Critical Edition
वैशंपायन उवाच अवजित्य धनं चापि विराटो वाहिनीपतिः प्राविशन्नगरं हृष्टश्चतुर्भिः सह पाण्डवैः
M. N. Dutt: Vaishampayana said Having recovered speedily his wealth, Virata, the master of the army entered delightedly the city with the four Pandavas.
जित्वा त्रिगर्तान्संग्रामे गाश्चैवादाय केवलाः अशोभत महाराजः सह पार्थैः श्रिया वृतः
M. N. Dutt: Having defeated the Trigartas in battle and rescued the kine, the king shone there, in the inidst of the Partha's.
तमासनगतं वीरं सुहृदां प्रीतिवर्धनम् उपतस्थुः प्रकृतयः समस्ता ब्राह्मणैः सह
AI Translation: The heroes, seated, increased the joy of their friends. The entire subjects, along with the Brahmins, approached him.
Supplementary Passages:
4.63.3 After 3ab, Ś1 K Dn D4.5.7.11.12 ins.: *1060 उपासां चक्रिरे सर्वे पाण्डवाः सह सैनिकैः
सभाजितः ससैन्यस्तु प्रतिनन्द्याथ मत्स्यराट् विसर्जयामास तदा द्विजांश्च प्रकृतीस्तथा
AI Translation: Having been honored with his army, the king of Matsya, having rejoiced, then dismissed the brahmins and the subjects.
ततः स राजा मत्स्यानां विराटो वाहिनीपतिः उत्तरं परिपप्रच्छ क्व यात इति चाब्रवीत्
AI Translation: Then King Virāta, the lord of the Matsyas, asked Uttarā, "Where are you going?" and she replied,
Supplementary Passages:
4.63.5 After 5ab, T G2 ins.: *1061 प्रविश्यान्तःपुरं रम्यं स्त्रीशतैरुपशोभितम्
आचख्युस्तस्य संहृष्टाः स्त्रियः कन्याश्च वेश्मनि अन्तःपुरचराश्चैव कुरुभिर्गोधनं हृतम्
AI Translation: The women and girls in the palace joyfully told him and the attendants in the inner quarters that the Kuru army had taken the cattle.
विजेतुमभिसंरब्ध एक एवातिसाहसात् बृहन्नडासहायश्च निर्यातः पृथिवींजयः
AI Translation: With great courage, he alone was eager to conquer. With the help of Brihannada, he set out to conquer the earth.
उपयातानतिरथान्द्रोणं शांतनवं कृपम् कर्णं दुर्योधनं चैव द्रोणपुत्रं च षड्रथान्
AI Translation: Upāya, Anatiratha, Drona, Śāntanu, Kripa, Karṇa, Duryodhana, and Drona's son - these six chariots.
राजा विराटोऽथ भृशं प्रतप्तः; श्रुत्वा सुतं ह्येकरथेन यातम् बृहन्नडासारथिमाजिवर्धनं; प्रोवाच सर्वानथ मन्त्रिमुख्यान्
M. N. Dutt: Hearing that his brave son had gone out with only one car and Brihannala as his charioteer, the king Virata was filled with sorrow and said to his leading ministers:
Supplementary Passages:
4.63.9 T G2 (which also transp. 10 and 11) ins. after 9: G1.3 M, after 10: *1062 राजा गवां शतसहस्राणि अभिभूय ममात्मजम् कुरवः कालयन्ति स्म सर्वे युद्धविशारदाः
सर्वथा कुरवस्ते हि ये चान्ये वसुधाधिपाः त्रिगर्तान्निर्जिताञ्श्रुत्वा न स्थास्यन्ति कदाचन
M. N. Dutt: “Hearing of the discomfiture of the Trigartas, all the Kurus and other kings will not surely wait there.
तस्माद्गच्छन्तु मे योधा बलेन महता वृताः उत्तरस्य परीप्सार्थं ये त्रिगर्तैरविक्षताः
M. N. Dutt: Let those of my warriors, who have not been wounded by Trigartas, go out with a highly powerful army to rescue Uttara."
हयांश्च नागांश्च रथांश्च शीघ्रं; पदातिसंघांश्च ततः प्रवीरान् प्रस्थापयामास सुतस्य हेतो;र्विचित्रशस्त्राभरणोपपन्नान्
M. N. Dutt: Saying this, the king Virata soon dispatched for his son, horses, elephants, cars, and a large number of infantry, decked with various dresses and ornaments.
