Critical Edition
भीष्म उवाच कलांशास्तात युज्यन्ते मुहूर्ताश्च दिनानि च अर्धमासाश्च मासाश्च नक्षत्राणि ग्रहास्तथा
AI Translation: Bhishma said: O son, the parts of the day, the muhūrtas, the days, the half-months, the months, the constellations, and the planets
ऋतवश्चापि युज्यन्ते तथा संवत्सरा अपि एवं कालविभागेन कालचक्रं प्रवर्तते
AI Translation: The seasons and the years are also yoked. Thus the wheel of time revolves according to the division of time.
तेषां कालातिरेकेण ज्योतिषां च व्यतिक्रमात् पञ्चमे पञ्चमे वर्षे द्वौ मासावुपजायतः
AI Translation: When the time of the stars has passed, in the fifth year, two months are added.
तेषामभ्यधिका मासाः पञ्च द्वादश च क्षपाः त्रयोदशानां वर्षाणामिति मे वर्तते मतिः
AI Translation: The months of those are five, and the nights are twelve. I think that is the period of thirteen years.
Supplementary Passages:
4.47.4 After 4, S ins.: *854 पूर्वेद्युरेव निर्वृत्ते ततो बीभत्सुरागतः while D7 (marg.) ins.: *855 गते वर्षद्वये चैव पञ्चपक्षे दिनद्वये दिवसस्याष्टमे भागे पतत्येकोऽधिमासकः
सर्वं यथावच्चरितं यद्यदेभिः परिश्रुतम् एवमेतद्ध्रुवं ज्ञात्वा ततो बीभत्सुरागतः
AI Translation: All that was done by them, all that was heard by them, Having known this to be true, then Bhima came.
सर्वे चैव महात्मानः सर्वे धर्मार्थकोविदाः येषां युधिष्ठिरो राजा कस्माद्धर्मेऽपराध्नुयुः
AI Translation: All of them are great souls, all are experts in Dharma and Artha. Of whom Yudhishthira is the king, how can they be guilty of an offence against Dharma?
Supplementary Passages:
4.47.6 After 6, T G2 ins.: *856 कामात्क्रोधाच्च लोभाच्च कामक्रोधभयादपि स्नेहाद्वा यदि वा मोहाद्धर्मं नात्येति धर्मजः
अलुब्धाश्चैव कौन्तेयाः कृतवन्तश्च दुष्करम् न चापि केवलं राज्यमिच्छेयुस्तेऽनुपायतः
AI Translation: The sons of Pandu are not greedy, and they have done what is difficult to do. They do not desire the kingdom alone, without proper means.
तदैव ते हि विक्रान्तुमीषुः कौरवनन्दनाः धर्मपाशनिबद्धास्तु न चेलुः क्षत्रियव्रतात्
AI Translation: Then the sons of the Kaurava dynasty were eager to fight, but bound by the noose of Dharma, they did not deviate from the vow of the Kshatriyas.
यच्चानृत इति ख्यायेद्यच्च गच्छेत्पराभवम् वृणुयुर्मरणं पार्था नानृतत्वं कथंचन
AI Translation: And that which is known as untrue, and that which leads to defeat, The Parthas would choose death, not untruth in any way.
प्राप्ते तु काले प्राप्तव्यं नोत्सृजेयुर्नरर्षभाः अपि वज्रभृता गुप्तं तथावीर्या हि पाण्डवाः
AI Translation: But when the time comes, the bull-like men should not abandon what is to be obtained. Even the wielder of the thunderbolt would not be able to protect them, for the Pandavas
प्रतियुध्याम समरे सर्वशस्त्रभृतां वरम् तस्माद्यदत्र कल्याणं लोके सद्भिरनुष्ठितम् तत्संविधीयतां क्षिप्रं मा नो ह्यर्थोऽतिगात्परान्
AI Translation: Let us fight in battle with the best of all weapon-bearers. Therefore, let whatever is good in this world, practiced by the virtuous, be quickly arranged, lest our wealth should go
Supplementary Passages:
4.47.11 After 11ab, B4.5 D6 ins.: *857 आगतं फाल्गुनं राजन्सर्वे तत्र न संशयः
न हि पश्यामि संग्रामे कदाचिदपि कौरव एकान्तसिद्धिं राजेन्द्र संप्राप्तश्च धनंजयः
AI Translation: O son of Kuru, I do not see any single-sided success in battle. O lord of kings, Arjuna has attained success.
संप्रवृत्ते तु संग्रामे भावाभावौ जयाजयौ अवश्यमेकं स्पृशतो दृष्टमेतदसंशयम्
AI Translation: But when the battle has begun, success and failure are certain, and one of them is bound to touch us. This has been seen.
तस्माद्युद्धावचरिकं कर्म वा धर्मसंहितम् क्रियतामाशु राजेन्द्र संप्राप्तो हि धनंजयः
AI Translation: Therefore, O lord of kings, let the war-like deeds be done, or let the righteous deeds be done quickly, for Dhananjaya has arrived.
