Critical Edition
संजय उवाच तत्राकरोद्दुष्करं राजपुत्रो; दुःशासनस्तुमुले युध्यमानः चिच्छेद भीमस्य धनुः क्षुरेण; षड्भिः शरैः सारथिमप्यविध्यत्
M. N. Dutt: Sanjaya said In that fight Prince Dushasana fought with great prowess and performed difficult feats; with a single arrows he severed Bhimasena's bow and struck his driver with six others.
Supplementary Passages:
8.61.1 After the ref., D6 S (T3 missing) ins.: *928 स राजपुत्रेण समार्च्छदुग्रं दुःशासनेन निकृतो निकृत्या After 1ab, D6 S (T3 missing) ins.: *929 यद्भीमसेनं प्रतियोधयद्रणे जम्भो यथा शक्रमुदारवीर्यम् N ins. after 1: T1.2 after 2ab: *930 स तत्कृत्वा राजपुत्रस्तरस्वी विव्याध भीमं नवभिः पृषत्कैः
ततोऽभिनद्बहुभिः क्षिप्रमेव; वरेषुभिर्भीमसेनं महात्मा स विक्षरन्नाग इव प्रभिन्नो; गदामस्मै तुमुले प्राहिणोद्वै
AI Translation: Then the great-souled one quickly pierced Bhimasena with many excellent arrows. He, like an elephant in rut, gushed forth blood and sent his mace to him in that tumultuous battle
तयाहरद्दश धन्वन्तराणि; दुःशासनं भीमसेनः प्रसह्य तया हतः पतितो वेपमानो; दुःशासनो गदया वेगवत्या
AI Translation: With that he took ten Dhanvantara measures, and Duhshāsana was forcibly killed by Bhimasena. With that he was killed and fell, trembling, Duhshāsana by the forceful mace.
हयाः ससूताश्च हता नरेन्द्र; चूर्णीकृतश्चास्य रथः पतन्त्या विध्वस्तवर्माभरणाम्बरस्र;ग्विचेष्टमानो भृशवेदनार्तः
AI Translation: His horses and charioteer were killed, O lord of men, and his chariot was shattered by the falling weapons. His armor, ornaments, and garments were destroyed, and he was writhing
Supplementary Passages:
8.61.4 After 4, K2.4 Dn1 D8 ins.: *931 दुःशासनं पाण्डवाः प्रेक्ष्य सर्वे हृष्टाः पाञ्चालाः सिंहनादानमुञ्चन् On the other hand, T2 ins. after 4: K4 after 934*: *932 तं पातयित्वाथ वृकोदरोऽयं जगर्ज हर्षेण विनादयन्दिशः नादेन तेनाखिलपार्श्ववर्तिनो मूर्छाकुलाः पतितास्त्वाजमीढ स समीपस्थितो भीमो विसज्ञं वीक्ष्य ते सुतम् चकार खेदं मनसा चिन्तां च परमां ययौ अचेतनस्य रुधिरं कथं पास्याम्यहं रिपोः अजानतोऽस्य पापस्य दुर्मतेर्मित्रघातिनः एवं विचिन्तयद्भीमो ददर्शाथ विचेतनम् वस्त्रेणावीजयच्चैनं तेन संज्ञामवाप ह दृष्ट्वा ससंज्ञं सावज्ञं पादेनाक्रम्य वक्षसि प्रहृष्टरूपो भीमस्तु सासीः प्रोवाच तं तदा After line 4, T2 ins.: *933 भीमोऽपि वेगादवतीर्य यानाद् दुःशासनं वेगवानभ्यधावत्
ततः स्मृत्वा भीमसेनस्तरस्वी; सापत्नकं यत्प्रयुक्तं सुतैस्ते रथादवप्लुत्य गतः स भूमौ; यत्नेन तस्मिन्प्रणिधाय चक्षुः
AI Translation: Then, remembering the treacherous deed done by your sons, Bhima, the terrible one, leaping down from his chariot, went to the ground, and fixed his eyes on him with effort.