एवं स राजा मत्स्यानां विराटोऽक्षौहिणीपतिः व्यादिदेशाथ तां क्षिप्रं वाहिनीं चतुरङ्गिणीम्
M. N. Dutt: Virata, the king of Matsya's and commander of armies, ordered out speedily an army consisting of four divisions.
कुमारमाशु जानीत यदि जीवति वा न वा यस्य यन्ता गतः षण्ढो मन्येऽहं न स जीवति
M. N. Dutt: He said: “Learn without delay, if the prince is still alive or not. Methinks, he, who has got an useless person for his charioteer, is not yet alive.
Supplementary Passages:
4.63.14 After 14, D2 ins.: *1063 मत्सैन्यं त्वरितं गत्वा कुरून्प्राप्य च चोत्तरम् दृष्ट्वा यदि जिता गावो विजयेनाभ्यनन्दत
तमब्रवीद्धर्मराजः प्रहस्य; विराटमार्तं कुरुभिः प्रतप्तम् बृहन्नडा सारथिश्चेन्नरेन्द्र; परे न नेष्यन्ति तवाद्य गास्ताः
M. N. Dutt: Then the king Yudhishthira smilingly said to the king Virata, who was greatly stricken with sorrow. If Brihannala has been his charioteer, the enemies will not be able to take away the kine.
सर्वान्महीपान्सहितान्कुरूंश्च; तथैव देवासुरयक्षनागान् अलं विजेतुं समरे सुतस्ते; स्वनुष्ठितः सारथिना हि तेन
M. N. Dutt: Well guarded by that charioteer, your son will be able to defeat all the kings allied with the Kurus, as well as all the celestials, Asuras and Yakshas.
अथोत्तरेण प्रहिता दूतास्ते शीघ्रगामिनः विराटनगरं प्राप्य जयमावेदयंस्तदा
M. N. Dutt: In the meantime, the swiftly coursing emissaries, dispatched by Uttara, reached the city and announced the victory.
राज्ञस्ततः समाचख्यौ मन्त्री विजयमुत्तमम् पराजयं कुरूणां चाप्युपायान्तं तथोत्तरम्
AI Translation: Then the minister told the king of the excellent victory and the defeat of the Kurus, and the subsequent course of events.
सर्वा विनिर्जिता गावः कुरवश्च पराजिताः उत्तरः सह सूतेन कुशली च परंतप
AI Translation: All the cows have been conquered and the Kurus have been defeated. Uttara, together with his charioteer, is safe and well, O scorcher of enemies.
कङ्क उवाच दिष्ट्या ते निर्जिता गावः कुरवश्च पराजिताः दिष्ट्या ते जीवितः पुत्रः श्रूयते पार्थिवर्षभ
AI Translation: Kank said: Fortunate are you, O bull among kings, that your cows have been won back and the Kurus defeated. Fortunate is it that your son is alive, O
नाद्भुतं त्वेव मन्येऽहं यत्ते पुत्रोऽजयत्कुरून् ध्रुव एव जयस्तस्य यस्य यन्ता बृहन्नडा
M. N. Dutt: Yudhishthira said "By good luck it is, that the kine have been rescued and the Kurus have fled away. I do not consider it strange, that your son defeated the Kurus. Victory is secure to him who has got Brihannala as his charioteer.”
Supplementary Passages:
4.63.21 After 21, T G2 ins.: *1064 देवेन्द्रसारथिश्चैव मातलिः ख्यातविक्रमः कृष्णस्य सारथिश्चैव न बृहन्नलया समौ
वैशंपायन उवाच ततो विराटो नृपतिः संप्रहृष्टतनूरुहः श्रुत्वा तु विजयं तस्य कुमारस्यामितौजसः आच्छादयित्वा दूतांस्तान्मन्त्रिणः सोऽभ्यचोदयत्
M. N. Dutt: Hearing of the victory of his son of immeasurable energy, the king Virata was greatly delighted, and the hairs of his body stood up.
