Critical Edition
वैशंपायन उवाच ततो राज्ञः सुतो ज्येष्ठः प्राविशत्पृथिवींजयः सोऽभिवाद्य पितुः पादौ धर्मराजमपश्यत
AI Translation: Vaishampayana said: Then the eldest son of the king, Prithivinjaya, entered. He bowed at his father's feet and saw Dharmaraja.
Supplementary Passages:
4.64.1 After 1, T G2 ins.: *1099 पश्यन्युधिष्ठिरं दृष्ट्या वक्रया चरणौ पितुः
स तं रुधिरसंसिक्तमनेकाग्रमनागसम् भूमावासीनमेकान्ते सैरन्ध्र्या समुपस्थितम्
AI Translation: He saw him, covered with blood, with his mind distracted, with his body unclothed, sitting alone on the ground, approached by a female ascetic.
Supplementary Passages:
4.64.2 After 2ab, T G2 (both of which om. 2c-4b) ins.: *1100 हृदयेऽदह्यत तदा मृत्युग्रस्त इवोत्तरः को वा जिगमिषन्मृत्युं केन स्पृष्टः पदोरगः श्रोत्रियो ब्राह्मणश्रेष्ठ इन्द्रासनरतिक्षमः पूजनीयोऽभिवाद्यश्च न प्रबाध्योऽयमीदृशः वैशंपायनः स पुत्रवचनं श्रुत्वा विराटो राष्ट्रवर्धनः प्रत्युवाचोत्तरं वाक्यं साध्वसाद्ध्वस्तमानसः विराटः पुत्र ते विजयं श्रुत्वा प्रहृष्टोऽहं महाभुज अक्षक्रीडनयानेन कालक्षेपमकारिषम् ततोऽजयत्कुरून्सर्वानुत्तरो राष्ट्रवर्धनः इत्युक्तं हि मया पुत्र नेति कङ्को बृहन्नला अजयत्सा कुरून्सर्वानिति मामब्रवीन्मुहुः प्रशंसिते मया पुत्र विजये तव विश्रुते बृहन्नलाया विजयं कङ्कस्तु वदते रुषा
ततः पप्रच्छ पितरं त्वरमाण इवोत्तरः केनायं ताडितो राजन्केन पापमिदं कृतम्
M. N. Dutt: Uttara, then, in a hurry, asked his father “Who has struck him, Oking? Who has committed this iniquity?"
विराट उवाच मयायं ताडितो जिह्मो न चाप्येतावदर्हति प्रशस्यमाने यः शूरे त्वयि षण्ढं प्रशंसति
M. N. Dutt: Virata said : “This wily Brahmana has been struck by me. He deserves even more than this. When I was speaking highly of you, heroic as you are, he praised a eunuch.”
Supplementary Passages:
4.64.4 After 4, S ins. (T G2 in reverse order): *1101 ताडितोऽयं मया पुत्र दुरात्मा शत्रुपक्षकृत् बृहन्नलाप्रशंसाभिरभ्यसूयाम्यहं तदा T G2 cont.: *1102 वैशंपायनः श्रुत्वा पितुर्भृशं क्रुद्धः पितरं वाक्यमब्रवीत्
उत्तर उवाच अकार्यं ते कृतं राजन्क्षिप्रमेव प्रसाद्यताम् मा त्वा ब्रह्मविषं घोरं समूलमपि निर्दहेत्
M. N. Dutt: Uttara said: "You have committed a great sin. Please him soon so that the deadly venom of Brahmana's curse may not consume you to the very roots.