Supplementary Passages:
8.61.5 After 5, K4 ins.: *934 ततो भीमस्तमब्रवीन्महात्मा कथं द्रौपदीं केशपक्षे प्रधर्षीः वदाशु यद्गौरिति तद्ब्रुवाणो हृष्टः समं कर्णसुयोधनाभ्याम् तेषां समीक्ष्यापविते (sic) दुरात्मन् गच्छामि येनाद्य कुलप्रधानः श्रुत्वा तु तद्भीमवचः सुघोरं दुःशासनो भीममिदं निरीक्ष्य उवाच भीमं स तदा स्मितेन संपश्यतां कौरवसोमकानाम् स एष मे बाहुवरोऽस्तु भूय एष त्वया राज्यहरः समीक्ष्य द्यूतच्छलाद्वञ्चयिता समेतां क्लिष्टामार्यां पश्यतस्ते त्वनेन असौ करो गोधनवान्समर्थो विषस्य दाता भुजगेन्द्रकल्पः भिक्षाभुजो येन कृताः समस्ता अष्टादश द्वा च कुरुष्व यत्नम् After the above, K4 ins. 932*. On the other hand, D8 ins. after 5: *935 भीमः द्रौपद्यास्तु कचग्राहे यः प्रयुक्तस्त्वया करः दिश्यतां च स मे पापिन्कं तमुत्पाटयाम्यहम् दुःशासनः अयं करिकराकारः कामिनीकुचमर्दनः गोसहस्रप्रदाता च क्षत्रियान्तकरः करः संजयः एतच्छ्रुत्वा तु वचनं भीमसेनोऽत्यमर्षणः उत्पाटयामास भुजं वामेतरमरिंदम
असिं समुद्धृत्य शितं सुधारं; कण्ठे समाक्रम्य च वेपमानम् उत्कृत्य वक्षः पतितस्य भूमा;वथापिबच्छोणितमस्य कोष्णम् आस्वाद्य चास्वाद्य च वीक्षमाणः; क्रुद्धोऽतिवेलं प्रजगाद वाक्यम्
AI Translation: Having drawn out his sharp, well-whetted sword, and having placed it on the neck of the trembling one, Having cut open the chest of the fallen one, he drank his warm
Supplementary Passages:
8.61.6 After 6abcd, N ins.: *936 ततो निपात्यास्य शिरोऽपहृत्य तेनासिना तव पुत्रस्य राजन् सत्यां चिकीर्षुर्मतिमन्प्रतिज्ञां भीमोऽपिबच्छोणितमस्य कोष्णम्
स्तन्यस्य मातुर्मधुसर्पिषो वा; माध्वीकपानस्य च सत्कृतस्य दिव्यस्य वा तोयरसस्य पाना;त्पयोदधिभ्यां मथिताच्च मुख्यात् सर्वेभ्य एवाभ्यधिको रसोऽयं; मतो ममाद्याहितलोहितस्य
M. N. Dutt: The taste of my enemies' blood is sweeter than my mother milk or honey or butter or sweet wine or curd or the pure water or skimmed milk and to me it is much more tasteful than all the other nectarine drinks of the world.
Supplementary Passages:
8.61.7 After 7abcd, N T2 ins.: *937 अन्यानि पानानि च यानि लोके सुधामृतस्वादुरसानि तेभ्यः while, G ins. after 7abcd: *938 तथेक्षुसारस्य मनोहरस्य After 7, V1 B D (except D2.8) ins.: *939 अथाह भीमः पुनरुग्रकर्मा दुःशासनं क्रोधपरीतचेताः गतासुमालोक्य विहस्य सुस्वरं किं वा कुर्यां मृत्युना रक्षितोऽसि
एवं ब्रुवाणं पुनराद्रवन्त;मास्वाद्य वल्गन्तमतिप्रहृष्टम् ये भीमसेनं ददृशुस्तदानीं; भयेन तेऽपि व्यथिता निपेतुः
M. N. Dutt: O monarch, he, who then saw Bhimasena who was glad at heart by drinking the blood of his enemy and was placing the battle-field giving vent to those words, actually fell down to the earth out of sheer fear.
ये चापि तत्रापतिता मनुष्या;स्तेषां करेभ्यः पतितं च शस्त्रम् भयाच्च संचुक्रुशुरुच्चकैस्ते; निमीलिताक्षा ददृशुश्च तन्न
M. N. Dutt: Others who were not thus struck down were also so affected with fear that they lost hold of their weapons and some with half closed eyes looked fearfully towards Bhimasena uttering meaningless ejaculations.
ये तत्र भीमं ददृशुः समन्ता;द्दौःशासनं तद्रुधिरं पिबन्तम् सर्वे पलायन्त भयाभिपन्ना; नायं मनुष्य इति भाषमाणाः
M. N. Dutt: Those men, who were at that time near Bhima and who saw him thus drink Dusasana's blood being overpowered with fear, fled on all directions saying to each other that he is no human being.
Supplementary Passages:
8.61.10 N ins. a passage given in App. I (No. 33) after 10; T2 after 952*. On the other hand, after 10, T1 G M ins. an addl. colophon [Adhy. name: T1 duḥśāsanavadhaḥ; T2 duḥśāsanapātanaṃ. - Adhy. no.: T1 G 96; M1 97; M2-4 95.], which is followed by: *940 संजयः स पीत्वा रुधिरं तस्य चरणौ गृह्य भारत
शृण्वतां लोकवीराणामिदं वचनमब्रवीत् एष ते रुधिरं कण्ठात्पिबामि पुरुषाधम ब्रूहीदानीं सुसंरब्धः पुनर्गौरिति गौरिति
AI Translation: Hearing the words of the heroes of the world, he spoke these words: "I drink your blood from your throat, O lowest of men! Now, be very angry and say 'go' again and again."
Supplementary Passages:
8.61.11 For 11ab, G subst.: *941 इत्युच्चैर्वचनं प्राह प्रतिनृत्य वृकोदरः After 11, V1 B (except B3) D (except D2.8) S (T3 missing) ins.: *942 ये तदास्मान्प्रनृत्यन्ति पुनर्गौरिति गौरिति तान्वयं प्रतिनृत्यामः पुनर्गौरिति गौरिति
प्रमाणकोट्यां शयनं कालकूटस्य भोजनम् दशनं चाहिभिः कष्टं दाहं च जतुवेश्मनि
AI Translation: Sleeping on a bed of nails, eating poison, being bitten by snakes, and being burned in a fire.