Supplementary Passages:
4.63.22 After 22, S ins.: *1065 गते त्वनुबले तस्मिन्दूतवाक्यं निशम्य तु उत्तरस्य जयात्प्रीतो विराटः प्रत्यभाषत
राजमार्गाः क्रियन्तां मे पताकाभिरलंकृताः पुष्पोपहारैरर्च्यन्तां देवताश्चापि सर्वशः
AI Translation: Let royal roads be made for me, adorned with flags, And let all deities be worshipped with offerings of flowers.
कुमारा योधमुख्याश्च गणिकाश्च स्वलंकृताः वादित्राणि च सर्वाणि प्रत्युद्यान्तु सुतं मम
AI Translation: The young men, the foremost warriors, and the courtesans, all well-adorned, and all the musical instruments, may they all come forth to welcome my son.
Supplementary Passages:
4.63.24 After 24, S ins.: *1066 भवन्तु ते लब्धजये सुते मे पौराश्च नार्यश्च पुरे च मर्त्याः ते शुक्लवस्त्राः प्रभवन्तु मार्गे सुगन्धमाल्याभरणाश्च नार्यः भजन्तु सर्वा गणिका सुतं मे नार्यश्च सर्वाः सहसैनिकाश्च स्वलंकृतास्ताः सुभगाश्च वेश्याः पुत्रस्य पन्थानमनुव्रजन्तु
घण्टापणवकः शीघ्रं मत्तमारुह्य वारणम् शृङ्गाटकेषु सर्वेषु आख्यातु विजयं मम
AI Translation: Quickly mount the elephant with the bell and drum, and proclaim my victory in all the mountain peaks.
उत्तरा च कुमारीभिर्बह्वीभिरभिसंवृता शृङ्गारवेषाभरणा प्रत्युद्यातु बृहन्नडाम्
AI Translation: And the princess Uttara, surrounded by many young women, dressed in ornaments of love, went out to meet Brihannada.
श्रुत्वा तु तद्वचनं पार्थिवस्य; सर्वे पुनः स्वस्तिकपाणयश्च भेर्यश्च तूर्याणि च वारिजाश्च; वेषैः परार्ध्यैः प्रमदाः शुभाश्च
AI Translation: Hearing those words of the king, all of them, with their hands in the auspicious mudra, and with drums, musical instruments, and lotuses, and with the most excellent ornaments, the auspicious women,
तथैव सूताः सह मागधैश्च; नन्दीवाद्याः पणवास्तूर्यवाद्याः पुराद्विराटस्य महाबलस्य; प्रत्युद्ययुः पुत्रमनन्तवीर्यम्
AI Translation: Similarly, the charioteers and the Magadhas, and the Panavas and the instrumentalists, went forth from Virata's city to welcome the son of infinite valour.
Supplementary Passages:
4.63.28 For 27-28, S subst.: *1067 श्रुत्वा तु वचनं राज्ञः पौराः स्वस्तिकपाणयः सूताश्च सर्वे सह मागधाश्च हृष्टा विराटस्य पुरे जनौघाः भेर्यश्च तूर्याणि च वारिजाश्च वेषैः परार्ध्यैः प्रमदाजनाश्च वन्दिप्रवादैः पणवानकैश्च तथैव वाद्यानि च शङ्खशब्दाः सकांस्यतालं मधुरं च गीतं आदाय नार्यो नगरात्तदीयात् प्रत्युद्ययुः पुत्रमनन्तवीर्यं ते ब्राह्मणाः शान्तिपराः प्रधानाः स्वाध्यायवेदाध्ययनक्रमज्ञाः स्वस्तिक्रियागीतजयप्रधानाः After line 1, M1.2 ins.: *1068 सर्वे सुप्रीतमनसः प्रतिजग्मुर्यथोचितम्
प्रस्थाप्य सेनां कन्याश्च गणिकाश्च स्वलंकृताः मत्स्यराजो महाप्राज्ञः प्रहृष्ट इदमब्रवीत् अक्षानाहर सैरन्ध्रि कङ्क द्यूतं प्रवर्तताम्
M. N. Dutt: Having ordered out soldiers, maidens and well-adorned harlots, the wise king delightedly said these words.
Supplementary Passages:
4.63.29 After 29ab, T1 G3 ins.: *1069 अभ्यभाषत मत्स्यानां राजा कङ्कममित्रहा त्रिगर्ताः कुरवः सर्वे संग्रामे निर्जिता मया प्रविश्यान्तःपुरं हृष्टौ द्यूतं देव्यामहे वयम् After 29e, T1 G3 (both of which om. 29f) ins.: *1070 आसनं चोपकल्पय आदाय व्यजनं त्वं च पार्श्वतोऽनन्तरा भव
तं तथा वादिनं दृष्ट्वा पाण्डवः प्रत्यभाषत न देवितव्यं हृष्टेन कितवेनेति नः श्रुतम्
AI Translation: Seeing him speaking thus, the Pāṇḍava replied: "We have heard that a gambler should not be cheerful."