Supplementary Passages:
4.47.14 S (except M3) ins. after 14 (M5, which om. 14cd, after 14ab): *858 एकोऽपि समरे पार्थः पृथिवीं निर्दहेच्छरैः भ्रातृभिः सहितस्तात किं पुनः कौरवान्रणे तस्मात्संधिं कुरुश्रेष्ठ कुरुष्व यदि मन्यसे
दुर्योधन उवाच नाहं राज्यं प्रदास्यामि पाण्डवानां पितामह युद्धावचारिकं यत्तु तच्छीघ्रं संविधीयताम्
AI Translation: Duryodhana said: O grandfather, I will not give the kingdom to the Pandavas. But whatever is to be done in the course of war, let that be quickly arranged.
Supplementary Passages:
4.47.15 After 15ab, T G ins.: *859 ग्रामं सेनां च दासीं च स्वल्पं द्रव्यमपि प्रभो After 15, S (except M3) ins.: *860 वैशंपायनः भीष्मस्योपरते वाक्ये तथा दुर्योधनस्य च प्राप्तमर्थ्यं च यद्वाक्यं द्रोणश्चाह द्विजोत्तमः
भीष्म उवाच अत्र या मामकी बुद्धिः श्रूयतां यदि रोचते क्षिप्रं बलचतुर्भागं गृह्य गच्छ पुरं प्रति ततोऽपरश्चतुर्भागो गाः समादाय गच्छतु
AI Translation: Bhishma said: Listen, if you like, to my opinion on this matter. Take a quarter of the army and go back to the city. Then another quarter, taking the
Supplementary Passages:
4.47.16 S ins. after the ref. (M3, which om. 14c-15d, after 14ab): *861 यत्तु युद्धाय चरितं भवेद्वा धर्मसंहितम् कस्त्वया सदृशो लोके भूयस्त्वं वक्तुमर्हसि After 16ab, all MSS. except M ins.: *862 सर्वथा हि मया श्रेयो वक्तव्यं कुरुनन्दन
वयं त्वर्धेन सैन्येन प्रतियोत्स्याम पाण्डवम् मत्स्यं वा पुनरायातमथ वापि शतक्रतुम्
AI Translation: We shall fight the Pāṇḍava with half the army, or the Matsya who has returned, or even Shatakratu.
Supplementary Passages:
4.47.17 After 17ab, N T1 G1.3 ins.: *863 अहं द्रोणश्च कर्णश्च अश्वत्थामा कृपस्तथा प्रतियोत्स्याम बीभत्सुमागतं कृतनिश्चयम् T1 G1.3 cont.: T2 G2 M ins. after 17ab: *864 एवं राजा सुगुप्तः स्यान्न क्लैब्यमनुपश्यति After 17, Dn1 ins.: *865 अहमावारयिष्यामि वेलेव मकरालयम् while S ins.: *866 युध्याम सह संहत्य पाकशासनिमागतम् M cont.: T G ins. after 868*: *867 वैशंपायनः द्रोणस्योपरते वाक्ये भीष्मः प्रोवाच बुद्धिमान् N ins. after 17 (Dn1, after 865*): T G1 after 866*: *868 वैशंपायन उवाच तद्वाक्यं रुरुचे तेषां भीष्मेणोक्तं महात्मना तथा हि कृतवान्राजा कौरवाणामनन्तरम् भीष्मः प्रस्थाप्य राजानं गोधनं तदनन्तरम् सेनामुख्यान्व्यवस्थाप्य व्यूहितुं संप्रचक्रमे
आचार्यो मध्यतस्तिष्ठत्वश्वत्थामा तु सव्यतः कृपः शारद्वतो धीमान्पार्श्वं रक्षतु दक्षिणम्
AI Translation: Let the teacher stand in the middle, Ashvatthama on the left, The wise Kripa, son of Sharadvat, shall guard the right flank.
Supplementary Passages:
4.47.18 After 18, S ins.: *869 विकर्णश्च महावीर्यो दुर्मुखश्च परंतपः शकुनिः सौबलश्चैव दुःसहश्च महाबलः द्रोणस्य पार्श्वमजिताः पालयन्तु महारथाः
अग्रतः सूतपुत्रस्तु कर्णस्तिष्ठतु दंशितः अहं सर्वस्य सैन्यस्य पश्चात्स्थास्यामि पालयन्
AI Translation: Let the son of the charioteer, Karna, stand in front, armed. I shall stand at the rear of the entire army, protecting it.
Supplementary Passages:
4.47.19 After 19, S ins.: *870 सर्वे महारथाः शूरा महेष्वासा महाबलाः युध्यन्तु पाण्डवश्रेष्ठमागतं यत्नतो युधि वैशंपायनः अभेद्यं परसैन्यानां व्यूहं व्यूह्य कुरूत्तमः वज्रगर्भं व्रीहिमुखं पद्मचन्द्रार्धमण्डलम् तस्य व्यूहस्य पश्चार्धे भीष्मश्चाथोद्यतायुधः सौवर्णं तालमुच्छ्रित्य रथे तिष्ठन्नशोभत