Critical Edition
वैशंपायन उवाच स शत्रुसेनां तरसा प्रणुद्य; गास्ता विजित्याथ धनुर्धराग्र्यः दुर्योधनायाभिमुखं प्रयातो; भूयोऽर्जुनः प्रियमाजौ चिकीर्षन्
M. N. Dutt: Vaishampayana said Having quickly routed the enemy's host and recovered the kine, that foremost of bowmen, with a view to fight again, proceeded towards Duryodhana.
गोषु प्रयातासु जवेन मत्स्या;न्किरीटिनं कृतकार्यं च मत्वा दुर्योधनायाभिमुखं प्रयान्तं; कुरुप्रवीराः सहसाभिपेतुः
M. N. Dutt: Seeing the kine run towards the city of Matsya's and considering Kiritin successful, the heroic Kurus all on a sudden withstood him who was proceeding towards Duryodhana.
Supplementary Passages:
4.49.2 After 2ab, S ins.: *898 पशून्समादाय ततो निवृत्ता गोपागणाः स्वान्प्रययुश्च राष्ट्रान् Thereafter S ins. a colophon (adhy. no.: G1.3 M1.5 54; M2.4 53), and cont.: *899 वैशंपायनः ततस्त्रीणि सहस्राणि रथानां च धनुष्मताम् घोराणि कुरुवीराणां पर्यकीर्यन्त भारत कर्णो रथसहस्रेण प्रत्यतिष्ठद्धनंजयम् भीष्मः शांतनवो धीमान्सहस्रेण पुरस्कृतः तथा रथसहस्रेण भ्रातृभिः परिवारितः पश्चाद्दुर्योधनोऽतिष्ठद्धस्तावापी श्रिया ज्वलन् अतिष्ठन्नवकाशेषु पादाताः सह वाजिभिः भीमरूपाश्च मातङ्गास्तोमराङ्कुशचोदिताः तानि दृष्ट्वा ह्यनीकानि विततानि महात्मनाम् वैराटिमुत्तरं तं तु प्रत्यभाषत पाण्डवः G1 ins. after line 2: G3, after line 7: *900 वर्मिता वाजिनोऽतिष्ठन्सहारूढैः प्रहारिभिः After line 8, T1 ins.: *901 तत्र तत्रावकाशेषु पादाताश्च सहस्रशः After 2, D5.7.9 ins.: *902 उत्तर उवाच पुरं प्रतिनिवर्तस्व पार्थ प्रहरतां वर गावस्त्वया जिताश्चेमाः किं युद्धेनेति वै वृथा संदिग्धेऽर्थे न युध्येत पुष्टे वापि बले सति त्वयैकेन बहूनां हि विग्रहेण तु किं वृथा श्रुत्वैतदर्जुनो वाक्यं वैराटेर्भीतवत्तदा प्रहस्य प्राह तं भूयो मा भैः पश्येह कौतुकम् बहूनि दृष्टपूर्वाणि प्राग्युद्धान्युत्तर त्वया पश्येममेवं संग्रामं बहूनामेककेन यत् ततो दुर्योधनं यान्तमर्जुनं तरसा तदा रथाग्र्याः कौरवेन्द्रस्य निपेतुः सहसाखिलाः
तेषामनीकानि बहूनि गाढं; व्यूढानि दृष्ट्वा बहुलध्वजानि मत्स्यस्य पुत्रं द्विषतां निहन्ता; वैराटिमामन्त्र्य ततोऽभ्युवाच
M. N. Dutt: Beholding their army and various well arranged divisions as well as numberless flags, that destroyer of enemies, addressing the son of Virata, the king of Matsya's, said,
Supplementary Passages:
4.49.3 After 3, S ins.: *903 अर्जुनः सुसंगृहीतैरथ रश्मिभिस्त्वं हयान्नियम्य प्रसमीक्ष्य यत्तः संप्रेषयाशु प्रतिवीरमेनं वैकर्तनं योधयितुं वृणोमि यां हस्तिकक्ष्यां बहुधा विचित्रां स्तम्भे रथे पश्यसि दर्शनीयाम् विवर्तमानं ज्वलनप्रकाशं वैकर्तनस्यैतदनीकमग्र्यम्
एतेन तूर्णं प्रतिपादयेमा;ञ्श्वेतान्हयान्काञ्चनरश्मियोक्त्रान् जवेन सर्वेण कुरु प्रयत्न;मासादयैतद्रथसिंहवृन्दम्
M. N. Dutt: Soon take these white horses by this way, governed by golden reins. Do you quickly and carefully take me to the row of the leading Kuru heroes.