न त्वामद्य मुदा युक्तमहं देवितुमुत्सहे प्रियं तु ते चिकीर्षामि वर्ततां यदि मन्यसे
AI Translation: I do not feel like celebrating with you today. But I want to do something that will please you, if you agree.
Supplementary Passages:
4.63.31 After 31, T G ins.: *1071 द्यूतं कर्तुं न वाञ्छामि नरेन्द्र तव संसदि
विराट उवाच स्त्रियो गावो हिरण्यं च यच्चान्यद्वसु किंचन न मे किंचित्त्वया रक्ष्यमन्तरेणापि देवितुम्
M. N. Dutt: Virata said Females, kine, gold and other riches whatever I have, nothing you will be able to keep today even if I do not gamble.
Supplementary Passages:
4.63.32 After 32a, T2 ins.: *1072 धान्यं युग्यमजाविकम् विविधानि च रत्नानि
कङ्क उवाच किं ते द्यूतेन राजेन्द्र बहुदोषेण मानद देवने बहवो दोषास्तस्मात्तत्परिवर्जयेत्
M. N. Dutt: Kanka said "O king, O giver of honours, what have you to do with gambling which is attended with so many evils. There are many evils in gambling, and so you should avoid it.
श्रुतस्ते यदि वा दृष्टः पाण्डवो वै युधिष्ठिरः स राज्यं सुमहत्स्फीतं भ्रातॄंश्च त्रिदशोपमान्
AI Translation: Have you heard of or seen the Pandava Yudhishthira? He has a great and prosperous kingdom and brothers who are like the gods.
Supplementary Passages:
4.63.34 After 34c, S (M2 om.) ins.: *1073 पणमेकममन्यत कृष्णां च भार्यां दयितां After 34, S ins.: *1074 निःसंशयं च कितवः पश्चात्तप्यति पाण्डवः विविधानां च रत्नानां धनानां च पराजये अभक्षितविनाशश्च वाक्पारुष्यमनन्तरम् अविश्वास्यं बुधैर्नित्यमेकाह्ना द्रव्यनाशनम्
द्यूते हारितवान्सर्वं तस्माद्द्यूतं न रोचये अथ वा मन्यसे राजन्दीव्याव यदि रोचते
AI Translation: I have lost everything in gambling, therefore I do not like gambling. Or, O king, if you think it is desirable, let us play.
Supplementary Passages:
4.63.35 T1 G1 M1.4 ins. after 35: T2 G2.3 M5 ins. after vaiśaṃ. (of 36, om. uvāca): *1075 एवमाभाष्य वाक्यैस्तु क्रीडतुस्तौ नरोत्तमौ
वैशंपायन उवाच प्रवर्तमाने द्यूते तु मत्स्यः पाण्डवमब्रवीत् पश्य पुत्रेण मे युद्धे तादृशाः कुरवो जिताः
AI Translation: Vaishampayana said When the gambling was going on, the Matsya said to the Pandava: "Look, my son has won such a victory over the Kurus in battle.
Supplementary Passages:
4.63.36 After 36, S (M2 om.) ins.: *1076 कुरवोऽतिरथाः सर्वे देवैरपि सुदुर्जयाः
ततोऽब्रवीन्मत्स्यराजं धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः बृहन्नडा यस्य यन्ता कथं स न विजेष्यति
AI Translation: Then Yudhiṣṭhira, Dharma's son, spoke to the king of Matsya: How can he who has Brihannada as his charioteer not be victorious?