Supplementary Passages:
4.64.5 After 5, T2 G2 ins.: *1103 यावन्न क्षयमायाति कुलं सर्वमशेषतः स्फीतं वृद्धं च मात्स्यानामयं तावत्प्रधक्ष्यति प्रणम्य पादयोरस्य दण्डवत्क्षितिमण्डले प्रगृह्य पादौ पाणिभ्यामयं तावत्प्रसाद्यताम्
वैशंपायन उवाच स पुत्रस्य वचः श्रुत्वा विराटो राष्ट्रवर्धनः क्षमयामास कौन्तेयं भस्मच्छन्नमिवानलम्
M. N. Dutt: Hearing the words of his son Virata, enhancer of the state begged pardon with the son of Kunti, radiant like fire within ashes,
क्षमयन्तं तु राजानं पाण्डवः प्रत्यभाषत चिरं क्षान्तमिदं राजन्न मन्युर्विद्यते मम
M. N. Dutt: Seeking forgiveness him, the son of Pandu said the king that I have taken the vow of pardon, so I have no anger in my mind.
यदि ह्येतत्पतेद्भूमौ रुधिरं मम नस्ततः सराष्ट्रस्त्वं महाराज विनश्येथा न संशयः
M. N. Dutt: Forsooth, If the blood comes out from my nose, and falls on the ground, O king, you with your kingdom would have been destroyed.
न दूषयामि ते राजन्यच्च हन्याददूषकम् बलवन्तं महाराज क्षिप्रं दारुणमाप्नुयात्
M. N. Dutt: O king! Do not censure anybody and killing of others is a sinful act, but sometimes mighty king as you is bound to take this cruel step.
Supplementary Passages:
4.64.9 After 9, D5 ins.: *1104 इत्युक्त्वा मार्जयामास शोणितं स नराधिपः
शोणिते तु व्यतिक्रान्ते प्रविवेश बृहन्नडा अभिवाद्य विराटं च कङ्कं चाप्युपतिष्ठत
M. N. Dutt: Vaishampayana sajd When the bleeding had stopped, Brihannala entered the room and having saluted Virata and Kanka, stood silent.
Supplementary Passages:
4.64.10 After 10a, T1 (in which 10b-12b is lost on a damaged fol.) ins.: *1105 पुत्रो राजानमब्रवीत् न युक्तमिव तस्यात्र द्वारि स्थातुं महात्मनः अनुत्तमभुजस्यास्य श्लाघ्यस्याद्भुतकर्मणः * * * * * * * *
क्षमयित्वा तु कौरव्यं रणादुत्तरमागतम् प्रशशंस ततो मत्स्यः शृण्वतः सव्यसाचिनः
AI Translation: Having forgiven the Kaurava who had come out of the battle, Then the Matsyan praised him, while Savyasachi was listening.
Supplementary Passages:
4.64.11 After 11ab, S (T1 broken) ins.: *1106 परिष्वज्य दृढं राजा प्रवेश्य भवनोत्तमम्
त्वया दायादवानस्मि कैकेयीनन्दिवर्धन त्वया मे सदृशः पुत्रो न भूतो न भविष्यति
AI Translation: You are my heir, you who increase the joy of the daughter of Kaikeyi. No son like me has been or will be.
पदं पदसहस्रेण यश्चरन्नापराध्नुयात् तेन कर्णेन ते तात कथमासीत्समागमः
AI Translation: "One who, walking a thousand leagues, would not transgress a step, O father, how was your meeting with that Karṇa?"