गजो गजेनेव मया दुरात्मा; यो योद्धुमाकाङ्क्षति सूतपुत्रः तमेव मां प्रापय राजपुत्र; दुर्योधनापाश्रयजातदर्पम्
M. N. Dutt: The wicked-souled son of the charioteer (Karna) wishes to fight with me as an elephant does with another (elephant). Do you take me to him, O prince, who has grown insolent for the protection afforded to him by Duryodhana.
Supplementary Passages:
4.49.5 After 5ab, M1 ins.: *904 तदद्य युद्धं कुरुवीरमध्ये करोमि तं याहि तथाप्रवृत्तः After 5, S (M4 om. the posterior half) ins.: *905 तं पातयिष्यामि रथस्य मध्ये सहस्रनेत्रोऽशनिनेव वृत्रम् After the prior half, M1.2 ins.: *906 गाण्डीवमुक्तैरिषुभिः सिताग्रैः while M5 ins.: *907 शरैः सुतीक्ष्णैर्हृदयं विभिद्य
स तैर्हयैर्वातजवैर्बृहद्भिः; पुत्रो विराटस्य सुवर्णकक्ष्यैः विध्वंसयंस्तद्रथिनामनीकं; ततोऽवहत्पाण्डवमाजिमध्ये
M. N. Dutt: Then breaking through the array of carwarriors with big horses fleet as the wind the son of Virata took Arjuna to the middle of the battle field.
Supplementary Passages:
4.49.6 S (which om. 7-8) ins. after 6 (M4, which om. 6 also, ins. after line 1 of 905*): *908 तमापतन्तं परमेण तेजसा समीक्ष्य वैकर्तनमभ्यरक्षन् अभ्यद्रवंस्ते रथवीरवृन्दा व्याघ्रेण चाक्रान्तमिवर्षभं रणे चित्राङ्गदश्चित्ररथश्च वीरः संग्रामजिद्दुःसहचित्रसेनौ विविंशतिर्दुर्जयदुर्मुखौ च विकर्णदुःशासनसौबलाश्च शोणो निषेधश्च तमन्वयुस्ते वैकर्तनं शीघ्रतरं युवानः पुत्रा ययुस्ते सहसोदराश्च वैकर्तनं पार्थगतं समीक्ष्य प्रगृह्य चापानि महाबला रणे धनंजयं पर्यकिरञ्छरौघैः तेषां दृढज्याकृतनैकतन्त्रीं प्रासोपवीणां शरसंघकोणाम् कराग्रयन्त्रां स्थिरचापदण्डां वीणामुपावादयदाशु पार्थः
तं चित्रसेनो विशिखैर्विपाठैः; संग्रामजिच्छत्रुसहो जयश्च प्रत्युद्ययुर्भारतमापतन्तं; महारथाः कर्णमभीप्समानाः
M. N. Dutt: Seeing this, those powerful car-warriors, Chitrasena, Sangramajit, Shatrusaha and Jaya with a view to help Karna, rushed towards the advancing Arjuna.
ततः स तेषां पुरुषप्रवीरः; शरासनार्चिः शरवेगतापः व्रातान्रथानामदहत्स मन्यु;र्वनं यथाग्निः कुरुपुंगवानाम्
M. N. Dutt: Thereupon worked up with anger that foremost of men began to consume, with blazing shafts, discharged from his bow, the cars of the leading Kurus like fire consuming the forest.
तस्मिंस्तु युद्धे तुमुले प्रवृत्ते; पार्थं विकर्णोऽतिरथं रथेन विपाठवर्षेण कुरुप्रवीरो; भीमेन भीमानुजमाससाद
M. N. Dutt: When the battle grew dreadful, Vikarana, a leading Kuru hero, getting upon his own chariot, moved towards that mighty carwarrior, Partha, the younger brother of Bhima with a dreadful downpour of shafts.
ततो विकर्णस्य धनुर्विकृष्य; जाम्बूनदाग्र्योपचितं दृढज्यम् अपातयद्ध्वजमस्य प्रमथ्य; छिन्नध्वजः सोऽप्यपयाज्जवेन
M. N. Dutt: Then cutting off his bow with a strong string and having its tops covered with gold he sundered-his Flag-staff. Then with his Flagstaff broken down he quickly took to heels.
तं शात्रवाणां गणबाधितारं; कर्माणि कुर्वाणममानुषाणि शत्रुंतपः कोपममृष्यमाणः; समर्पयत्कूर्मनखेन पार्थम्
M. N. Dutt: Unable to check his anger, Shatruntapa, with a downpour of shafts, began to afflict Partha-the obstructor of the enemies and the author of superhuman deeds.
स तेन राज्ञातिरथेन विद्धो; विगाहमानो ध्वजिनीं कुरूणाम् शत्रुंतपं पञ्चभिराशु विद्ध्वा; ततोऽस्य सूतं दशभिर्जघान
M. N. Dutt: Then wounded by that king a mighty carwarrior and drowned as it were in the Kuru army he wounded Shatruntapa with five arrows and then killed his charioteer with ten.