द्यूतेन राज्यहरणमरण्ये वसतिश्च या इष्वस्त्राणि च संग्रामेष्वसुखानि च वेश्मनि
AI Translation: The loss of the kingdom through gambling, living in the forest, The weapons and the unhappiness in the battles, in the house,
Supplementary Passages:
8.61.13 After 13ab, Ś2 V1 B D T2 ins.: *943 द्रौपद्याः केशपक्षस्य ग्रहणं च सुदारुणम् V1 B Da1 Dn1 D1.3-7 T2 ins. after 13: K4 ins. after 12: *944 विराटभवने यश्च क्लेशोऽस्माकं पृथग्विधः K4 T2 cont.: *945 शकुनेर्धार्तराष्ट्रस्य राधेयस्य च मन्त्रिते अनुभूतानि दुःखानि तेषां हेतुस्त्वमेव हि
दुःखान्येतानि जानीमो न सुखानि कदाचन धृतराष्ट्रस्य दौरात्म्यात्सपुत्रस्य सदा वयम्
AI Translation: We know only these sorrows, never any happiness, because of the evil nature of Dhritarashtra and his son.
Supplementary Passages:
8.61.14 After 14, D2 ins.: *946 सुखान्येतानि जानीमो लब्धवन्तो न संशयः
इत्युक्त्वा वचनं राजञ्जयं प्राप्य वृकोदरः पुनराह महाराज स्मयंस्तौ केशवार्जुनौ
AI Translation: Having spoken these words, O king, Vrikodara attained victory. Then, laughing, he again spoke to the great king Keshava and Arjuna.
Supplementary Passages:
8.61.15 After 15, N (except D6) T2 (after the first occurrence) ins.: *947 असृग्दिग्धो विस्रवल्लोहितास्यः क्रुद्धोऽत्यर्थं भीमसेनस्तरस्वी On the other hand, D6 T1 G2.3 M ins. after 15: T2 after the second occurrence of 15: *948 रक्तार्द्रगात्रस्तु ततो महात्मा गदापाणिः काल इवान्तकाले विभीषयानस्तव पुत्रसैन्यम् इतस्ततो धावति वाहिनीं ते ततः क्षणाद्भारत शून्यमासीद् आयोधनं घोरतरं कुरूणाम् यत्राजिमध्ये प्रापिबद्भीमसेनो दुःशासनस्य रुधिरं क्रोधदीप्तः स हत्वा समरे राजन्राजपुत्रं महाबलम् पूर्णकामो मदोदग्रः सिंहो रुरुमिवोत्कटम् रुधिरार्द्रो महाराज ह्यशोभत परंतपः सपुष्पः किंशुक इव रक्ताद्रक्ततरो बभौ रुधिरार्द्रवपुर्घोरः क्रुद्धो राजन्वचोऽब्रवीत् T1.2 G2.3 cont.: *949 ब्रूहीदानीं पापमते नृशंस पतितो ह्यसि For 949*, M subst.: *950 ब्रूहीदानीं पापमते नृशंस अपतिर्ह्यसि द्रुपदस्यात्मजा त्वम्
दुःशासने यद्रणे संश्रुतं मे; तद्वै सर्वं कृतमद्येह वीरौ अद्यैव दास्याम्यपरं द्वितीयं; दुर्योधनं यज्ञपशुं विशस्य शिरो मृदित्वा च पदा दुरात्मनः; शान्तिं लप्स्ये कौरवाणां समक्षम्
M. N. Dutt: I will very soon redeem my other promise by crushing the head of that other the miscreant Duryodhana with my foot, as a sacrifice in this warfare, before all the Kauravas and then I will know peace."
Supplementary Passages:
8.61.16 After 16, T1.2 G2.3 M ins.: *951 या चापतिः सा सपतिर्हि जाता यास्ताः सपतयोऽपतयस्तु जाताः पश्यन्तु चित्रं विविधं हि लोके ये वै तिलाः षण्डतिला बभूवुः ते चेत्सिद्धा निधनं गताः परे किं चित्ररूपं बत जीवलोके
एतावदुक्त्वा वचनं प्रहृष्टो; ननाद चोच्चै रुधिरार्द्रगात्रः ननर्त चैवातिबलो महात्मा; वृत्रं निहत्येव सहस्रनेत्रः
M. N. Dutt: And the mighty Bhimasena uttering these joyfully with blood streaming through his body, began to shout loudly as thousand-eyes (Indra) after killing the (Asura) Vritra.
Supplementary Passages:
8.61.17 After 17, D6 T1.2 G2.3 M ins.: *952 दृष्ट्वा तु नृत्यन्तमुदग्ररूपं कालं यथा त्वन्तकाले प्रजानाम् महद्भयं चाधिरथिं विवेश जये निराशाश्च सुतास्त्वदीयाः