Supplementary Passages:
4.63.37 After 37ab, S (M2 om.; M3 missing) ins.: *1077 कङ्कः दिष्ट्या ते विजिता गावः कुरवश्च पराजिताः अत्यद्भुतमहं मन्ये उत्तरश्चेत्कुरूञ्जयेत् G1.3 M1.4.5 cont.: T G2 ins. after 37: *1078 ततो विराटः क्षुभितो मन्युनाभिपरिप्लुतः उवाच वचनं क्रुद्धः परिव्राजमनन्तरम् तादृशेन तु योधेन महेष्वासेन धीमता कुरवो निर्जिता युद्धे तत्र किं ब्राह्मणाद्भुतम् कङ्कः यन्ता तथाविधो यस्य रथे तिष्ठति वीर्यवान् यदेतद्दुष्करं कुर्यात्तत्र किं नाद्भुतं भवेत् विराटः पुमांसो बहवो दृष्टाः सूताश्च बलिनो मया विक्रम्य यन्ता योद्धा च न मे दृष्टः कदाचन विप्रियं नाचरेद्राज्ञामानुकूल्यं प्रियं वदेत् आचरन्विप्रियं राज्ञां न जातु सुखमेधते
इत्युक्तः कुपितो राजा मत्स्यः पाण्डवमब्रवीत् समं पुत्रेण मे षण्ढं ब्रह्मबन्धो प्रशंससि
M. N. Dutt: At this, being enraged, the king of Matsya's said to the son of Pandu: “O wretch of a Brahman, you speak highly of an eunuch as compared with my son.
वाच्यावाच्यं न जानीषे नूनं मामवमन्यसे भीष्मद्रोणमुखान्सर्वान्कस्मान्न स विजेष्यति
M. N. Dutt: Have you not an idea of what is proper and what is not proper? Forsooth, you insult me. Why should he not defcat all the heroes headed by Bhishma and Drona?
वयस्यत्वात्तु ते ब्रह्मन्नपराधमिमं क्षमे नेदृशं ते पुनर्वाच्यं यदि जीवितुमिच्छसि
M. N. Dutt: For the sake of friendship, O Brahmana, I forgive you for this offence. You must not speak so again, if you wish to live."
Supplementary Passages:
4.63.40 After 40, S ins.: *1079 ततोऽब्रवीत्पुनः कङ्कः प्रहस्य कुरुवर्धन बृहन्नलाया राजेन्द्र घुष्यतां नगरे जयः उत्तरेण तु सारथ्यं कृतं नूनं भविष्यति निमित्तं किंचिदुत्पन्नं तर्कश्चापि दृढो मम यतो जानामि राजेन्द्र नान्यथा तद्भविष्यति कुरवोऽपि महावीर्या देवैरपि सुदुर्जयाः ससोमवरुणादित्यैः सकुबेरहुताशनैः
युधिष्ठिर उवाच यत्र द्रोणस्तथा भीष्मो द्रौणिर्वैकर्तनः कृपः दुर्योधनश्च राजेन्द्र तथान्ये च महारथाः
AI Translation: Yudhiṣṭhira said: Where Drona, Bhīṣma, Drona's son, Kṛpa, the son of Śaradvat, Duryodhana, the lord of kings, and other great warriors,
Supplementary Passages:
4.63.41 After 41ab, S ins.: *1080 अश्वत्थामा विकर्णश्च सोमदत्तो जयद्रथः भूरिश्रवाः शलो भूरिर्जलसंधिश्च वीर्यवान् दुर्योधनो दुष्प्रसहो दुःशासनविविंशती वृषसेनोऽश्वसेनश्च वातवेगसुवर्चसौ बाह्लीको भूरिसेनश्च युयुत्सुश्च परंतपः सौबलः शकुनिश्चैव द्युमत्सेनश्च साल्वराट् अन्ये च बहवः शूरा नानाजनपदेश्वराः कृपेणाचार्यमुख्येन सहिताः कुरवो नृप सज्जकार्मुकनिस्त्रिंशा रथिनो रथयूथपाः
मरुद्गणैः परिवृतः साक्षादपि शतक्रतुः कोऽन्यो बृहन्नडायास्तान्प्रतियुध्येत संगतान्
AI Translation: Surrounded by the hosts of Maruts, even Indra himself Who else but Brihannada could have fought against them when they came together?
