु स्विदर्जुनः पार्थः कौरव्यो वा युधिष्ठिरः नकुलः सहदेवश्च भीमसेनश्च पाण्डवः
M. N. Dutt: But where are that Arjuna, the son of Pritha, Yudhishthira of the Kuru race, Nakula, Sahadeva and Bhimasena the son of Pandu?
Supplementary Passages:
4.39.2 For 2, S subst.: *724 क्व नु ते पाण्डवाः शूराः संग्रामेष्वपराजिताः एषामिमानि दिव्यानि श्रिया दीव्यन्ति भान्ति च कस्मिन्वसन्ति ते देशे धर्मज्ञा बन्धुवत्सलाः क्व धर्मराजः कौरव्यो धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः भीमसेनार्जुनौ चापि सर्वे ते मातुला मम नकुलः सहदेवो वा सर्वास्त्रकुशलो रणे After line 4, T1 G2 ins.: *725 धर्मशीलश्च धर्मात्मा धर्मवान्धर्मवित्सुधीः धर्माध्यक्षो धर्मव्रतो धर्मज्ञो धर्ममूर्तिमान् धर्मनिष्ठो धर्मकर्ता धर्मगोप्ता सुधर्मकृत् सत्यार्जवक्षमाधारो घृणी धर्मपरायणः
सर्व एव महात्मानः सर्वामित्रविनाशनाः राज्यमक्षैः पराकीर्य न श्रूयन्ते कदाचन
M. N. Dutt: We never hear of all those noble (heroes), capable of destroying all enemies, who lost their kingdom at dice.
द्रौपदी क्व च पाञ्चाली स्त्रीरत्नमिति विश्रुता जितानक्षैस्तदा कृष्णा तानेवान्वगमद्वनम्
M. N. Dutt: Where is Draupadi, the princess of Panchala, known as a jewel of a female who followed them to woods after their defeat at dice.
Supplementary Passages:
4.39.4 After 4, S (M2 om. lines 2-3) ins.: *726 उत्सृज्य धर्मराज्यं ते न श्रूयन्ते वनं गताः पाण्डवान्यदि जानीषे क्व नु ते धर्मचारिणः क्व चाद्य निवसन्तीति सत्यं ब्रूहि बृहन्नले वैशंपायनः ततः प्रहस्य बीभत्सुः कौन्तेयः श्वेतवाहनः उवाच राजपुत्रं तमुत्तरं शृणु मे वचः After line 3, T1 G2 ins.: *727 किमर्थमागतान्यत्र शस्त्रास्त्राणि महात्मनाम् कथं ज्ञातानि भवता तथा मे ब्रूहि शोभने For lines 4-5, G1 subst.: *728 ततः प्रहस्य कौन्तेयो राजपुत्रमुवाच ह T1 cont.: *729 मा भैस्त्वं राजशार्दूल सर्वं ते वर्णयाम्यहम् नात्र भेतव्यमद्यापि राजपुत्र यथा तथा वयं ते पाण्डवा नाम वनवासस्य पारगाः अतीते द्वादशे वर्षे छन्नवासमिहोषिताः तस्मादशङ्कितमनाः शृणुष्व महितोत्तर
अर्जुन उवाच अहमस्म्यर्जुनः पार्थः सभास्तारो युधिष्ठिरः बल्लवो भीमसेनस्तु पितुस्ते रसपाचकः
M. N. Dutt: Arjuna said I am Arjuna, the son of Pritha, your father's courtier is Yudhishthira and the clever cook of your father, Ballava, is Bhimasena.
अश्वबन्धोऽथ नकुलः सहदेवस्तु गोकुले सैरन्ध्रीं द्रौपदीं विद्धि यत्कृते कीचका हताः
M. N. Dutt: Nakula is in charge of steeds and Sahadeva is in cow-pen and know Sairandhri as Draupadi for whom Kichaka's were slain.
Supplementary Passages:
4.39.6 After 6, S ins.: *730 भीमसेनेन दुर्वृत्तः सह भ्रातृभिराहवे T1 G2 cont.: *731 श्रुत्वैतद्वचनं जिष्णोर्विस्मयस्फारितेक्षणः पश्यन्ननिमिषः पार्थं शनैर्वाचमुवाच ह
उत्तर उवाच दश पार्थस्य नामानि यानि पूर्वं श्रुतानि मे प्रब्रूयास्तानि यदि मे श्रद्दध्यां सर्वमेव ते
M. N. Dutt: Uttara said I shall place confidence in your words if you can mention the ten names of Partha of which I had heard before.