Supplementary Passages:
4.64.13 After 13ab, T1 ins.: *1107 शूरश्च लघुहस्तश्च कर्णो लघुपराक्रमः
मनुष्यलोके सकले यस्य तुल्यो न विद्यते यः समुद्र इवाक्षोभ्यः कालाग्निरिव दुःसहः तेन भीष्मेण ते तात कथमासीत्समागमः
AI Translation: In the entire human world, there is no one equal to him. He is unshakable like the ocean, unbearable like the fire of time. O son, how was your meeting with that
Supplementary Passages:
4.64.14 For 14, S subst.: *1108 यस्य तद्विश्रुतं लोके महद्व्रतमनुत्तमम् पितुः कृते कृतं घोरं ब्रह्मचर्यं सुदुष्करम् येन युद्धं कृतं पूर्वं जामदग्न्येन वै सह भीष्मेण पुरुषव्याघ्र न च युद्धे पराजितः पराक्रमी वै दुर्धर्षो विद्वाञ्शूरो जितेन्द्रियः क्षिप्रकारी दृढं वेधी विश्रुतः सर्वकर्मसु तेन ते सह भीष्मेण कुरुवृद्धेन संयुगे युद्धमासीत्कथं तात सर्वमेतद्ब्रवीहि मे After 14, D7 (marg. sec. m.) ins.: *1109 रामं यो जितवान्संख्ये भार्गवं सुमहाबलम् क्षत्रियान्तकरं वीरं तेजोराशिं दुरासदम् अक्षशिष्यं महाबाहुमजेयं दैवतैरपि कालाग्निरुद्रसंकाशं कथमासीत्समागमः
आचार्यो वृष्णिवीराणां पाण्डवानां च यो द्विजः सर्वक्षत्रस्य चाचार्यः सर्वशस्त्रभृतां वरः तेन द्रोणेन ते तात कथमासीत्समागमः
M. N. Dutt: O son! How did you fight with that twiceborn Drona, who is preceptor of the Vishni heroes and sons of Kurus, preceptor of all the Kshatriyas and the foremost among the armed soldiers.
आचार्यपुत्रो यः शूरः सर्वशस्त्रभृतामपि अश्वत्थामेति विख्यातः कथं तेन समागमः
M. N. Dutt: How is the battle was that of Ashvatthama with you, the son of your preceptor who was the best among the warriors and armed heroes.
Supplementary Passages:
4.64.16 After 16, S ins.: *1110 सर्वे चैव महावीर्या धार्तराष्ट्रा महाबलाः तैश्च वीरैश्च ते तात कथमासीत्समागमः
रणे यं प्रेक्ष्य सीदन्ति हृतस्वा वणिजो यथा कृपेण तेन ते तात कथमासीत्समागमः
M. N. Dutt: As a Vaishya becomes much distressed on destruction of his wealth, the warriors seeing Kripa become f}accid. How did you fight with them.
पर्वतं योऽभिविध्येत राजपुत्रो महेषुभिः दुर्योधनेन ते तात कथमासीत्समागमः
M. N. Dutt: O son, how was that your encounter with prince Duryodhana, who had broken the hills by his great arrows.
Supplementary Passages:
4.64.18 After 18, N T1 ins.: *1111 अवगाढा द्विषन्तो मे सुखो वातोऽभिवाति माम् यस्त्वं धनमथाजैषीः कुरुभिर्ग्रस्तमाहवे तेषां भयाभिभूतानां सर्वेषां बाहुशालिनाम् नूनं प्रकाल्य तान्सर्वांस्त्वया युद्धे नरर्षभान् आच्छिन्नं गोधनं सर्वं शार्दूलानामिवामिषम् Thereafter K2 Dn D3.4.7.8.10-12 ins. a colophon (adhy. no.: K2 64; D10 63); while T1 ins.: *1112 परिगृह्य विनिर्मुक्ता लब्धवान्बलवान्पुनः उत्तर क्षत्रियश्रेष्ठ केनोपायेन शात्रवान् विनिर्जयसि संग्रामे * * * * * * * * On the other hand, T2 ins. after 18: *1113 सर्वे चैव महावीर्या धार्तराष्ट्रा महाबलाः तैश्च वीरैश्च ते तात कथमासीत्समागमः
उत्तर उवाच न मया निर्जिता गावो न मया निर्जिताः परे कृतं तु कर्म तत्सर्वं देवपुत्रेण केनचित्
M. N. Dutt: Uttara said The kine have not been rescued by me nor have the enemy been defeated by me. All that has been done by the son of a celestials.
स हि भीतं द्रवन्तं मां देवपुत्रो न्यवारयत् स चातिष्ठद्रथोपस्थे वज्रहस्तनिभो युवा
M. N. Dutt: Seeing me running away in fear, a youth of celestials birth, capable of wielding thunderbolt, stopped me, and got on my chariot.