Supplementary Passages:
4.63.42 After 42ab, S ins.: *1081 तद्बलं न जयेत्क्रुद्धो भीष्मद्रोणादिभिर्वृतम् After 42, all MSS. except M ins.: *1082 यस्य बाहुबले तुल्यो न भूतो न भविष्यति अतीव समरं दृष्ट्वा हर्षो यस्योपजायते N cont.: *1083 योऽजयत्सहितान्सर्वान्सुरासुरमहोरगान् तादृशेन सहायेन कस्मात्स न विजेष्यते On the other hand, T G2 ins. after 1082*: *1084 किमेवं पुरुषो लोके दिवि वा भुवि विद्यते while G1.3 ins.: *1085 किं पुनर्मानुषेणेह विजिता त्विह विद्यते T G2 ins. after 1084*: G1.3, after 1085*: M, after 42: *1086 वैशंपायनः तेन संक्षुभितो राजा दीर्यमाणेन चेतसा अब्रवीद्वचनं तात अजानन्वै युधिष्ठिरम् कङ्क मा मा ब्रवीर्वाक्यं प्रतिकूलं द्विजोत्तम
विराट उवाच बहुशः प्रतिषिद्धोऽसि न च वाचं नियच्छसि नियन्ता चेन्न विद्येत न कश्चिद्धर्ममाचरेत्
M. N. Dutt: Virata said “Although prevented by me repeatedly, you do not control your speech. If there is none to govern, who will practise virtues?"
वैशंपायन उवाच ततः प्रकुपितो राजा तमक्षेणाहनद्भृशम् मुखे युधिष्ठिरं कोपान्नैवमित्येव भर्त्सयन्
AI Translation: Vaishampayana said: Then the angry king struck him hard with the dice, and reproached Yudhishthira in anger, saying, "Not so!" to his face.
Supplementary Passages:
4.63.44 After 44ab, S ins.: *1087 तस्य तक्षकभोगाभं बाहुमुद्यम्य दक्षिणम् विराटः प्राहरत्क्रुद्धः कर्णमाश्रित्य दक्षिणम्
बलवत्प्रतिविद्धस्य नस्तः शोणितमागमत् तदप्राप्तं महीं पार्थः पाणिभ्यां प्रत्यगृह्णत
AI Translation: Blood came out from his mouth, which was pierced by the powerful arrow. Partha caught it with his hands before it fell on the ground.
Supplementary Passages:
4.63.45 After 45ab, S ins.: *1088 अक्षेणाभिहतो राजा विराटेन महीपतिः तूष्णीमासीन्महाबाहुः कृष्णां संप्रेक्ष्य दुःखितः तस्य रक्तोत्पलनिभं शिरसः शोणितं तदा प्रावर्तत महाबाहोरभिघातान्महात्मनः
अवैक्षत च धर्मात्मा द्रौपदीं पार्श्वतः स्थिताम् सा वेद तमभिप्रायं भर्तुश्चित्तवशानुगा
AI Translation: And the virtuous one looked at Draupadi standing at his side. She knew her husband's intention, being under the control of her husband's mind.
Supplementary Passages:
4.63.46 After 46, S ins.: *1089 सा विषण्णा च भीता च क्रुद्धा च द्रुपदात्मजा बाष्पं नियम्य दुःखं च भर्तुर्निःश्रेयकारिणी उत्तरीयेण सूक्ष्मेण तूर्णं जग्राह शोणितस् निगृह्य रक्तं वस्त्रेण सैरन्ध्री दुःखमोहिता
पूरयित्वा च सौवर्णं पात्रं कांस्यमनिन्दिता तच्छोणितं प्रत्यगृह्णाद्यत्प्रसुस्राव पाण्डवात्
AI Translation: Having filled a golden vessel with copper, the blameless one accepted that blood which flowed from the Pandava.
Supplementary Passages:
4.63.47 After 47ab, D8 ins.: *1090 पूरयित्वा च सौवर्णं पानीयस्य च भाजनम् After 47, S ins. a passage given in App. I (No. 58); while D6 ins.: *1091 विराटोऽस्याब्रवीत्तत्र किमेतत्क्रियतामिति सैरन्ध्रि ब्रूहि तत्त्वेन मम प्रश्नमशेषतः सैरन्ध्रि उवाच यदिदं शोणितं राजन्कङ्कस्य पतति क्षितौ इदं च राष्ट्रं ते क्षिप्रं विनश्येत न संशयः न च द्वादश वर्षाणि वर्षयेत पुरंदरः ईतयश्च प्रवर्तन्ते न सस्यं जायते क्वचित् अशुभं स्याच्च राजेन्द्र नृपस्य च पुरस्य च
अथोत्तरः शुभैर्गन्धैर्माल्यैश्च विविधैस्तथा अवकीर्यमाणः संहृष्टो नगरं स्वैरमागमत्