अर्जुन उवाच हन्त तेऽहं समाचक्षे दश नामानि यानि मे अर्जुनः फल्गुनो जिष्णुः किरीटी श्वेतवाहनः बीभत्सुर्विजयः कृष्णः सव्यसाची धनंजयः
M. N. Dutt: Hear all with concentrated mind and attention-Arjuna, Phalguni, Jishnu, Kiritin Shvetavahana, Bibhatsu, Vijaya, Krishna, Savyasachin, Dhananjaya.
Supplementary Passages:
4.39.8 After 8ab, Ś1 K Dn2 D4.6.11.12 ins.: *732 वैराटे शृणु तानि त्वं यानि पूर्वं श्रुतानि ते Dn2 D6.11.12 cont.: B Dn1 D5.7.10 ins. after 8ab: *733 एकाग्रमानसो भूत्वा शृणु सर्वं समाहितः On the other hand, S ins. after 8ab: *734 ईशानो विदधे देवस्त्रिदिवस्येश्वरो दिवि T1 cont.: *735 तानि लोके प्रवृत्तानि वैराटे शृणु तत्त्वतः After 8, S ins.: *736 एतानि मम नामानि स्थापितानि सुरोत्तमैः
उत्तर उवाच केनासि विजयो नाम केनासि श्वेतवाहनः किरीटी नाम केनासि सव्यसाची कथं भवान्
M. N. Dutt: Uttara said name Why is your Vijaya? Why Shvetavahana? Why is your name Kiritin and why Savyasachi?
Supplementary Passages:
4.39.9 After the ref., S ins.: *737 गुणतो दश नामानि समवेतानि पाण्डवे चरन्ति लोके ख्यातानि विदितानि ममानघ
अर्जुनः फल्गुनो जिष्णुः कृष्णो बीभत्सुरेव च धनंजयश्च केनासि प्रब्रूहि मम तत्त्वतः श्रुता मे तस्य वीरस्य केवला नामहेतवः
M. N. Dutt: Tell me all truly why your names are Arjuna, Phalguni, Jishnu, Krishna, Bibhatsu and Dhananjaya.
Supplementary Passages:
4.39.10 After 10, N (except D4; D1 missing) ins.: *738 तत्सर्वं यदि मे ब्रूयाः श्रद्दध्यां सर्वमेव ते On the other hand, T1 G2 ins. after 10: *739 इतस्ततश्चलत्येतन्मनो मे चञ्चलं त्वयि अर्जुनो वा भवान्नेति वद शीघ्रं बृहन्नले
अर्जुन उवाच सर्वाञ्जनपदाञ्जित्वा वित्तमाच्छिद्य केवलम् मध्ये धनस्य तिष्ठामि तेनाहुर्मां धनंजयम्
M. N. Dutt: Arjuna said Having conquered all countries, and collected their wealth I lived in the midst of riches and so they call me Dhananjaya.
अभिप्रयामि संग्रामे यदहं युद्धदुर्मदान् नाजित्वा विनिवर्तामि तेन मां विजयं विदुः
M. N. Dutt: When I go out to fight with invincible kings I never return without defeating them; hence they call me Vijaya.
श्वेताः काञ्चनसंनाहा रथे युज्यन्ति मे हयाः संग्रामे युध्यमानस्य तेनाहं श्वेतवाहनः
M. N. Dutt: When I fight in the battle field the steeds that are yoked to my car are white and golden hued and hence they call me Shvetavahana.
Supplementary Passages:
4.39.13 After 13, S ins.: *740 किरीटं सूर्यसंकाशं भ्राजते मे शिरोगतम् रणमध्ये रथस्थस्य सूर्यपावकसंनिभम्
उत्तराभ्यां च पूर्वाभ्यां फल्गुनीभ्यामहं दिवा जातो हिमवतः पृष्ठे तेन मां फल्गुनं विदुः
M. N. Dutt: I was born on the Himavat when the constellation Uttara Phalguna was on the ascendant and hence they call me Phalguni.
Supplementary Passages:
4.39.14 After 14, S ins.: *741 यो ममाङ्गे व्रणं कुर्यान्मम ज्येष्ठस्य पश्यतः युधिष्ठिरस्य रुधिरं दर्शयेद्वा कदाचन पराभवमहं तस्य कुले कुर्यां न संशयः
पुरा शक्रेण मे दत्तं युध्यतो दानवर्षभैः किरीटं मूर्ध्नि सूर्याभं तेन माहुः किरीटिनम्
M. N. Dutt: A diadem, brilliant like the sun, was formerly placed on my head by Indra during my fight with the Danavas and hence they call me Kiritin.
Supplementary Passages:
4.39.15 For 15abc, S subst.: *742 अच्छेद्यं रुचिरं चित्रं जाम्बूनदपरिष्कृतम् इन्द्रदत्तमनाहार्यं
न कुर्यां कर्म बीभत्सं युध्यमानः कथंचन तेन देवमनुष्येषु बीभत्सुरिति मां विदुः
M. N. Dutt: I have never committed a hateful work in the field of battle and hence I am known as Bibhatsu amongst men and celestials. I
उभौ मे दक्षिणौ पाणी गाण्डीवस्य विकर्षणे तेन देवमनुष्येषु सव्यसाचीति मां विदुः
M. N. Dutt: Both of my hands are capable of drawing Gandiva: hence they know me as Savyasachi amongst men and celestials.