Supplementary Passages:
4.64.20 After 20a, G2 ins.: *1114 भीष्मद्रोणमुखान्कुरून् दृष्ट्वा विषण्णं संग्रामे
तेन ता निर्जिता गावस्तेन ते कुरवो जिताः तस्य तत्कर्म वीरस्य न मया तात तत्कृतम्
M. N. Dutt: By him the kine have been rescued and the Kauravas defeated. This is the work of that hero and not mine.
स हि शारद्वतं द्रोणं द्रोणपुत्रं च वीर्यवान् सूतपुत्रं च भीष्मं च चकार विमुखाञ्शरैः
M. N. Dutt: It was he who repulse with arrows the six warriors namely Kripa, Drona, Ashvathama, Karna, Bhishma and Vikarana.
दुर्योधनं च समरे सनागमिव यूथपम् प्रभग्नमब्रवीद्भीतं राजपुत्रं महाबलम्
M. N. Dutt: That highly powerful one said to the prince, Duryodhana, terrified and broken like a leader of elephant-herds.
न हास्तिनपुरे त्राणं तव पश्यामि किंचन व्यायामेन परीप्सस्व जीवितं कौरवात्मज
M. N. Dutt: O Kuru prince, I do not see that by any means you are safe even at Hastinapur. Protect your life by displaying your energy.
Supplementary Passages:
4.64.24 After 24ab, T G2.3 ins.: *1115 न हास्तिनपुरे भोगा भोक्तुं शक्याः पलायता
न मोक्ष्यसे पलायंस्त्वं राजन्युद्धे मनः कुरु पृथिवीं भोक्ष्यसे जित्वा हतो वा स्वर्गमाप्स्यसि
M. N. Dutt: You will not be free by escaping. Therefore make up your mind, O king, for fight. By conquering you will enjoy the earth, and by being slain you will attain to heaven.
स निवृत्तो नरव्याघ्रो मुञ्चन्वज्रनिभाञ्शरान् सचिवैः संवृतो राजा रथे नाग इव श्वसन्
M. N. Dutt: Thus addressed, the king Duryodhana, the foremost of men, sighing on his car like a snake, turned, surrounded by his ministers, and discharging thunder-like arrows.
तत्र मे रोमहर्षोऽभूदूरुस्तम्भश्च मारिष यदभ्रघनसंकाशमनीकं व्यधमच्छरैः
M. N. Dutt: Beholding it, my hairs stood erect and the thighs to treinble. But he struck with his arrows that army of lions.
तत्प्रणुद्य रथानीकं सिंहसंहननो युवा कुरूंस्तान्प्रहसन्राजन्वासांस्यपहरद्बली
M. N. Dutt: Having assailed those mighty car-warriors the Kurus. O king, the youth, powerful as a lion, laughed and stripped them off their robes.
एकेन तेन वीरेण षड्रथाः परिवारिताः शार्दूलेनेव मत्तेन मृगास्तृणचरा वने
M. N. Dutt: Those six great Kuru car-warriors were defeated by that hero alone, as animals, ranging in the forest, are killed by a single angry tiger."
Supplementary Passages:
4.64.29 After 29, D10 ins. an addl. colophon (adhy. no. 68); while D2.7 (both showing lines 1 and 2 only) S (G3 halp. om. lines 5-8) ins.: *1116 हयानां च गजानां च शूराणां च धनुष्मताम् निहतानि सहस्राणि भग्ना च कुरुवाहिनी सूतपुत्रं शरैर्विद्ध्वा हयान्हत्वा महारथः देवपुत्रसमः संख्ये रक्तं वस्त्रं समाददे चतुर्भिः पुनरानर्च्छद्भीष्मं शांतवनं रणे तं विद्ध्वाथ हयांश्चास्य शुक्लं वस्त्रं समाददे दुर्योधनं च बलवान्बाणैर्विव्याध सप्तभिः तं स विद्ध्वा हयांश्चास्य पीतं वस्त्रं समाददे द्रोणं कृपं च बलवान्सोमदत्तं जयद्रथम् भूरिश्रवसमिन्द्राभं शकुनिं च महारथम् त्रिभिस्त्रिभिः स विद्ध्वा तु दुःशासनमुखानपि विविधानि च वस्त्राणि महार्हाण्याजहार सः द्वाभ्यां शराभ्यां विद्ध्वा तु तथाचार्यसुतं रणे चापं छित्वा विकर्णस्य नीले चादत्त वाससी
विराट उवाच क्व स वीरो महाबाहुर्देवपुत्रो महायशाः यो मे धनमवाजैषीत्कुरुभिर्ग्रस्तमाहवे
AI Translation: Virāta said: Where is that hero, the mighty-armed son of a god, of great fame, who recovered my wealth from the Kurus when it was seized in battle?