M. N. Dutt: In the meantime, Uttara, covered with various perfumes and garlands, slowly entered the city with delight.
Supplementary Passages:
4.63.48 After 48, S ins.: *1092 भेर्यश्च तूर्याणि च वेणवश्च विचित्रवेषः प्रमदाजनश्च पुराद्विराटस्य महाबलस्य निष्क्रम्य भूमिंजयमभ्यनन्दन् प्रशस्यमानस्तु जयेन तत्र पुत्रो विराटस्य न हृष्यति स्म संभाष्यमाणस्तु जनेन तेन सोऽन्तर्मनाः पाण्डवमीक्षमाणः पुत्रो विराटस्य ततो वराणि वस्त्राण्यादात्पाण्डुसुतः सखीभ्यः सभाजयंश्चापि समागतास्ता दिष्ट्याजयन्तच्च बलं कुमार्यः After line 4, M1 (which om. line 2) ins.: *1093 बृहन्नलासारथिनं प्रशस्य
सभाज्यमानः पौरैश्च स्त्रीभिर्जानपदैस्तथा आसाद्य भवनद्वारं पित्रे स प्रत्यहारयत्
AI Translation: Honored by the citizens and the women and the people, he approached the door of the house and offered it to his father.
ततो द्वाःस्थः प्रविश्यैव विराटमिदमब्रवीत् बृहन्नडासहायस्ते पुत्रो द्वार्युत्तरः स्थितः
AI Translation: Then the doorkeeper entered and said to Virāta: "Your son, accompanied by Brihannada, is standing at the door."
Supplementary Passages:
4.63.50 After 50a, S ins.: *1094 प्रणिपत्य कृताञ्जलिः वर्धयित्वा जयाशीर्भिर् After 50b, S ins.: *1095 द्वाःस्थः राजन्पृथुयशास्तुभ्यं जित्वा शत्रून्समागतः After 50, S ins.: *1096 कुमारो योधमुख्यैश्च गणिकाभिश्च संवृतः पौरजानपदैर्युक्तः पूज्यमानो जयाशिषा
ततो हृष्टो मत्स्यराजः क्षत्तारमिदमब्रवीत् प्रवेश्यतामुभौ तूर्णं दर्शनेप्सुरहं तयोः
AI Translation: Then the king of Matsya, delighted, said this to Kshatta: "Let both of them be brought quickly. I wish to see them."
क्षत्तारं कुरुराजस्तु शनैः कर्ण उपाजपत् उत्तरः प्रविशत्वेको न प्रवेश्या बृहन्नडा
AI Translation: The king of the Kurus, Karna, slowly whispered to the charioteer: "Let Uttarā enter alone. Brihannada should not be allowed to enter."
एतस्य हि महाबाहो व्रतमेतत्समाहितम् यो ममाङ्गे व्रणं कुर्याच्छोणितं वापि दर्शयेत् अन्यत्र संग्रामगतान्न स जीवेदसंशयम्
AI Translation: For this is the vow of this mighty-armed one, this is his concentration. He who would cause a wound on my body or show blood, Except in the course of battle, he would not live, there is no doubt.
न मृष्याद्भृशसंक्रुद्धो मां दृष्ट्वैव सशोणितम् विराटमिह सामात्यं हन्यात्सबलवाहनम्
AI Translation: He would not be able to bear seeing me, with blood, and would be very angry. He would kill Virāta here, with his ministers and his army and vehicles.
Supplementary Passages:
4.63.54 After 54, D4 ins.: *1097 उत्तरस्त्वेक एवास्मात्प्रवेश्यो न बृहन्नडा (cf. 52dc); while S ins.: *1098 इन्द्रं वापि कुबेरं वा यमं वा वरुणं तथा मम शोणितकर्तारं मृद्नीयात्किं पुनर्नरम् क्षणमात्रं तु तत्रैव द्वारि तिष्ठतु वीर्यवान् इति प्रोवाच धर्मात्मा युधिष्ठिर उदारधीः इत्युक्त्वा क्षमया युक्तो धर्मराजो युधिष्ठिरः सभायां सह मात्स्येन तूष्णीमुपविवेश ह