ततः स विद्धो भरतर्षभेण; बाणेन गात्रावरणातिगेन गतासुराजौ निपपात भूमौ; नगो नगाग्रादिव वातरुग्णः
M. N. Dutt: Then wounded by that foremost of Bharatas with a greatly piercing shaft the king leaving his armour fell down dead on the ground like a rock from the mountain summit clapped by the wind.
रथर्षभास्ते तु रथर्षभेण; वीरा रणे वीरतरेण भग्नाः चकम्पिरे वातवशेन काले; प्रकम्पितानीव महावनानि
M. N. Dutt: Assailed by the foremost of men, a greater hero, those heroic leaders of the Kurus began to tremble in battle like a huge forest shaken by the wind at the time of the universal dissolution.
हतास्तु पार्थेन नरप्रवीरा; भूमौ युवानः सुषुपुः सुवेषाः वसुप्रदा वासवतुल्यवीर्याः; पराजिता वासवजेन संख्ये सुवर्णकार्ष्णायसवर्मनद्धा; नागा यथा हैमवताः प्रवृद्धाः
AI Translation: The best of men were slain by Partha. The young men, well-dressed, fell asleep on the ground. The givers of wealth, equal in valour to Vasava, were defeated by Vasava's son in battle. The elephants, clad in golden and iron armour,
तथा स शत्रून्समरे विनिघ्न;न्गाण्डीवधन्वा पुरुषप्रवीरः चचार संख्ये प्रदिशो दिशश्च; दहन्निवाग्निर्वनमातपान्ते
AI Translation: Thus, the bowman of Gandiva, the foremost of men, will slay his enemies in battle. He will roam the directions and the intermediate directions in battle, like a fire burning a forest at the end of the summer.
प्रकीर्णपर्णानि यथा वसन्ते; विशातयित्वात्यनिलो नुदन्खे तथा सपत्नान्विकिरन्किरीटी; चचार संख्येऽतिरथो रथेन
AI Translation: As the wind in spring scatters the fallen leaves, so the crest-bearer scattered his enemies in battle, the great chariot-warrior with his chariot.
शोणाश्ववाहस्य हयान्निहत्य; वैकर्तनभ्रातुरदीनसत्त्वः एकेन संग्रामजितः शरेण; शिरो जहाराथ किरीटमाली
M. N. Dutt: So the mighty car-warrior Kiritin ranged in the battle field in his chariot dispersing his enemies. Then killing the horses of the brother of Vikartana's son, that one of undeteriorating energy. Ever victorious in battle and decked with a brilliant diadem, with one shaft, speedily cut off his head.
तस्मिन्हते भ्रातरि सूतपुत्रो; वैकर्तनो वीर्यमथाददानः प्रगृह्य दन्ताविव नागराजो; महर्षभं व्याघ्र इवाभ्यधावत्
M. N. Dutt: His brother being slain, the son of Suta, Vikartana's son, gathering his energy. Rushed towards that foremost of men like an elephant chief, with the two tusks out or like a tiger. And Vikartana's son quickly wounded Arjuna with twelve arrows.
स पाण्डवं द्वादशभिः पृषत्कै;र्वैकर्तनः शीघ्रमुपाजघान विव्याध गात्रेषु हयांश्च सर्वा;न्विराटपुत्रं च शरैर्निजघ्ने
AI Translation: The son of the sun struck the son of Pandu with twelve arrows, and quickly struck him again. He pierced his body and all his horses, and struck Virāta's son with
स हस्तिनेवाभिहतो गजेन्द्रः; प्रगृह्य भल्लान्निशितान्निषङ्गात् आकर्णपूर्णं च धनुर्विकृष्य; विव्याध बाणैरथ सूतपुत्रम्
M. N. Dutt: He covered Karna's car with shafts like the sun covering the regions with its rays. Like a lion attacked by an elephant he, taking out sharpened arrows from the quiver.
अथास्य बाहूरुशिरोललाटं; ग्रीवां रथाङ्गानि परावमर्दी स्थितस्य बाणैर्युधि निर्बिभेद; गाण्डीवमुक्तैरशनिप्रकाशैः
M. N. Dutt: And drawing the bow to his ear wounded the charioteer's son on every part of his body. Then that repressor of enemies pierced Karna's arms, thighs, head, forehead and other parts of his body with sharpened arrows fleet as the thunderbolt, shot from his Gandiva bow.
स पार्थमुक्तैर्विशिखैः प्रणुन्नो; गजो गजेनेव जितस्तरस्वी विहाय संग्रामशिरः प्रयातो; वैकर्तनः पाण्डवबाणतप्तः
M. N. Dutt: Thus wounded by the arrows shot by Partha, the son of Pandu, Vikartana's son lef the battle-field and took to his heels like a elephant defeated by another.