Supplementary Passages:
4.39.17 For 17ab, D2 (marg.) subst.: *743 धनुषाहं समायुक्तः शरवर्षं सृजामि च After 17ab, S (M2.4 om.) ins.: *744 भुजौ मे भवतः संख्ये परसैन्यविनाशने
पृथिव्यां चतुरन्तायां वर्णो मे दुर्लभः समः करोमि कर्म शुक्लं च तेन मामर्जुनं विदुः
M. N. Dutt: My complexion is rare on earth with four boundaries and I perform pure deeds and hence they call me Arjuna.
अहं दुरापो दुर्धर्षो दमनः पाकशासनिः तेन देवमनुष्येषु जिष्णुनामास्मि विश्रुतः
M. N. Dutt: am unapproachable, irrepressible, dreadful and the chastiser of Paka; hence I am known as Vishnu amongst men and celestials.
कृष्ण इत्येव दशमं नाम चक्रे पिता मम कृष्णावदातस्य सतः प्रियत्वाद्बालकस्य वै
M. N. Dutt: Krishna, my tenth name, was given to me by my father out of affection for a black boy of great purity.
Supplementary Passages:
4.39.20 After 20, D7.9 ins.: *745 स्थितोऽस्मि यत्तः संग्रामे वैराटे व्येतु ते भयम् एतच्छ्रुत्वा प्रहृष्टात्मा विस्मयोत्फुल्ललोचनः
वैशंपायन उवाच ततः पार्थं स वैराटिरभ्यवादयदन्तिकात् अहं भूमिंजयो नाम नाम्नाहमपि चोत्तरः
M. N. Dutt: Vaishampayana said Then approaching Partha the son of Virata said "I am Bhuminjaya by name as well as Uttara.
Supplementary Passages:
4.39.21 After 21ab, T1 ins.: *746 तस्य तद्वचनं श्रुत्वा वैराटिः पार्षतोत्तम प्रहृष्टरोमा हृष्टोऽभूद्विस्मयोत्फुल्ललोचनः तं प्रेक्ष्य वै महात्मानमर्जुनं मत्स्यनन्दनः प्राञ्जलिश्चाभिवाद्याथ इदं वचनमब्रवीत्
दिष्ट्या त्वां पार्थ पश्यामि स्वागतं ते धनंजय लोहिताक्ष महाबाहो नागराजकरोपम यदज्ञानादवोचं त्वां क्षन्तुमर्हसि तन्मम
M. N. Dutt: By good luck I have seen you, O Partha, Welcome, O Dhananjaya, O you with red eyes and mighty arms resembling the trunk of elephants.
Supplementary Passages:
4.39.22 After 22e, S ins.: *747 प्रमादेन नरोत्तम अकृत्वा हृदये सर्वं
यतस्त्वया कृतं पूर्वं विचित्रं कर्म दुष्करम् अतो भयं व्यतीतं मे प्रीतिश्च परमा त्वयि
M. N. Dutt: You should pardon me for what I said out of ignorance. You performed before many wonderful and difficult fears: hence my fears have been removed and I bear a great love for you.”
Supplementary Passages:
4.39.23 After 23, D9 ins. a passage given in App. I (No. 38); while S ins.: *748 दासोऽहं ते भविष्यामि पश्य मामनुकम्पया या प्रतिज्ञा कृता पूर्वं तव सारथ्यकारणात् मनःस्वास्थ्यं च मे जातं जातं भाग्यं च मे महत् After line 1, T1 ins.: *749 यदज्ञानादवोचं त्वां विस्मर्तव्यं धनंजय यावदर्वागहं विद्यां त्वां न तत्त्वेन भारत तावन्मेऽभूद्भयं तात कुरुभ्यो नात्र संशयः यदा त्वज्ञासिषमहं छन्नं तत्त्वेन भारत विस्मितोऽस्मि महासत्त्व सर्वशत्रून्विनाशय त्वद्वाक्यजलसंसिक्तमुत्पलं हृदयं मम घर्माभितप्तं विजले म्लानपद्ममिव ह्रदे After line 2, T1 ins.: *750 नेयं प्रतिज्ञा पूर्णा मे हर्षश्चार्जुन जायते देवेन्द्रतनयस्येह सारथिः स्यां महामृधे इति पूर्वं कृतास्माभिः प्रतिज्ञा युद्धदुर्मद प्रतिज्ञा मम संपूर्णा तव सारथ्यकारणात्