इच्छामि तमहं द्रष्टुमर्चितुं च महाबलम् येन मे त्वं च गावश्च रक्षिता देवसूनुना
AI Translation: I wish to see him, the greatly powerful one, and to worship him, By whom you and the cows have been protected by the son of the god.
Supplementary Passages:
4.64.31 After 31, T G1.2 ins.: *1117 तस्मै दास्यामि तां पुत्रीं ग्रामांश्चैव तु हाटकान् स्फुरितं कटिसूत्रं च स्त्रीसहस्रशतानि च
उत्तर उवाच अन्तर्धानं गतस्तात देवपुत्रः प्रतापवान् स तु श्वो वा परश्वो वा मन्ये प्रादुर्भविष्यति
M. N. Dutt: Uttara replied-"Dear father! That mighty angel had vanished there but I am sure enough that he will again appear here either tomorrow or the day after tomorrow.
वैशंपायन उवाच एवमाख्यायमानं तु छन्नं सत्रेण पाण्डवम् वसन्तं तत्र नाज्ञासीद्विराटः पार्थमर्जुनम्
M. N. Dutt: Vaishampayana says-O Janamejaya! In spite of told impliedly, the king Virata could not recognise Arjuna, the son of Pandu living those hideously as an eunuch.
ततः पार्थोऽभ्यनुज्ञातो विराटेन महात्मना प्रददौ तानि वासांसि विराटदुहितुः स्वयम्
M. N. Dutt: Arjuna, in disguise of Brihannala then gave all garments took-off from the bodies of great commanders (rathis) to Uttara, daughter of Virata in compliance with the king's order.
Supplementary Passages:
4.64.34 After 34ab, S ins.: *1118 सह पुत्रेण मात्स्यस्य मन्त्रयित्वा धनंजयः इत्येवं ब्रूहि राजानं विराटस्य युधिष्ठिरम् इत्युक्त्वा सहसा पार्थः प्रविश्यान्तःपुरं शुभम् After line 1, T1 ins.: *1119 आमन्त्रयित्वा कौन्तेयमुत्तरो वाक्यमब्रवीत् इति राज्ञः प्रवक्ष्यामि धर्मराजं युधिष्ठिरम्
उत्तरा तु महार्हाणि विविधानि तनूनि च प्रतिगृह्याभवत्प्रीता तानि वासांसि भामिनी
AI Translation: But Uttara, the beautiful one, was pleased to receive the various garments of great value.
मन्त्रयित्वा तु कौन्तेय उत्तरेण रहस्तदा इतिकर्तव्यतां सर्वां राजन्यथ युधिष्ठिरे
AI Translation: Having consulted with the northern one, O son of Kunti, all the duties as they were for the king, O Yudhishthira,
ततस्तथा तद्व्यदधाद्यथावत्पुरुषर्षभ सह पुत्रेण मत्स्यस्य प्रहृष्टो भरतर्षभः
AI Translation: Then the bull among men arranged it as it was, together with his son, the bull among the Bharatas, delighted.
Supplementary Passages:
4.64.37 For 36-37, S subst.: *1120 इतिकर्तव्यतां सर्वे मन्त्रयित्वा तु पाण्डवाः न्यवसंश्चैव तां रात्रिं पाण्डवा धर्मवत्सलाः पुत्रेण सह मात्स्यस्तु संप्रहृष्टो नराधिपः तां रात्रिमवसद्धीमान्समाश्वस्तेन चेतसा